Шырав: çăкăр-тăвар

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аслăк

сеновал, сенник
поветь
обл.
аслăк айĕ — сарай
аслăк çине утă купаланă — сено сложено на поветь
Аслăк çинче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка На повети лежит полкаравая хлеба. (Луна).

ахаль

5.
даром, зря, бесполезно, напрасно
ахаль çăкăр çĕртсе пурăнать — он только даром (зря) переводит хлеб

батон

1.
батон (тăрăхла шурă çăкăр, кулач)

буханка

буханка
икĕ буханка çăкăр — две буханки хлеба

витĕр

сквозь, насквозь
витĕр суран — сквозная рана
витĕр курăнакан — прозрачный
витĕр пĕçернĕ çăкăр — хорошо пропеченный хлеб
витĕр касса çил вĕрет — ветер пронизывает насквозь
çумăр витĕрех йĕпетрĕ — дождь промочил насквозь

вольфрамлă

хим.
вольфрамовый
вольфрамлă тăвар — вольфрамовая соль

выç

II.
проголодаться
изголодаться
голодать

выçса вил — 1) умирать с голоду 2) сильно проголодаться
хырăм выçса кайрĕ — мне захотелось есть
выçса пурăн — голодать
выçса çит — наголодаться, настрадаться от голода
Выçсан çăкăр та кулач. — погов. Проголодаешься, так и черный хлеб покажется калачом.
Ачан хырăмĕ йăмра çулçи ӳкиччен выçса каять. — посл. Не успеет лист с ветлы упасть, как ребенок уже проголодался.

елпен

быть непропеченным (напр. о хлебе)
елпенсе пиçнĕ çăкăр — непропеченный хлеб

завод

заводской, заводский
кирпĕч завочĕ — кирпичный завод
металлурги завочĕ — металлургический завод
промышленность тракторĕсен завочĕ — завод промышленных тракторов
çăкăр завочĕ — хлебозавод
электроапарат завочĕ — электроаппаратный завод
завод коллективĕ — коллектив завода
завод рабочийĕ — заводской рабочий
завод управленийĕ — заводоуправление
завод хуçи — заводчик, заводовладелец
çĕнĕ заводсем туса ларт — воздвигать новые заводы
◊ лаша завочĕ — конный завод

ирĕлчĕк

1.
раствор
тăвар ирĕлчĕкĕ — раствор соли
çăра ирĕлчĕк — крепкий раствор
шĕвĕ ирĕлчĕк — слабый раствор

йĕпен

2.
сыреть, становиться сырым, влажнеть, увлажняться
тăвар йĕпеннĕ — соль отсырела
куçĕсем йĕпенчĕç — глаза его стали влажными
кантăксем тарласа йĕпенчĕç — стекла окон запотели

кавле

жевать
çăкăр кавле — жевать хлеб
кавлекен выльăхсем — жвачные животные

кавлек

2.
жевок прост.
çăкăр кавлекĕ — хлебный жевок

кавринкке

разг.
коврига
çăкăр кавринкки — коврига хлеба

кала

14.
быть достаточным (о приправах)
яшкана тăвар каланă — соли в супе достаточно
сăрана хăмла калайман — в пиве мало хмеля

капаш

I.

1.
вид, форма
çăкăр капашĕ çук — хлеб плохо пропечен (букв. не имеет вида хлеба)

карлăч

1.
черствый, засохший, затвердевший
карлăч çăкăр — черствый хлеб

карпăчлан

1.
черстветь, засыхать, затвердевать
çăкăр карпăчланнă — хлеб зачерствел

кас

II. глаг.

1.
резать
— перевод зависит от свойств предмета и характера действия:
рубить, отрубать, отрезать, пилить и т. д.
алăк кас — прорубить дверь
вăрман кас — валить лес
çăкăр кас — резать хлеб
çĕр кас — отрезать земельный участок
каснă вăрман — вырубка
касса ил — отрезать, отрубить
касса пăрах — отрезать, отрубить
касса кăлар — вырезать, вырубить
касса тат — перерезать, перерубить (пополам)
касса тăк — нарезать, нарубить (все, многое)
алла çĕçĕпе касрăм — я порезал руку ножом
Çиччĕ внç те пĕрре кас. — посл. Семь раз отмерь, один раз отрежь.

кас

13.
пропитывать чем-л.
аша тăвар каснă — мясо просолено

касăк

отрезанный
резанный

вĕрен касăкĕ — обрезок веревки
çăкăр касăкĕ — кусок хлеба
касăк çăкăр — нарезанный хлеб
лимон касăкĕ — ломтик лимона

касăк-кĕсĕк

нарезанный, искрошенный
сăран касăк-кĕсĕкĕ — обрезки кожи
касăк-кĕсĕк çăкăр — обрезки хлеба, нарезанный хлеб

кăвакар

6.
плесневеть
зеленеть

çăкăр кăвакарнă — хлеб заплесневел
кăвакарнă шăршă кĕрет — отдает затхлым

кăвасак

кислый, кисловатый
кăвасак тута — кисловатый привкус
çăкăр кăвасак калать — хлеб кисловат, отдает кислым

кăпăш

мягко, эластично
кăпăш диван — мягкий диван
кăпăш çăкăр — мягкий хлеб

квас

квасной
çăкăр квасĕ — хлебный квас
пĕр кĕленче квас — бутылка кваса
квас ту — готовить квас

кĕвĕçĕ

завистливый
Кĕвĕçĕ куç çиес çăкăр çине те кĕвĕçсе пăхать. — посл. Завистливый и на кусок хлеба в своих руках смотрит с завистью.

кĕреçе

1.
лопата
тимĕр кĕреçе — железная лопата, заступ
йывăç кĕреçе — деревянная лопата
çăкăр кĕреçи — лопата для сажания хлебов в печь
унран хĕлле пĕр кĕреçе юр ыйтса илеймĕн — у него зимой лопаты снега не выпросишь (о скупом человеке)
Кĕреçи малта, ырçи кайра. (Кăвакал). — загадка Лопата впереди, кузов позади. (Утка) .

килĕ

II. (кил)

ступа, ступка
сӳс килли — ступа для толчения кудели
ыхра килли — ступка для чеснока
килĕре тăвар ту — толочь соль в ступке
Кашни килĕ хăйĕн кисĕпне шырать. — погов. По ступе и пест. (соотв. По сеньке и шапка).

киоск

киоск
кĕнеке киоскĕ — книжный киоск
сувенир киоскĕ — сувенирный киоск
çăкăр киоскĕ — хлебный киоск
киоскра хаçат туян — купить в киоске газеты

концентраци

2.
концентрация (çăралăх)
тăвар шĕвекĕн концентрацийĕ — концентрация соляного раствора

кристалл

кристаллический
кристальный
уст.
тăвар кристалĕсем — кристаллы соли
кристал купи — друза кристаллов

кристаллан

кристаллизоваться
шĕвек кристалланни — кристаллизация жидкости
тăвар кристалланать — соль кристаллизуется

кулач

калачный
тулă кулачĕ — пшеничный хлеб
кулач пĕçерекен — калачник
кулач речĕ — калачный ряд
кулачпа та çавăрас çук — калачом не заманишь
Нуша кулач çиме вĕрентет. — посл. Нужда научит есть калачи.
Выçсан çăкăр та кулач пулать. — посл. Голодному и ржаной хлеб калачом кажется.

кун

дневной
асран кайми кунсем — незабываемые, памятные дни
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕçлемен кун  — нерабочий день
санитари кунĕ — санитарный день (напр. в магазине)
çăмăл апат кунĕ — мед. разгрузочный день
çĕнтерӳ кунĕ — день победы
çуралнă кун — день рождения
çур кун — полдня  
кун йĕрки — 1) повестка дня (собрания) 2) распорядок дня
(пĕр) кун норми — дневная норма
кун çути — дневной свет
кун таврăнни — солнцестояние (букв. возвращение дня)
кун тăршшĕ — долгота дня
пилĕк кунлă ĕç эрни — пятидневная рабочая неделя
нумай кунлăх çӳрев — многодневный поход
тепĕр кунхине — на другой день
ыран мар тепĕр кун — послезавтра
кун каçа — весь день, в продолжение всего дня
кун каçиччен — за день, в течение дня
кун сиктерсе — через день
кун хушăна пуçларĕ — дни начали прибавляться, день пошел на прибыль
яра куна чупса çӳре — бегать целый день
паянхи кунпа палăрт — датировать сегодняшним днем
ыран е тепĕр кун килĕпĕр — придем завтра или послезавтра
паян хăш кун? — какой сегодня день недели?
паян мĕн кун? — какой сегодня день недели?
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.
Пĕр кунлăх каяс тесен, çичĕ кунлăх çăкăр ил. — посл. Едешь на день, бери хлеба на неделю.
Пĕр куна юлнă ĕç пин куна юлать. — погов. Отложишь на день, пролежит тысячу дней.

ларек

ларечный
сăра ларекĕ — пивной ларек
çăкăр ларекĕ — хлебный ларек
ларек сутти — ларечная торговля

ластăк

1.
частица, кусочек, клочок
пĕр ластăк çăкăр — кусочек хлеба
тӳпере пĕр ластăк пĕлĕт те çук — в небе нет ни облачка (букв. клочка облака)

лаша

лошадиный, конский, конный
ĕç лаши — рабочая, тягловая лошадь
кастарнă лаша — мерин
сăхăм лаша — кляча, одер
çăрха лаша — ииоходец
çӳрен лаша — рыжая лошадь, лошадь рыжей масти
тĕпри лаша — коренник
турă лаша — гнедой конь
хушка лаша — лошадь со звездочкой на лбу
чăхăмçă лаша — норовистая, строптивая лошадь
чуман лаша — ленивая лошадь
шухă лаша — 1) резвый конь 2) пугливая лошадь
юланут лаша — верховой конь
лаша арманĕ — конная мельница
лаша вити — конюшня
лаша жатки — конная жатка
лаша савăчĕ — конный завод
лаша какайĕ — конина
лаша ашĕ — конина
лаша касăвĕ — табун
лаша кĕтĕвĕ — табун
лаша молотилки — конная молотилка
лаша таврашĕ — сбрӳя
лаша тăлли — конские путы
лаша чуппи — аллюр
лаша ĕрчет — разводить лошадей, заниматься коневодством
лаша ĕрчетни — коневодство
лаша йĕнерле — оседлать лошадь
лаша кӳл — запрячь лошадь
лаша çăварлăхла — взнуздать лошадь
лаша тăвар — распрячь лошадь
лашасене юрттарса ăмăртни — рысистые испытания лошадей
лашапа ăмăртса чупни — скачки
лашапа ĕçлемелли хатĕрсем — конный инвентарь
лаша ĕрĕхсе кайнă — лошадь понесла, помчалась (в испуге)
лаша кĕлернĕ — лошадь завалилась (на спину)
лаша кукалет — лошадь бьет копытом
лаша тапать — лошадь бьет (задними ногами)
лаша шăмарать — лошадь скалится и прижимает уши (пытаясь укусить)
лаша чĕвен тăчĕ — лошадь вскинулась на дыбы
Лаша пуласси тихаран паллă, çын пуласси ачаран паллă. — посл. Каков будет конь — видно по жеребенку, каков будет человек — видно по ребенку
Ыр лашана пĕр пушă, ыр çынна пĕр сăмах. — посл. Доброму коню достаточно одного удара кнутом, доброму человеку достаточно одного слова.
Лашаран çӳллĕ, автанран лутра. (Йĕнерчĕк). — загадка Выше коня, ниже петуха. (Седелка).

магазин

магазинный
апат-çимĕç магазинĕ — продовольственный магазин
комисси магазинĕ — комиссионный магазин
кондитер магазинĕ — кондитерский магазин
пахчаçимĕç магазинĕ — овощной магазин
промтавар магазинĕ — промтоварный магазин
самообслуживани магазинĕ — магазин самообслуживания
çăкăр кулач магазинĕ — магазин хлебобулочных изделий
фирма магазинĕ — фирменный магазин
хуçалăх таварĕсен магазинĕ — магазин хозяйственных товаров
ювелир магазинĕ — ювелирный магазин
магазин çăкăрĕ — магазинный хлеб
магазинта туян — купить в магазине
магазина çĕнĕ тавар килнĕ — в магазин поступили йодле товары

пакка

2.
наворачивать, уписывать
тип çăкăр пакка — наворачивать сухой хлеб

палатка

палаточный
суту-илӳ палатки — торговая палатка
çăкăр палатки — хлебная палатка
палаткăра сутă ту — торговать в палатке

паш

4. подр. —
о вздувании, разбухании

çăкăр паш хăпарса пиçнĕ — хлеб хорошо подошел

пĕл

6.
уметь, мочь
ишме пĕл — уметь плавать
вăл нимĕçле калаçма пĕлет — он говорит по-немецки, он может говорить по-немецки
Çăкăр çиме пĕлсессĕн, çĕçĕ тытса касма пĕлес пулать. — посл. Если знаешь, как есть хлеб, должен уметь резать ножом. (соотв. Любишь кататься — люби и саночки возить).
Суйма пĕлекен пуйма пĕлет. — посл. Умеющий врать умеет и богатеть.

пĕлев

2. перен.
закал, непропеченное место
пĕлев тĕплĕ çăкăр — хлеб с закалом

пĕр

I.

1.
при конкр. счете, в качестве опр.
один
одно-

пĕр минут та — ни одной минуты
пĕр сехет — (один) час
пĕр тенкĕ — (один) рубль
пĕр хут — (один) раз, разок
пĕр актлă пьеса — одноактная пьеса
пĕр кунлăх кану çурчĕ — однодневный дом отдыха
пĕр моторлă самолет — одномоторный самолёт
пĕр хутлӳ ҫурт — одноэтажный дом
пĕр вăхăтрах — одновременно
пĕр вăхăтрах икĕ çĕрте ĕçле — работать одновременно в двух местах, совместительствовать

пĕр енлĕ —
1) односторонний, однобокий
пĕр енлĕ ăнлантару — односторонняя трактовка
2) односторонне, однобоко
эсир ку ыйту çине пĕр енлĕ пăхатăр —
— вы односторонне рассматриваете этот вопрос

пĕр çĕре пухăн — собраться в одно место
пурте пĕр çын юлми кайса пĕтнĕ — ушли все до одного
пĕр ача ялан ачаш пулать — единственный ребенок всегда бывает капризным
вуникĕ хĕр, пĕр купăс янăрать-çке пĕр сасă —
фольк. двенадцать девушек и с ними одна скрипка поют в один голос
Пĕр кун каймалăх çул пулсан, çичĕ кунлăх çăкăр ил, тенĕ. —
посл. Готовясь в путь на один день, бери хлеба на семь.

пĕçер

1.
печь, варить, готовить
икерчĕ пĕçер — печь блины
кукăль пĕçер — испечь пирогй
çăкăр пĕçерекен — пекарь
пĕçерсе кăлар — испечь, выпечь
пĕçерсе хур — наварить, напечь (много)
пĕçерсе тултар — наварить, напечь (много)
Пĕçерекенни пăспа тăранать. — погов. Кто готовит, тот паром сыт бывает.

пиç

1.
вариться, печься
çăкăр пиçрĕ — хлеб испекся
яшка пиçмен-ха — суп еще не сварился
пиçнĕ çĕрулми — вареный картофель
Пиçмен, касман, сĕтел çине хуман, ăна çимен çын та çук. (Кăкăр сĕчĕ). — загадка Не пекут, ножом не режут, на стол не ставят, но все его едят. (Материнское молоко).
Пиçнĕ-пиçмен иккĕ тăрантарать. — погов. Свежесваренное вдвое сытнее.

пиç

5.
получать навык, становиться опытным, умелым
осваиваться
с чем-л.
ĕçе пиç — освоиться с работой
ĕçре пиçнĕ çын — опытный человек
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çурт-йĕр пулмасть. — посл. Не истопивши печь, хлеба не испечешь, не научившись работать, дома не поставишь.

пит

5.
корка, корочка
çăкăр пичĕ — верхняя корка хлеба
икĕ питлĕ çăкăр — хлеб с отставшей верхней коркой

пуçла

2.
начинать
починать
прост.
кĕленче пуçла — раскупорить бутылку
çăкăр пуçла — разрезать хлеб (целый), почать каравай
Пичке пуçласан ĕçес пулать. — погов. Раз бочка почата, надо пить.
Уçман арчара пуçламан шăрттан выртать. (Пуç мими). — загадка В закрытом сундуке лежит непочатый шыртан. (Головной мозг).

пӳр

II. глаг.

предназначать, предопределять (о судьбе)
мана унпа тĕл пулса ĕçлеме пӳрнĕ — мне было суждено, судьбой предназначено встретиться и работать с ним
ăна чĕрĕ юлма пӳрнĕ — ему суждено было остаться в живых
сана вăйăçă пулма пӳрмен пулĕ — наверное, тебе не суждено стать музыкантом
Пӳрмен çăкăр çăвартан тухса ӳкет, пӳрнĕ çăкăр шăл хайăрса кĕрет. — посл. То, что не суждено, то изо рта вываливается, суженый кусок сам в рот лезет.

рас

2.
сильно, с избытком
яшкана тăвар расрах каланă — суп пересолен, суп посолили слишком сильно

сăпрам

3.
непропеченный, сырой (о хлебе)
Сăпрам çăкăр виç кунлăх, усал арăм ĕмĕрлĕх — погов. Сырой хлеб всего на три дня, неладная жена — на век.

сăпрамлан

1.
делаться влажным, увлажняться, сыреть, размокать
тăвар сăпрамланнă — соль стала влажной
юр сăпрамланнă — снег подтаял

сăсăл

1.
отруби
сĕлĕ сăсăлĕ — овсяные отруби
сăсăл хушнă çăкăр — хлеб с отрубями
сăсăлпа пăтратса пар — замешать корм с отрубями (для скота, птицы)

селитра

селитра (азотлă тăвар)
[лат. sal — тăвар, тата nitrum — сĕлтĕ, сода]

серте-пултăран

собир.
общее название съедобных трав

Серте-пултăран çăкăр хутне кĕрет. — посл. Сныть-трава — хлебу подмога.

сĕр

I.

1.
мазать, намазывать, смазывать
алла маç сĕр — помазать руку мазью
атта крем сĕрнĕ — сапоги смазаны кремом
çăкăр çине çу сĕр — намазать хлеб маслом
пӳрт хӳмисене тăм сĕр — замазать щели в стене дома глиной
сĕрсе ларт — замазать
сĕрсе тух — вымазать (все)
сĕрмелли материалсем — смазочные материалы
Сĕрмен урапа йывăр кусать. — посл. Несмазанная телега тяжело катится.

суланча

солонка
тăвар суланччи — солонка
йывăç суланча — деревянная солонка

сыр

I.
сыр (чăкăт)

сырный
шăратнă сыр —плавленый сыр
сыр завочĕ — сыроварный, сыроваренный завод
сыр шăрши — сырный запах
сырпа çăкăр — бутерброд с сыром

татăк

3.
кусок
какай татăкĕ — кусок мяса
кукăль татăкĕ — кусок пирога
çисе яман татăксем — объедки
пĕр татăк çăкăр та çук — нет ни куска хлеба

тăвар

соляной
солевой

апат тăварĕ — поваренная соль
яшка тăварĕ — поваренная соль
кали тăварĕ — калийная соль
минераллă тăварсем — минеральные соли
шултра тăвар — крупная соль
тăвар арманĕ — соляная мельница
тăвар ирĕлчĕкĕ — солевой раствор, рассол
тăвар шывĕ — солевой раствор, рассол
тăвар килли — ступка для толчения соли
тăвар кӳлли — соляное озеро
тăвар сийĕ — соляной пласт
тăвар курки — солонка
тăвар суланчи — солонка
тăвар витнĕ  — просолено
тăвар каламан — не досолено
тăвар касман — не просолено
тăвар сап — солить, сыпать соль (напр. на хлеб)
тăвар çитменни — солевой голод (в организме)
тăвар яр — солить, класть соль (напр. в суп)
тăвар ярса тултар — сильно пересолить

тăвар


кача тăвар — пересол
тăвар курăкĕ бот. солянка
тăвар кăшкарĕдиал. щавель кислый

тăвар

II. глаг.
распрягать, выпрягать
лаша тăвар — распрячь лошадь

тертлĕ

5.
вымученный, выстраданный, добытый непосильным трудом
тертлĕ çĕнтерӳ — выстраданная победа
тертлĕ çăкăр — добытый тяжким трудом хлеб

тĕвĕн

страд.

1.
толочься, дробиться
тăвар лайăх тĕвĕнет — соль хорошо толчется

тĕп

8.
остаток и остатки
кукăль тĕпĕ — недоеденный пирог
пирус тĕпĕ — окурок
çăкăр тĕпĕ — остаток каравая
çу тĕпĕ — вытопки масла
ырçа тĕпĕ — остатки муки, зерна (в сусеках)

тĕпрен

II. глаг.
крошиться, дробиться, раздробляться
çăкăр тĕпренет — хлеб крошится
тĕпренсе кай — раскрошиться
тĕпренсе пет — превратиться в крошево
тĕкĕр ванса тĕпренчĕ — зеркало разбилось вдребезги

тĕпренчĕк

1.
крошка и крошки,
крошево

вĕтĕ тĕпренчĕксем — мелкие крошки
кĕленче тĕпренчĕкĕ — осколки стекла
çăкăр тĕпренчĕкĕ — крошки хлеба
иртенпе çăварта пĕр тĕпренчĕк те пулман — у меня во рту с утра не было ни крошки

тĕпрет

крошить, дробить, раздроблять
çăкăр тĕпрет — крошить хлеб
чул тĕпрет — дробить камень
тĕпретсе тăк — накрошить

тип

2.
черстветь
типнĕ çăкăр — черствый хлеб
кукăль типсе кайнă — пирог зачерствел

типĕ

4.
черствый
засохший

типĕ пашалу — засохшая лепешка
типĕ çăкăр черствый хлеб

турилкке

тарелочный
ăшăх турилкке — мелкая тарелка
тарăн турилкке — глубокая тарелка
çăкăр турилкки — хлебница
яшка турилкки — суповая тарелка

тутă

вкусовой
пыл тути — вкус меда
тути çук — безвкусный
çăвар тути кайни — потеря вкусовых ощущений
яшкана тăвар тути каламан — суп недосолен
тутă кĕрт — придать вкус чему-л.
тутă кĕртекен япаласем — специи
тутă пĕлекен органсем — органы вкуса

тух

9.
выходить, давать выход
получаться

пĕр пăт çăнăхран пăт çурă çăкăр тухать — из пуда муки выходит полтора пуда хлеба
гектартан вăтăр центнер тулă тухрĕ — с каждого гектара получили тридцать центнеров пшеницы
ку какайран виçĕ шницель тухать — из этого мяса выйдет три шницеля

тӳ

1.
толочь, дробить, крошить
вир тӳ — толочь просо
тăвар тӳ — дробить соль
тӳсе хур — натолочь впрок
Тăваттăн тĕвеççĕ, пĕри авăсать. (Лаша). — загадка Четверо толкут, один веет. (Лошадь: ноги и хвост).

тӳпе

2.
паек
çăкăр тӳпи — хлебный паек

уна

1.
раскатывать, катать (тесто)
çăкăр уна —делать, формовать хлебы
чуста уна — раскатывать тесто

хăйра


хăйра тĕплĕ çăкăр —  хлеб с закалом

хире-хирĕç

взаимно
хире-хирĕç пулăшу — взаимная помощь, взаимная поддержка
хире-хирĕç туслăх — взаимная дружба
Çăкăр-тăвар хире-хирĕç. — посл. Хлеб и соль взаимны.
Тарьепе Марье хире-хирĕç чуптăваççĕ. (Маччапа урай). — загадка Дарья с Марьей целуются. (Потолок и пол)

хут

V.
хута кĕр
1) вступаться, заступаться
юлташу хутне кĕр — заступиться за своего товарища
2) помогать, служить подспорьем
Серте-пултăран çăкăр хутне кĕрет. — посл. Всякая зелень — хлебу подспорье.

хут

VI. глаг.

1.
топить, отапливать
вутă хут — топить печку
кăмака хут — топить печку
кăмрăк хут — топить углем
мунча хут — топить баню
хутса ăшăт — отапливать
хутса кăлар — истопить, протопить, вытопить
хутса яр — затопить, растопить
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çурт-йĕр пулмасть. — посл. Не истопив печку, не испечешь хлеба, без привычки к труду дома не наживешь.
Вут хутмасăр тĕтĕм тухмасть. — погов. Нет дыма без огня.

хыв

6.
ставить, сажать, помещать
çăкăр хыв — сажать хлебы (в печь)

хысма

2.
пригар, нагар
пăтă хысми — пригоревшая каша (на дне посуды)
çăкăр хысми — хлебная корка с пригаром
хуран хысми — пригар на дне котла

хытă

твердо, жестко
алмас хытти — твердость алмаза
хытă çăкăр — черствый, твердый хлеб
хытă çӳç —жесткие волосы
хытă çунатлисем — зоол. жесткокрылые
хытă юр сийĕ — наст, снежная корка
хытă япала — твердое тело
Пуянăн чĕри — хытă чул. — погов. У богатого сердце — что твердый камень.

хытă

3.
корка
çăкăр хытти — корка хлеба

чăмакка

1.
ком, комок
катыш
прост.
ăвă чăмакки — комок трута
çăкăр чăмакки — катыш хлеба
юр чăмакки — снежок

чăмăртак

то же, что чăмăркка 1.
çăкăр чăмăртакĕ — катыш хлеба

чăмла

1.
жевать
çăкăр чăмла — жевать хлеб
чăмламалли резинка — жевательная резинка
чăмламалли тапак — жевательный табак
чăмласа çемçет — разжевать
ку какая чăмласа çемçетме йывăр — это мясо трудно разжевать
чăмласа яр — сжевать
Çăкăра чăмласа çи, сăмаха шухăшласа калаç. — посл. Хлеб ешь прожевывая, речь говори обдумывая.

чăмлак

жевок
çăкăр чăмлакĕ — жевок хлеба, разжеванный хлеб

чĕлĕ

1.
ломоть, кусок
кус
прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.

чĕн

II. глаг.

1.
звать, вызывать
требовать

тухтăра чĕн — вызвать доктора
пулăшма чĕн — звать, призывать на помощь
телефон патне чĕн — вызвать к телефону
чĕнсе ил — 1) подозвать, позвать куда-л. 2) вызвать, отозвать откуда-л.
элчĕне каялла чĕнсе ил — отозвать посла
чĕнсе кил — позвать (сюда)
чĕнсе пуçтар — вызывать, скликать
чĕнсе пух — вызывать, скликать
чĕннипе кил — явиться по вызову
чĕннипе пыр — явиться по вызову
Çăкăр сана чĕнмест. — погов. Хлеб тебя не зовет. (соотв. Хлеб за брюхом не ходит).

чĕптĕм

щепоть, щепотка
пĕр чĕптĕм тăвар — щепотка соли
пĕр чĕптĕм тапак — щепотка табаку, понюшка табаку

чик

6.
класть
совать
прятать
девать
разг.
кĕпене арчана чик — положить рубашку в сундук
вăл аллисене чĕр-çитти айне чикнĕ — она спрятала руки под передник
пуçтарса чик — прибрать, убрать, спрятать
эсĕ ман çĕлĕке ăçта чикрĕн? — куда ты задевал мой шапку?
Пĕр кунлăх каяс тесен çичĕ кунлăх çăкăр чик. — погов. Едешь на день — клади хлеба на неделю.

чул

каменный
акшар чулĕ — известняк
вак чул — щебень
яка чул — галька, булыжник
лаптак чул — плитняк
çĕпре чулĕ — галька, камень-голыш
нăх чулĕ — алька, камень-голыш
хăйăр чулĕ — песчаник
хăйра чулĕ — точильный брусок
шурă чул — бутовый камень
чул арманĕ — камнедробилка
чул карлăк — парапет
чул катăкĕ — обломок камня
чул сăмсахĕ — скала
чул çурт — каменный дом, каменное строение
чул тăвар — каменная соль
чул ту — каменная гора, утес
чул сăрт — каменная гора, утес
чул сăр — мостить
никĕсе чул яр — забутить фундамент, заложить каменный фундамент
Каçхи çул — кăкăр çинчи чул. — посл. Ночной путь — словно камень на груди.

чуста

1.
тесто
йӳçĕ чуста — кислое тесто
кăвас чусти — закваска
чуста тĕпĕ — закваска
кукăль чусти — тесто для пирогов
çăкăр чусти — хлебное тесто
тутлă чуста — пресное тесто
чуста çăр — месить тесто
чуста хур — поставить тесто
чуста хăпарнă — тесто подошло, поднялось

чухла

1.
делать впору, как раз
подгонять
кĕпине кĕскетсе чухла — подогнать длину платья
яшкана тăвар чухласа яр — класть в меру соли в суп

шăл

7.
кристалл
тăвар шăлĕ — кусочек каменной соли

шыв

6.
обычно с определяющим словом
раствор, жидкость
амиак шывĕ — аммиачная вода (удобрение)
мăшкăлтăк шывĕ — помои
супăнь шывĕ — мыльный раствор
çăра шыв — пойло (для скота)
çĕве шывĕ — сыворотка
тăпăрчă шывĕ — сыворотка
тăвар шывĕ — рассол
юн шывĕ — 1) сукровица 2) мед. сыворотка

шывлан

2.
намокать, сыреть
размокать

тăвар шывлансан, çумăр пулать — соль отсырела — к дождю (народная примета)

юмăх

юмăх тăвар — пересол

çăкăр

хлебный, хлебопекарный
хлебобулочный

килти çăкăр — домашний хлеб
çĕнĕ çăкăр — новый хлеб (из зерна нового урожая)
тулă çăкăрĕ — пшеничный хлеб
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
хура çăкăр — черный хлеб
шурă çăкăр — белый хлеб
çăкăр савăчĕ — хлебопекарный завод
çăкăр кăмаки — русская печь
çăкăр лавкки — хлебный магазин, булочная
çăкăр пĕçерекен — хлебопек
çăкăр сутакан организацисем — хлеботорговые организации
Çăкăртан аслă пулаймăн. — посл. Нет ничего главнее хлеба. (соотв. Хлеб — всему голова).
Çăкăр хырăм хыççăн çӳремест. — посл. Хлеб за брюхом не ходит.

çăкăр

2.
хлеб (штука), каравай
пуçламан çăкăр — целый, непочатый каравай
çавра çăкăр — каравай, круглый хлеб
тачка çăкăр — непропеченный хлеб
тăрхала çăкăр — батон
çăкăр кĕреçи — лопата для хлеба (которой сажают его в печь)
çăкăр пичĕ — верхняя корка каравая
çăкăр сăмси — горбушка
çăкăр çемçи — мякиш
çăкăр татăкĕ — кусок хлеба
çăкăр хытти — корка хлеба
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
çăкăр икĕ питлĕ — у хлеба отстала верхняя корка
çăкăр хыв — сажать хлебы в печь
Пӳрт тăрринче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка Над избушкой висит хлеба краюшка. (Луна).

çăкăр

3.
продукты, съестное
çула кайма çăкăрсем чиксе хатĕрле — уложить продукты на дорогу
Килекен çынна çăкăр лартма хушнă. — погов. Гостя полагается накормить.
çăкăр çĕртсе пурăн — переводить зря пищу (т.е. жить без пользы).

çемĕ

4.
подходящий, соответствующий
сподручный
прост.
вăй çемми ĕç — посильная работа
ку мана вăй çемми — это мне по силам
шăл çемми — еда по зубам
Ака-суха — ал çемми, çăкăр сăмси — шăл çемми. — посл. Пахота — рукам соответствует, краюха хлеба — зубам соответствует.

çемĕç

1.
размягчаться, становиться мягким, нежестким, рыхлым
çăкăр ăшăнса çемĕçнĕ — хлеб согрелся и стал мягким

çемçе

3.
свежий, свежеиспеченный
çемçе çăкăр — свежеиспеченный хлеб
çемçе çимĕç — свежее печево (блины, булки и т. п.)

çемçелĕх

1.
мягкость, рыхлость
çăкăр çемçелĕхĕ — мягкость хлеба

çĕнĕ

2.
молодой, новый
çĕнĕ ăру — молодое поколение
çĕнĕ çăкăр — хлеб из зерна нового урожая
çĕнĕ çĕрулми — молодой картофель
çĕнĕ тырă — хлеб нового урожая
çĕнĕ уйăх — молодой месяц

çĕрт

2. перен.
переводить, тратить, расходовать без пользы
вăхăта ахалех çĕртрĕç — они зря потратили время
Çăкăр çĕртсе пурăн. — погов. Переводить зря хлеб, жить не принося пользы.

çийĕн

5.
съедаться, поедаться
сăмахлă çăкăр çийĕнмест — от попреков хлеб в горло не идет

çун

4.
пригорать, подгорать
çăкăр кăшт çуннă — хлеб немного пригорел

çунăк

горелый
çунăк пĕрене — горелое бревно
çунăк çăкăр — пригоревший хлеб
çурт вырăнĕнче çунăк выртать — на месте дома лежит пожарище

çурал

2. перен.
зарождаться, появляться, возникать
ăмăртура çĕнĕ ĕç меслечĕсем çуралаççĕ — в соревновании зарождаются новые методы труда
манăн кăсăклă шухăш çуралчĕ — у меня возникла интересная мысль
Шывра çуралать, шывран хăрать. (Тăвар). — загадка В воде рождается, а воды боится. (Соль).

çуршар

по половине
по пол-

çуршар арпус — по половине арбуза
çуршар кило çăкăр — по полкило хлеба

çухăн

диал.

1.
усыхать, терять вес
çăкăр типсе çухăннă — хлеб усох

çыпăçтар

1. общее обозначение действия,
связанного с соединением кем-л. каких-л. предметов или их частей
— перевод зависит от способа соединения:

приклеивать, прилеплять, прикреплять, приставлять и т. д.
клĕпкăпа çыпăçтар — приклепать
çĕлесе çыпăçтар — пришить
çилĕмпе çыпăçтар — склеить (клеем)
шăратса çыпăçтар — приварить, сварить (металлом)
çыпăçтарса тултар — понаклеить, по-налепить
пӳлĕме шпалер çыпăçтарса тух — оклеить комнату обоями
Каснă çăкăр чĕллине тепĕр хут çыпăçтараймăн. — посл. Отрезанный ломоть хлеба обратно не приставишь.

çырт

3.
закусывать
перекусить разг.
сĕтпе çăкăр çырт — поесть хлеба с молоком

ăшă

тепло
сывлăшу ăшă — теплота воздуха
ӳт ăшши — теплота тела  
ăшă атă-пушмак — утепленная обувь
ăшă вите — теплый хлев
ăшă вырăн — 1) тĕплая постель 2) перен. теплое, выгодное местечко
ăшă пахча — парник
ăшă пӳлĕм — теплая комната
ăшă сĕт — парное молоко
ăшă çанталăк — теплая погода, оттепель
ăшă çăкăр — свежий, свежеиспеченный хлеб
ăшă çумăр — теплый дождь
ăшă тумтир — теплая одежда
ăшă хĕл — теплая, мягкая зима
ăшă юнлисем — зоол. теплокровные  
ăшă тăрать — стоит теплая погода
ытлашши ăшă тумлан — кутаться, одеваться слишком тепло
кун ăшă енне кайрĕ — время идет к теплу
ăшша тух — 1) выйти на солнышко 2) дожить до тепла
ăшă тыт — держать тепло, греть
начар тумтир ăшă тытмасть — худая одежда плохо греет
ăшă юратакан ӳсентăрансем — теплолюбивые растения
ăшă яр — пропускать тепло
ăшă яман материалсем — теплоизоляционные материалы
кунта яланах ăшă — здесь всегда тепло
Ăшша кура юпăнчă ил. — посл. Едешь в ведро - бери дождевик.
Ăшша çĕлен иленнĕ. — посл. Повадилась змея к теплу.

вĕрен

2.
учиться, выучиваться чему-л.,
усваивать какие-л. знания
мусăк вĕрен — учиться музыке
хутла вĕрен — выучиться грамоте
çырăва вĕрен — выучиться грамоте
ача калаçма вĕренчĕ — ребенок научился говорить
вĕренсе çит — выучиться чему-л.
Вĕренни çăкăр ыйтмасть. — посл. Плоды учения не просят хлеба.

кача

III.
кача тăвар — пересол

çăкăр-тăвар

собир.

1.
пища, еда, съестные припасы
çăкăр-тăвар пуçтар — убрать со стола (после-еды)
çăкăр-тăвар хĕл каçма çитет-и? — хватит ли припасов на зиму?

çăкăр-тăвар

2.
хлеб-соль, угощение
çăкăр-тăваршăн тавтапуç — спасибо за угощение
çăкăр-тăварпа кĕтсе ил — встречать хлебом-солью
вĕсем çăкăр-тăварпа хутăшаççĕ — они дружат домами
пиреех те çакă киле килме сирĕн çăкăр-тăвар çавăрчĕ — фольк. в этот дом нас привлекло радушное угощение
Çăкăр-тăвар хире-хирĕç, теççĕ. — посл. Хлеб-соль взаимны. (соотв. Долг платежом красен).

çеç

2. усил.
такой
очень, так и

кăпăш çеç çăкăр — такой мягкий хлеб
лăпкăн çеç каларĕ — он сказал очень спокойно

çавра

1.
круглый, округлый
çавра карта — круг, хоровод
çавра кӳлĕ — круглое озеро
çавра мачча — сводчаттый потолок
çавра питлĕ ача — круглолицый мальчик
çавра çăкăр — круглый хлеб, каравай
çавра хăйра — круглое точило, точильный круг
çавра чĕлĕ — круглый ломоть хлеба (во весь каравай)
çавра оборона тыт — держать круговую оборону
Анкартинче çавра çатма ларать. (Йĕтем). — загадка На гумне стоит круглая сковорода). (Молотильный ток).

нӳрлен

увлажниться, отсыревать, пропитываться влагой
сӳс нӳрленнĕ — пенька отсырела
нӳрленнĕ тăвар — отсыревшая соль
çĕр лайăх нӳрленчĕ — земли хорошо пропиталась влагой

ĕçле

1.
работать, трудиться
ăмăртса ĕçле — работать соревнуясь, соревноваться в труде
бригадирта ĕçле — работать бригадиром
вăрттăн ĕçле — работать подпольно
ĕçĕн ĕçле — работать сдельно
савăтра ĕçле — работать на заводе
искусствăра ĕçлекенсем — работники искусства
кĕрĕшсе ĕçле — работать по найму
киле илсе ĕçле — работать на дому
коммунизмла ĕçлекен предприяти — предприятие коммунистического труда
кунĕн-çĕрĕн ĕçле — работать в поте лица
хастар ĕçле — работать с огоньком
ырми-канми ĕçле — работать без устали
ĕçлейми пул — потерять трудоспособность
ĕçлеме пултаракан — трудоспособный
ĕçлеме пултарни — трудоспособность
ĕçлеме кай — идти на работу
ĕçлесе ил — заработать
ĕçлесе туп — заработать
ĕçлесе пĕтер — кончить работу
колхозра ĕçлесе пурăн — жить и работать в колхозе
Кам ĕçлемест — вăл çимест. — погов. Кто не работает — тот не ест.
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çур-йĕр пулмасть. — посл. Не истопишь печку — не испечется хлеб, не потрудишься как следует — не обзаведешься домом.

хура


куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура карамед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуçбот. рогоз
хура сарамакдиал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕбот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăхуст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)

чуллă


чуллă тăвар — каменная соль

икĕ


икĕ питлĕ çăкăр — хлеб с отставшей верхней коркой
икĕ питлĕ çын — двуличный человек

мур


мур курăкĕбот. рогоз
çăкăр мурĕ — тунеядец, дармоед, паразит
хут мурĕ —  бумагомаратель, борзописец
мур шăтăкĕнче — у черта на куличках
мур пек — 1) чертовский 2) чертовски
мур пек инçе — чертовски далеко

тух


виçерен тух — потерять чувство меры, выйти за рамки чего-л.
йĕркерен тух — нарушать нбрмы поведения
манăçа тух — быть забытым, преданным забвению
мухтава тух — прославиться
чапа тух — прославиться
сăмахран тух — не слушаться, быть ослушником
çăва тух — дожить до лета
çутта тух — просвещаться, становиться просвещенным
тӳрре тух — оправдаться, оказаться правильным (напр. о прогнозе)
хисепрен тух — потерять уважение окружающих
шанчăкран тух — потерять доверие, выйти из доверия
сăмавар тухрĕ — самовар вскипел
çăкăр тухрĕ — хлеб испекся
япалан хакĕ тухрĕ — вещь окупила себя, оправдала свою цену
çак шухăш пуçран тухмасть — эта мысль не выходит у меня из головы

çăкăр


çăкăр мурĕбран. паразит, тунеядец

сăмса

7.
горбушка, краюха, краюшка
кукăль сăмси — горбушка пирога
çăкăр сăмси — краюха хлеба

Пĕр çăкăр сăмси, икĕ икерчĕ, пĕр хуран кукли, икĕ йăвача, икĕ кĕлентĕр. (Çын пуçĕ). — загадка Краюха хлеба, да два блина, да вареник, да пара колобков, да два кренделя — что это? (Голова человека: нос, щеки, губы, глаза, уши).

тачка

2.
сырой, непропеченный
тачка çăкăр — непропеченный хлеб

кирлĕ


ăçта кирлĕ (килнĕ) унта
— 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми

çара

совершенно, исключительно, только лишь
çара ухмах — совершенный идиот
çара çăкăр çи — есть один лишь хлеб

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Яштăвар

(ЙАШТĂВАР), яз. и. м. Иревли (Ашм. Сл. IV, 259): Яш + тăвар (< ту- ?).

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

курултай

п.с. Конгресс, сpезд, аслă пуху. Казанкă шывĕ хĕррине курултай«пĕтĕм Хусан çĕрĕн» пухăвĕпуç-тарăнчĕ. К.Турхан, 1967, 332 с. Мăн курултай пухать те Мамай хан калать, «Чĕркуçленмест сăвар ăрачĕ...» В.Энтип, 1987, 229 с. Чăваш курултайне [наци конгресне] парне тăвар! Х-р, 8.10.1992, 2 с. 9-мĕш курултая Шупашкарта ирттерме сĕнсен никам та хирĕçлемерĕ. ÇХ, 1998, 40 /, 4 с. — курултай пуçтар, курултай ирттер (К.Турхан, 1967, 260 с., 321 с.); Пĕтĕм çĕршыври чăваш хĕрарăмĕсен курултайĕ (В-х, 1991, 21 /, 10 с.); Пĕтĕм тĕнчери тĕрĕк çамрăкĕсен курултайĕ (Х-р, 2.09.2000, 4 с.); Пушкăрт Республикин Патшалăх Пухăвĕ — Курултайĕ (УС, 1999, 46—47 /, 8 с.).

песук

п.в. Хăйăр пек вĕтĕ сахăр; песок. Пĕрин алли янтă песук патне туртăнать. К-н, 1982, 1 /, 3 с. Кĕске хушăрах икĕ михĕ песук, 800 килограмм тырă ĕçлесе илтĕм. Х-р, 17.07.1992, 2 с. 80-мĕш çулсен вĕçĕнче ... пĕр кило песукшăн епле хĕпĕртенĕ. Х-р, 24.01.1996, 3 с. Пĕр литр шыва 80 грамм песук, 50 грамм тăвар ямалла... Ч-х, 1999, 14 /, 8 с. — сахăр песукĕ (Х-р, 22.04.1993, 1 с.; Х-р, 4.08.1993, 1 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

выльăх

скот
выльăх-чĕрлĕх — домашняя скотина
выльăх сăри — угощение от молодухи, когда она пристает к родителям за получением обещанного в приданное скота
картара çăкăр çисен выльăх ăнмасть теççĕ — если будешь на скотном дворе есть хлеб, то говорят, не будет водиться скот
выльăх картишĕ — скотный двор
выльăх пăхакан — скотник
выльăх тӳрлетесси çинчен вĕрентни — ветеринария
выльăх чĕрни — копыто
выльăх кĕтсе çӳренĕ — пас скот

май

случай
направление

хĕвеле май — от востока к западу
шыва май — по течению
вĕсене çăкăр çиме те май пулман — им невозможно было и хлеба поесть
чĕлĕм чĕртнĕ майĕпе сухалне ĕнтсе йанă — закуривая трубку, спалил себе бороду

нӳрел

отсыреть
увлажняться

тăвар нӳрелет — соль сыреет

пуç

макнуть; çăкăрпа тăвар çине пуç – обмакнуть хлеб в соль.

152 стр.

суланча

син.: тăвар суланчи
солоница

çăкăр

хлеб
çăкăр сăмси — край хлеба
çăкăр-тăвар — хлеб-соль
çăкăр хытти — корка хлеба
çăкăр çемçи — мякишь
çăкăр ăшĕнчен — из печеного хлеба
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
çăкăрĕпе — целым караваем
çăкăрĕ çăкăрĕпе — целыми каравами
çăкăра ĕçлесе çийеççĕ — хлеб едят поработавши

çи

есть, кушать; килĕр, çийĕр, ачасем – идите, ешьте, ребята; çăкăр çийесси хĕн мар, суха тăвасси хĕн – есть хлеб не трудно, а пахать трудно; çисе йар – с'едать, с'есть; çисех йар – заедать; çын çинчен çисе калаç – говорить злостно о человеке; йытă йулашки – собачьи об'едки; çиме – еда; çимĕç – пища.

193 стр.

çын

син.: етем
человек; çын ăшне – внутрь человека; çын ăшĕнчен извнутри человека; унăн сăнĕ сывмар çынăнни пек пулнă – лицо его было похоже на лицо больного; кашни виç çынна икшер сехет калаçрăм епĕ – с каждыми тремя человеками я говорил по два часа; виç çынна икĕ çăкăр виç çынна икĕ çăкăр парса тухнă (пара-пара тухнă) – на каждые 3 человека он дал по 2 хлеба; çын çук вырăн – безлюдие. Мĕнле çын шыратăн есĕ? – какого человека ты ищешь? есĕ мĕнле çын шыратăн? епĕ каскалакана шыратăп – ты какого человека (кого) ищешь? Я ищу плотника (известного напр. который у меня работает).

203 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

вут

кăвар. Сĕтел çинче тиркĕпе пашалу, ун çинче çĕççи, тăвар салланчăпа суллахайра: 1) вут (кăвар) çĕрте, чӳлмек катăкĕ çинче <…> [Тимофеев 2002:356].

манифестация

(хальхилле манифестаци) мĕн кирлине, мĕн кирлĕ маррине пурне те палăртни. Ĕнер тăватă пине яхăн çăкăр пĕçерекенсем халăх пӳртне (рабочая биржи) пухăнса канаш тусан саланас умĕн аслă урамсенче хăйсене мĕн кирлине, мĕн кирлĕ маррине пурне те палăртма (манифестация) шут турĕç [Хыпар 1907, № 14:107].

мăскал

салатник. Пăрусене тӳсе вĕтĕлетнĕ çунтарнă шăмă пани пит усăлă тата кунне 2–3 мăскал (салатник) тăвар пани те аван [Франкфурт 1913:13].

нафталин

тумтирсене кĕве çиесрен сапакан япала. Нафталин (тумтирсене кĕве çиесрен сапакан япала) икĕ тĕрлĕ: пĕр тĕрли шурă, вĕтĕ тăвар майлă, тепĕр тĕрли патак татки пек [Сергеев 1907:28].

селитра

азотлă шур тăвар. Селитра вăл – азотлă шур тăвар. Вăл хăйăрлăрах çĕрпе тăмлă çĕре лайăх çĕнетет [çулталăк 1908:61].

шетник

пысăк катка. Ăна (выльăх апатне. – Э.Ф.) ак çапла хатĕрлеççĕ: пысăк катка (шетник) çине пучах, арпа е улăма тураса тултараççĕ те çăнăхпа тăвар сапаççĕ, унтан вĕри шыв сапса пусараççĕ, каткине пĕр тавлăка яхăн витсе тăратас пулать [Çулталăк 1910:5–6].

явкай

каçхи апат. Каçхапата (явкай, сеппер) çăкăр çитереççĕ, пĕчĕккисене сĕтпе çăкăр параççĕ [Сборник 1903:15].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

батон

сущ.муж. (син. булка)
батон, кулач, çăкăр (тăрăхла формăлли)

белый

прил.
1. (ант. чёрный) шурă; белый, как снег юр пек шурă; белый голубь шурă кăвакарчăн; окрасить в белый цвет шурăпа сăрла
2. (син. белогвардейский; ант. красный) шурă (Раççейре 1917 çулта пĕтернĕ влаçшăн кĕрешекенсем çинчен) ♦ белый хлеб шурă çăкăр (тулă çăнăхĕнчен пĕçерни); белый гриб шурă кăмпа; белые пятна на карте тĕпчемен çĕрсем; на белом свете çут тĕнчере; белые стихи рифмăсăр сăвă; средь бела дня тăр кăнтăрла; шито белыми нитками тупсăмĕ кĕретех курăнать (ултавăн); принимает чёрное за белое хурапа шурра уйăраймасть

булочная

сущ.жен.
булочнăй, çăкăр лавкки

бутерброд

сущ.муж.
бутерброд, -па çăкăр (çăкăр татăкĕ тата ун çине хунă çимĕç); бутерброд с маслом çупа çăкăр; бутерброд с красной икрой хĕрлĕ вăлчапа çăкăр

буханка

сущ.жен.
буханка (кирпĕч евĕр çăкăр); буханка чёрного хлеба хура çăкăр

валять

глаг. несов.
1. кого-что (син. ворочать, катать) йăвалантар, чăшкăнтар, çавăрттар; валять в снегу юр çинче чăшкăнтар
2. что (син. скатывать) йавала, уна; валять тесто чуста уна (çăкăр пĕçерме)
3. что (син. катать) йăвала, пус; валять войлок кĕççе пус

ветчина

сущ.жен.
ветчина (тăварласа тĕтĕрнĕ сысна пĕççи); бутерброд с ветчиной ветчинапа çăкăр, ветчина бутерброчĕ

горбушка

сущ.жен.
çăкăр сăмси; отрезать от каравая горбушку пуçламан çăкăртан сăмсине касса ил

делиться

глаг. несов.
1. 1 и 2 л. не употр. валеçĕн, пайлан, уйрал; десять не делится на три вуннă виççе пайланмасть
2. чем с кем пар, уйăрса пар; делиться с другом куском хлеба çăкăр татăкне туспа пĕрле çи
3. (син. рассказывать) калаç, каласа пар; делиться впечатлениями от поездки в Москву Мускава кайса килни çинчен калаç

добавить

глаг. сов.
1. (ант. убавить) хуш, хушса хур, хушса пар, сĕте, сĕтев пар; добавить в суп соли яшкана тăвар хуш
2. (син. дополнить) хушса кала, сăмах хуш; к сказанному нечего добавить хушса каламалли нимĕн те çук

есть

1. глаг. несов.
1. кого-что (син. кушать) çи; есть хлеб с молоком сĕтпе çăкăр çи; хочется есть çиес килет; мы с удовольствием ели арбуз эпир рехетленсе арбуз çирĕмĕр
2. (син. грызть) çи, кас, кăшла, кишĕкле; моль ест сукно кĕве пустава çиет; жучок ест древесину шĕкĕ йывăçа кăшласа шăтарать
3. (син. разъедать, разрушать) çи, кас, аркат; ржавчина ест железо тутăх тимĕре аркатать
4. (син. раздражать) çи, чĕпет; дым ест глаза тĕтĕм куçа чĕпĕтет ♦ есть глазами шăтарасла пăх; поедом ест хытă вăрçать; тоска ест сердце тунсăх чĕрене касать; башмаки просят есть пушмак тĕпĕ хăйпăнса кайнă; ест чужой хлеб çын ĕнси çинче пурăнать

жевать

глаг. несов.
чăмла, кавле; жевать хлеб çăкăр чăмла; дети любят жевать жвачку ачасем чăмлак чăмлама юратаççĕ

забросить

глаг. сов.
1. (син. закинуть) пер, ывăт, ывăтса яр, персе кĕрт; забросить шайбу в ворота хапхана шайба çапса кĕрт; далеко забросить гранату гранатăна инçете пер
2. (син. оставить) пăрах, сивĕн, пис; забросить учёбу вĕренме пăрах
3. (син. послать) яр, çитер; забросить разведчика во вражеский тыл разведчика тăшман тылне яр
глаг. сов.
1. кого-что, о ком-чем (ант. вспомнить) ман, манса кай, манăç ту; забыл сказать тебе сана калама маннă; забудем о прошлом иртнине манăç тăвар
2. кого-что (син. оставить) манса хăвар, пăрахса хăвар; я забыл где-то варежки эпĕ таçта алсише манса хăварнă

каравай

сущ.муж.
çăкăр, çавра çăкăр ♦ На чужой каравай рот не разевай посл. Çыннăнне ан хапсăн

квашня

сущ.жен.
кăвас чĕрес (çăкăр чусти хумалли)

корка

сущ.жен.
1. (син. кожура) хупă; апельсиновая корка апельсин хуппи; арбузная корка арбуз хуппи
2. хытă, хытти; хлебная корка çăкăр хытти ♦ корка снега шăн юр, юр хытти; рана покрылась коркой сурана ӳт илнĕ

краюшка

сущ.жен.
çăкăр сăмси

кристалл

сущ.муж.
кристалл (шайлашуллă вырнаçнă атомсенчен тăракан япала); кристаллы соли тăвар кристалĕсем

крошить

глаг. несов. (син. измельчать)
тĕпрет, вакла, вĕтет; крошить хлеб цыплятам чăх чĕпписене çăкăр тĕпретсе пар

крошиться

глаг. несов. (син. измельчаться)
тĕпрен, ван, ваклан, вĕтел; лёд крошится пăр ванать; свежий хлеб не крошится çемçе çăкăр тĕпренмест

крошка

сущ.жен.
тĕпренчĕк, вакланчăк; крошки хлеба çăкăр тĕпренчĕкĕ ♦ ни крошки нет пĕр тĕпренчĕк те çук

круглый

прил.
çаврака, çавра, чăмăр; круглый каравай çаврака çăкăр; круглый мяч чăмăр мечĕк; круглое лицо çавра сăн-пит ♦ круглый сирота хăр тăлăх (ашшĕ-амăшĕсĕр); круглый дурак тăр ухмах; круглый год хĕлĕн-çăвĕн; круглая сумма пысăк укçа

кусок

сущ.муж.
татăк, катăк, касăк, турам; кусок хлеба çăкăр татăкĕ; кусок льда пăр катăкĕ ♦ кусок в горло не идёт çăтса çăкăр анмасть

ломоть

сущ.муж., множ. ломти
чĕлĕ, касăк; ломоть хлеба çăкăр чĕлли; ломоть арбуза арбуз касăкĕ

малосольный

прил.
кăшт тăварланă, тăвар кастарман; малосольные огурцы кăшт тăварланă хăяр

масло

сущ.сред.
1. çу; сливочное масло услам çу; топлёное масло шăратнă çу, сар çу; растительное масло ӳсен-тăран çăвĕ; есть хлеб с маслом çупа çăкăр çи
2. çуллă сăрă; писать картину маслом çуллă сăрăпа картина ӳкер

откусить

глаг. сов.
çыртса ил, çыртса тат; откусить хлеба çăкăр çыртса ил

отруби

сущ.множ.
сăсăл, хывăх (тырă авăртсан юлни); хлеб с отрубями хывăхлă çăкăр

очаг

сущ.муж., множ. очага
1. вучах; очаг русской печи çăкăр кăмакин вучахĕ
2. вучах, кил-йыш, тăван кил

печь

2. сущ.жен.множ. печи
кăмака; русская печь çăкăр кăмаки; топить печь вутă хут ♦ доменная печь домна кăмаки (металл шăратса калармалли)

плесневеть

1 и 2 л. не употр.
пăнтăх, кăвакар, шăркалан, кăмăскăлан; хлеб плесневеет çăкăр кăвакарать

пожалуйста

частица
тархасшăн; -самăр (-семĕр); -ха; садитесь, пожалуйста ларсамăр; Дайте мне, пожалуйста, хлеба! Мана çăкăр илсе парăр-ха!

послать

глаг. сов.
яр; послать письмо çыру яр; мать послала Колю за хлебом амăшĕ Кольăна çăкăр илме ячĕ

пробовать

глаг. несов.
1. тытăн, пикен, хăтлан; девочка пробует писать хĕр ача çырма хăтланать
2. тутан, астив, тутанса пăх; пробовать суп на соль яшкана тăвар каланине тутанса пĕл

проглотить

глаг. сов.
çăт, çăтса яр; проглотить кусок хлеба çăкăр татăкне çăтса яр ♦ язык проглотишь чĕлхӳне çăтса ярăн (питĕ тутлă); проглотить обиду кӳрентернине чăтса ирттер (хирĕç тавăрмасăр)

распрячь

глаг. сов., (ант. запрячь)
тăвар; распрячь лошадь лаша тăвар

резать

глаг. несов.
1. кого-что кас, вакла; резать хлеб çăкăр кас
2. кого (син. колоть) пус, чик; резать свинью сысна пус ♦ солнце режет глаза хĕвел куçа шартарать; ухо режет хăлхана йĕрĕнтерет

с

со предлог
1. на вопрос «откуда?» çинчен; -тан (-тен), -ран (-рен); встать со стула пукан çинчен тăр; поднять с земли çĕртен ил
2. при обозначении времени и места начала действия -тан (-тен), -ран (-рен), -чен; начнём с полива грядок йăран шăварнинчен пуçлăпăр; подойти с левой стороны сулахай енчен пыр; помню с детства ачаран астăватăп
3. указывает на совместность действия -па (-пе); Пошли с нами! Атьăр пирĕнпе!
4. при обозначении принадлежности, наличия -лă (-лĕ); -па (-пе); дом с крыльцом крыльцаллă пӳрт; бутерброд с маслом çупа çăкăр
5. при обозначении лица или предмета, связанного с действием -ран (-рен), -тан (-тен), -чен; получить деньги с покупателя тавар туянакантан укçа ил; перевести рассказ с чувашского языка калава чăваш чĕлхинчен куçар

солить

глаг. несов.
1. тăвар яр, тăвар хуш; солить суп яшкана тăвар яр
2. тăварла, йӳçĕт; солить грибы кăмпа йӳçĕт

солонка

сущ.жен.
тăвар курки

соль

сущ.жен.; множ. соли
тăвар; поваренная соль апат тăварĕ; соли натрия натри тăварĕсем; добавить в суп соли яшкана тăвар хуш

хлеб

сущ.муж., множ. хлебы и хлеба
1. çăкăр; белый хлеб шурă çăкăр; формовой хлеб формăллă çăкăр; горбушка хлеба çăкăр сăмси; испечь хлеб çăкăр пĕçерсе кăлар
2. тырă, тыр-пул, тырă-пулă; яровые хлеба çуртри, çурхи тырăсем; озимые хлеба кĕр тырри уборка хлебов затянулась тырă вырасси вăраха кайрĕ ♦ второй хлеб иккĕмĕш çăкăр (çĕр улми); Хлеб да соль! Апачĕ тутлă пултăр!; зарабатывать себе на хлеб тăранмалăх ĕçлесе ил; хлеба не просит çăкăр ыйтмасть, пулни кансĕрлемест

хлебный

прил.
çăкăр -ĕ; хлебный ларёк çăкăр лавкки

хлебобулочный

прил.: хлебобулочные изделия çăкăр-булка, çăкăр таврашĕ

черстветь

глаг. несов.
1. (син. сохнуть, твердеть) тип, хыт, типсе хыт, типсе кай; хлеб черствеет çăкăр типсе хытать
2. (син. грубеть) чурăслан, тӳрккеслен; он черствеет душой унăн чунĕ чурăсланать

чёрный

прил.
1. (ант. белый) хура; чёрный хлеб хура çăкăр; чёрное от загара тело хĕвелпе пиçнĕ кĕре ӳт
3. (син. мрачный, горестный, безотрадный) хуйхăллă, йывăр; чёрные дни йывăр кунсем; чёрные мысли хуйхăллă шухăшсем ♦ чёрная баня хура мунча (мăрьесĕрри); сделать чёрное дело тискер ĕç ту; чёрный ход хыçалти алăк (çуртăн); чёрная работа хура ĕç, вăй-хал ĕçĕ; чёрная неблагодарность пархатарсăр пулни, ырра хакламанни; держать на чёрный день сых ятне тыт (сăм., укçа)

чёрствый

прил.
1. (син. сухой, твёрдый; ант. свежий) типĕ, хытă, типсе хытнă; чёрствый хлеб типĕ çăкăр
2. (син. бездушный; ант. добрый, отзывчивый) чунсăр, чурăс, тӳрккес; чёрствая душа чурăс чун

щепотка

щепоть сущ.жен.
чĕптĕм; щепотка соли пĕр чĕптĕм тăвар

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

выпечка

пĕçерсе кăларни; пĕр тапхăр пиçсе тухнă çăкăр.

выпрягать

кого, что несов., выпрячь, -ягу сов. тăвар (лаша).

высыхать

несов., высохнуть сов. 1. тип, типсе çит (кĕпе-йĕм), куш; кушăрка, куштăрка, кушăх, кушăхса кай, куштăркаса кай (çăкăр, тута); 2. типсе, начарланса кай, типсе лар (чирпе).

чёрный

1. хура, тĕксĕм; чёрный хлеб çăкăр, хура çăкăр; чёрная изба хура пӳрт; совершенно чёрный, черным-черно йăм-хура, хуп-хура; 2. перен. йывăр, усал, нушаллă (кунсем).

чёрствый

1. типсе кайнă, кушăхса кайнă (çăкăр); 2. перен. чĕресĕр, хытă чĕреллĕ; чёрствый человек хытă чĕрелле, çынна хĕрхенме пĕлмен çын.

тузлук

спец. (мĕне те пулин тăварлама хатĕрленĕ) тăвар шывĕ.

хлеб

1. çăкăр; белый хлеб шурă çăкăр, кулач; 2. тырă, тырпул, тырă-пулă; 3. çăкăр-тăвар, апат-çимĕç; хлеб-соль взаимное дело çăкăр-тăвар хире-хирĕç; хлеб да соль разг. апат тутлă пултăр; ставить хлебы кăвас хур.

хлебный

1. çăкăр (магазинĕ); 2. тырă; хлебный амбар тырă кĕлечĕ; 3. тырăллă (область); 4. разг. усăллă, çăкăрлă, тупăшлă (ĕç вырăнĕ).

хлебозавод

çăкăр пĕçерекен завод, çăкăр завочĕ.

хлебопекарня

пекарня, çăкăр пĕçермелли çурт.

хлеборез

çăкăр касакан рабочи.

хлеборезка

çăкăр касмалли хатĕр.

бутерброд

бутерброд (çупа е ветчинапа, сырпа, вăлчапа хупланă çăкăр (булка) чĕлли).

Çавăн пекех пăхăр:

çăк çăкăн çăкăнтар çăкăр « çăкăр-тăвар » çăкăрлă çăкăрлă-тăварлă çăкăрла çăкçă çăка

çăкăр-тăвар
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org