Шырав: çавра çил

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăк

порывисто, порывами
авăк çил — шквалистый ветер

авăклан

II.

1.
усиливаться, становиться порывистым (о ветре)
çил авăкланчĕ — ветер задул сильно и порывисто

авăстар

2.
качать, колыхать, трепать
çил йывăç тăррисене авăстарать — ветер качает верхушки деревьев
авăстарса ил — колыхнуть

авкала

1.
гнуть, изгибать
пралука авкаласа пĕтернĕ — проволока вся изогнута
çил туратсене авкалать — ветер гнет ветви

авра-çавра

скрученный
перевитый

Авра-çавра пурçăн тутăр. (Асамат кĕперĕ). — загадка  Шелковый платок весь перевит. (Радуга).

айкаш

4.
неистовствовать, буйствовать (о силах природы)
çил тискеррĕн айкашать — ветер бушует

айта

3.
гнать, погонять (лошадей)
сивĕ те тăман, вичкĕн çил, айтаса пулмасть утсене — фольк. холодная метель, пронизывающий ветер — невозможно погонять лошадей

алхас

3.
шуметь, свирепствовать, бушевать
тулта çил-тăман алхасать — на дворе бушует вьюга
çил алхасать — ветер злится
пушар алхасса кайрĕ — пожар разбушевался

антăхтар

1.
перехватывать, захватывать дыхание
антăхтаракан газ — удушливый газ
çил антăхтарса ярать — ветер перехватывает дыхание

анчах

5. частица усил.
ну, ну и, так и, ох и
çил йывăçсене ласкать анчах  — деревья так и гнутся от ветра

арман

мельничный
алă арманĕ — ручная мельница
вутлă арман — паровая мельница
кĕрпе арманĕ — крупорушка
механизациленĕ арман — механизированная мельница
çăм арманĕ — шерстобойка
çил арманĕ — ветряная мельница, ветряк
шыв арманĕ — водяная мельница  
арман лаççи — 1) помещение мельницы 2) пристройка к мельнице (для хранения хлеба)
арман пĕви — 1) мельничная плотина, запруда 2) мельничный пруд
арман çунатти — 1) крылья ветряка 2) перен. вспыльчивый человек
арман таппи — подпор воды в мельничном пруду
арман урапи — мельничное колесо
арман чулĕ — жернов
арман хуçи — 1) хозяин мельницы 2) мельник
арман хӳри — правило ветряка (поворотное устройство)
арман авăрт — молоть муку
арман авăртакансем — помольщики
арман хуп — 1) остановить мельницу 2) запереть затвор мельничной плотины
Уй варринчи çил арманĕ ни авăрать, ни авăрмасть. — фольк. В чистом поле ветряная мельница не то мелет, не то нет.

арпаштар

1.
путать, запутывать, перепутывать
смешивать

кĕнекесене ан арпаштар — не перепутай книги
çил çӳçе арпаштарать — ветер путает волосы

асар-писер

страшно, неистово
асар-писер çил-тăман — неистовый буран
асар-писер çилленсе кай — страшно разгневаться, разбушеваться (о человеке)
вут-çулăм асар-писер ялкăшса кайрĕ — огонь разбушевался

ат

I.

1.
то же, что аш II. 1.
вуник аршăн юр атма çил çунатлă ут кирлĕ — фольк. чтобы пробраться по снегу глубиною в двенадцать аршин, нужен ветрокрылый конь

ахăр

4.
реветь, бушевать, буйствовать, неистовствовать (о ветре, буре)
çил-тăвал ахăрса кайрĕ — ураган разбушевался

ахăраш

то же, что ахăр II. 1—5.
çил-тăман ахăрашать — бушует вьюга

ачаш

нежно, ласково
ачаш сăмах — нежное слово
ачаш çил — ласковый ветер

балл

балловый
-балльный

çил вăйне баллпа виç — измерять силу ветра в баллах
тăхăр баллă тăвăл — шторм в девять баллов

вальцовка

вальцовка (çавра валсемпе хĕстерсе çӳхетни)

варкăштар

1.
трепать, развевать
колебать
вздымать, поднимать клубами

юпăнчă аркине çил варкăштарать — ветер треплет полы плаща

ват

III.  глаг.

1.
бить, разбивать
разрушать

юмана çил ватнă — бурей сломало дуб
стакан ватса пăрах — разбить стакан (нечаянно)

ваш

1. подр. —
о порыве ветра
çил ваш вĕрсе илчĕ — дунул слабый ветерок

вашăлтаттар

шуметь, шуршать, шелестеть чем-л.,
вызывать шум, шорох, шелест
çил йывăç çулçисене вашăлтаттарать — ветер шелестит листьями деревьев

вашкăр

1.
сильно дуть
çил вашкăрать — дует свежий ветер

вашкăрт

3.
то же, что вашкăр 1.
вичкĕн çил вашкăртать — дует пронзительный ветер

вашлаттар

1.
то же, что вашлат
вашлаттарса çил вĕрет — дует свежий ветер

вăй

силовой, энергетический
йывăрăш вăйĕ — сила тяжести
çил вăйĕ — энергия ветра
туртăм вăйă — сила притяжения
вăй единици — единица силы
вăй установкисем — энергетические установки

вăйлан

3.
усиливаться, крепчать
становиться более сильным, крепким, значительным

çил вăйланать — ветер крепчает
кăнтăрла шăрăх вăйланать — днем жара усиливается

вăйлă

сильно, крепко, значительно
вăйлă пушар — сильный пожар
вăйлă çапăçу — жестокая битва
вăйлă çумăр — сильный дождь
вăйлă туйăм — глубокое чувство, страсть
вăйлă юрату — крепкая любовь
çил вăйлă вĕрет — ветер дует сильно

вăйсăр

слабо, незначительно
хушăран вăйсăр çил вĕрсе иртет — временами дует слабый ветерок

вăйсăрлан

2.
слабеть, становиться слабее
çил вăйсăрланчĕ — ветер утих

вăлтлаттар

с шумом колыхать, трепать, полоскать
çил чатăра вăлтлаттарать — ветер треплет палатку

вăр

2. подр. —
о неожиданном, быстром действии

çил вăр кăна килсе çапрĕ — неожиданно налетел шквал ветра

вăрахлан

3.
утихать, слабеть, становиться тише, слабее
çил вăрахланчĕ — ветер утих

вăш

1.
подражание легкому шуму, шороху, шелесту
ăшă çил вăш вĕçсе килчĕ — зашумел легкий ветерок
вăш-вăш — усил. от вăш 1.

вăшăл

1.
подражание кратковременному легкому шуму, шороху, шелесту
çулçăсем вăшăл турĕç — листья зашелестели

вăшăл-вăшăл —
1) усил. от вăшăл 1.
уçă çил вăшăл-вăшăл вĕрет — дует прохладный ветер
2) шуршащий, шелестящий
вăшăл-вăшăл хăмăш — шелестящий камыш

вăшăлтаттар

издавать легкий шум, шорох, шелест,
шуметь, шуршать, шелестеть

çил çӳллĕ ыраша вăшăлтаттарать — высокая рожь шелестит от ветра

вăшăрха

то же, что вăшăлтат
çил лăпкăн вăшăрхаса иртрĕ — прошумел легкий ветерок

вăшлат

производить шум при быстром движении
çил вăшлатать — ветер шумит
троллейбус вăшлатса иртрĕ — мимо с шумом промчался троллейбус

вăштăр

1.
подражание легкому шуму, шороху, шелесту
вăштăр-вăштăр — усил. от вăштăр 1
вăштăр-вăштăр çил вĕрет — порывами налетает ветерок

вăштăр

легко, слегка, слабо
вăштăр çил — легкий ветерок

вăштăртаттар

то же, что вăшăлтаттар
çил типĕ улăма вăштăртаттарать — ветер шелестит сухой соломой

вăштик

2. подр. —
о дуновении порывистого ветерка

вăштик-вăштик — усил. от вăштик 2.
вăштик-вăштик çил вĕрет, сарă ыраш хумханать — фольк. ветер дует порывами, волнуя спелую рожь

вĕлкĕштер

развевать, колыхать
çил ялавсене вĕлкĕштерет — ветер развевает знамена

вĕр

I.

1.
дуть
çил вĕрет — дует ветер
вĕрсе кăлар — выдуть
вĕрсе кĕрт — вдунуть
вĕрсе тултар (хăпарт) — надуть (напр. шар)
вут вĕрсе чĕрт — раздуть огонь

вĕрке

2.
дуть (о ветре)
мести, кружить (о метели и т. п.)
çил вĕркет — дует ветер (в разных направлениях)

вĕркĕштер

то же, что варкăштар 1.
çил йывăç çулçисене вĕркĕштерет — ветер шевелит листья на деревьях

вĕртер

2.
дуть
мести, крутить

çил çурçĕртен вĕртерет — ветер дует с севера

вĕçтер

4.
трепать, колыхать, развевать
çӳç-пуçа çил вĕçтерет — ветер треплет волосы

вĕтел

II. глаг.

1.
мельчать, становиться мелким
çил тамалнă май хумсем вĕтелчĕç — ветер ослаб, и волны стали меньше

вирлĕлен

усиливаться
укрепляться
становиться сильным, крепким

çил вирлĕленчĕ — ветер усилился
мотор шавĕ вирлĕленсех пычĕ — шум мотора все усиливался

виселе

2.
срывать, сносить
çил улăма виселесе антарчĕ — ветром сорвало солому (с крыши)

виселентер

сдирать, обдирать
вызывать шелушение

çил ӳт-тире виселентерет — кожа от ветра шелушится

висте

2.
срывать, сносить
вистесе антар — сорвать
вистесе тăк — сорвать
вистесе пăрах — сорвать
çил-тăвал пӳрт тăррине вистесе тăкнă — ураганом сорвало крышу дома

витер

1.
пронизывать
— перевод зависит от характера действия, процесса:
прохватывать, проникать, промочить и т. д.
çан-çурăма çил витерет — ветер пронизывает все тело
çумăр витерсе çурĕ — дождь насквозь промочил землю

витĕр

сквозь, насквозь
витĕр суран — сквозная рана
витĕр курăнакан — прозрачный
витĕр пĕçернĕ çăкăр — хорошо пропеченный хлеб
витĕр касса çил вĕрет — ветер пронизывает насквозь
çумăр витĕрех йĕпетрĕ — дождь промочил насквозь

витĕрле

пробирать насквозь, пронизывать
сивĕ çил çан-çурăма витĕрлет — холодный ветер пронизывает насквозь
витĕрлесе пăх — пристально, пронизывающе смотреть

вичкĕн

резко, пронзительно, пронизывающе
вичкĕн çил — пронизывающий ветер

вичкĕнлен

3.
становиться резким, пронзительным, пронизывающим
çил вичкĕнленчĕ — ветер стал пронизывающим

вичкĕннĕн

2.
резко, пронзительно, пронизывающе
çил вичкĕннĕн вĕрет — ветер так и пронизывает

вуçех

разг.
вовсе, совсем
çил вуçех чарăнчĕ — ветер совсем утих

вут

огненный, пламенный
вут пек вери — горячий как огонь
вут тĕслĕ — огненного цвета
вут чĕлхисем — языки пламени
çурта вут хыпса илнĕ  —дом охватило огнем
вут чĕрт — разжечь огонь
вутпа ан выля — с огнем не шути
Вут пек вăйли çук, çил пек усалли çук. — посл. Нет ничего сильнее огня, нет ничего яростнее ветра.

диафрагма

фото, кино
диафрагма (объектив ăшĕнчи çавра шăтăклă карă)

ил

10.
пронизывать, пробирать
брать

çил витĕрех илет — ветер пронизывает насквозь
ăна пуля та илмест — его и пуля не берет
чуллă тăпра кĕреçе — илмест каменистую почву лопата не берет

илес-милес

5.
очень, чрезвычайно, весьма
илес-милес вăйлă çил-тăман — очень сильный буран

илĕм-тилĕм

5.
очень, чрезвычайно
илĕм-тилĕм вăйлă çил — очень сильный ветер

инкек

2.
ущерб, убыток
çил-тăвал нумай инкек турĕ — буря принесла большой ущерб

йăвантар

1.
валить
юпана йăвантар — повалить столб
çапса йăвантар — сбить с ног ударом
çил йăвантарнă йывăçсем — деревья, поваленные ветром

йăваш

2.
слабый, тихий
йăваш çутă — слабый свет
йăваш çил — тихий ветер

йăвашлан

2.
ослабевать, терять силу, утихать
çил йăвашланчĕ — ветер ослабел
вĕри йăвашланчĕ — жара спала
шăрăх йăвашланчĕ — жара спала
чирлĕ çын сасси йăвашланчĕ — голос у больного ослаб

йăвашшăн

2.
слабо, тихо
çурхи çил йăвашшăн вĕрет — тихо дует весенний ветерок

йăш

6. перен.
слабеть, утихать, затихать
çил йăшнă — ветер утих

йӳнейлĕ

попутно
йӳнейлĕ çил — попутный ветер
çула йӳнейлĕ — по пути

йӳнейсĕр

2.
встречный
йӳнейсĕр çил — встречный ветер

кана

пĕр кана — некоторое время, необходимое количество времени
пĕр кана ĕçле, тепĕр кана кан — немного поработать, потом немного отдохнуть
тепĕр канаран çил лăпланчĕ — через некоторое время ветер утих

канăç

3.
утихать, стихать, униматься
улечься

çил канăçрĕ — ветер утих
хуйхă канăçтăр — пусть горе уляжется

карта

1.
изгородь (из жердей, прутьев), загородка, прясло, ограда
решетке карта — решетка
сатан карта — плетень
шалча карта — тын
униче карти — околица
карта çавăр — огородить, обнести оградой
карта тыт — городить
вăштăр-вăштăр çил вĕрет, карта айĕнчеи вĕрет вăл — фольк. дует легкий ветерок, и ограда ему не помеха

картлантар

5.
подергивать рябью, рябить
çил кӳлĕ питне картлантарчĕ — ветерок подернул озеро рябью

кас

19.
сильно действовать на ощущения, чувства и т. п.
— перевод зависит от сложившихся в русском связей слов:
бить, ударять, резать, мучить и т. д.
сивĕ касать — мороз пробирает
çил касать — ветер пронизывает
хуйхă касать — горе терзает
куçа тĕтĕм касать — дым ест глаза

касă

7. с числ. пĕр
некоторое время
пĕр касă çумăр çурĕ — некоторое время шел дождь
пĕр касă çил вĕрчĕ — некоторое время дул ветер

касă


касă çил — порыв ветра
касă çумăр — полоса дождя
касă чир — эпидемия

касăк

порывистый
пĕр касăк çил — порыв ветра

касăкăн-касăкăн

2.
порывами
çил касăкăн-касăкăн вĕрет — ветер дует порывами

кас-кас

порывами, порывисто
кас-кас çил — порывистый ветер
çил кас-кас вĕрет — ветер дует порывами

кассăн-кассăн

1.
порывисто, порывами
кассăн-кассăн çил вĕрет — ветер дует порывисто

кашла

1.
шуметь, гудеть
вăрман кашлать — лес шумит
пуç кашлать — в голове шумит
çил хытă кашлать — ветер гудит
тырăсем кашласа лараççĕ — хлеба шумно колышутся

кашлав

шум, гул
вăрман кашлавĕ — шум леса
çил кашлавĕ — гул ветра

кăнтăр-хĕвеланăç

юго-западный
кăнтăр-хĕвеланăç фрончĕ — юго-западный фронт
çил кăнтăр-хĕвеланăçĕнчен вĕрет — ветер дует с юго-запада

кăра

1.
буйный, сильный
кăра çил — буйный ветер

кăрла

1.
шуметь, гудеть
çил кăрлать — ветер гудит

кăтралат

2.
рябить, поднимать зыбь
çил вĕтĕ-вĕтĕ хум кăтралатать — ветерок поднимает зыбь

кăшăлтаттар

1.
шуршать, шелестеть чем-л.
çил типĕ çулçăсене кăшăлтаттарать — ветер шелестит сухими листьями

кăшлат

шуметь
çил кăшлатать — ветер шумит
çумăр кăшлатса иртсе кайрĕ — с шумом полил дождь

кăштăр

подражание шороху, шуршанию, шелесту
кăштăр-кăштăр — усил. от кăштăр
çил çулçăсене кăштăр-кăштăр тутарать — ветер шелестит листвой

кĕрĕк

I.

шуба
аркăллă кĕрĕк — длиннополая шуба
тӳрĕ кĕрĕк — шуба прямого покроя
кĕрĕк пиншак — полушубок
пустав туртнă кĕрĕк — шуба с суконным верхом

Шикли шикленнĕ, кĕрĕк пĕркеннĕ. — погов. Трусливый человек в шубу запахивается. (соотв. У страха глаза велики).

Çын ăшне тавăрса пăхма кĕрĕк çанни мар. — погов. Нутро человека нельзя вывернуть, как рукав шубы. (соотв. Чужая душа — потемки).

Ахаль лариччен кĕрĕк арки йăвала. — посл. Чем сидеть без дела, тереби полы шубы. (соотв. От скуки бери дело в руки).

Кивĕ кĕрĕк çил вĕрнипех çĕтĕлет. — погов. Ветхая шуба от ветра рвется.

кĕрлев

шум, гул, рокот, грохот, рев
вăрман кĕрлевĕ — шум леса
мотор кĕрлевĕ — рокот мотора
çил-тăвăл кĕрлевĕ — рев бури
тупă кĕрлевĕ — грохот орудий

кĕт

I. глаг.

1.
ждать, ожидать
находиться в ожидании кого-чего-л.
пуйăс кĕт — ждать пбезда
кĕтмелли зал — зал ожидания
кĕтмен çĕртен — неожиданно, внезапно, нежданно-негаданно
туман çĕртен — неожиданно, внезапно, нежданно-негаданно
кĕтмен çĕртен пырса кĕр — 1) явиться неожиданно 2) застать врасплох
кĕтсе ил — 1) дождаться кого-чего-л. 2) встретить кого-что-л.
ăшшăн кĕтсе ил — тепло встретить
кĕтсе ирттер — 1) прождать (долго) 2) переждать
çил-тăмана кĕтсе ирттер — переждать пургу
кĕтсе пурăн — жить в ожидании
кĕтсе тăр — поджидать
кĕтсе ывăн — заждаться

киревсĕр

2.
страшный, ужасный
киревсĕр вăхăт — страшное время
киревсĕр çил-тăман — страшный буран
киревсĕр тĕлĕк — ужасный сон

кунĕлен

1.
становиться спокойным, тихим
утихать

кунĕленсе кай — присмиреть
ачасем кунĕленчĕç — дети утихомирились
çил кунĕленчĕ — ветер утих

курка

2.
чаша, чашка
кружка

кĕленче курка — стакан
çавра курка — деревянная чашка (для пива)
чей курки — чайная чашка
эмалленĕ курка — эмалированная кружка
эрех курки — чарка

кусăрка

вьюжный
кусăрка çил — вьюжный вотер
тулта кусăрка ӳлет — на дворе воет вьюга

лăм

4. перен.
в отриц. оборотах, при частице
та
ничуть, нисколько, ни капельки, совсем

çил лăм та çук — нет ни малейшего ветерка

лăп

тихо, слабо, чуть-чуть
лăп çил вĕрет — дует слабый ветерок
урамра лăп пулчĕ — на улице стало тихо

лăплан

1.
утихать, стихать, прекращаться
улечься

çил-тăман лăпланчĕ — буран стих
урамра шăв-шав лăпланмасть — на улице все не прекращается шум

лăска

II.

1.
трясти, колыхать, трепать
ворошить

çил йывăçа лăскать — ветер треплет ветви дерева
выльăх çĕмеле лăсканă — скот разворошил копну

лăш

1.  подр. —
об утихании, затихании

çил лăш пулчĕ — ветер затих
ыратни лăш пулчĕ — боль утеглась
чĕре лăшах пулчĕ — сердце успокоилось

лăшлан

успокаиваться, утихать, ослабевать
çил лăшланчĕ — ветер стих
шăл сурни лăшланчĕ — зубная боль утихла

лăшт

4.
совершенно, совсем
лăштах халтан кайрам — я совсем выбился из сил
çил лăштах чарăнчĕ — ветер утих

лĕп

тепло, не жарко и не холодно
лĕп ăшă — тепло, не жарко и не холодно
лĕп кăна çил — теплый ветерок
çанталăк лĕп — погода в меру теплая
лĕп шыв — тепловатая вода

май


ал май мар — не с руки, неудобно, несподручно
май мар
1) неловко, не с руки
2) очень хороший, красивый
вĕсем май мар пӳрт лартнă — они построили прекрасный дом
май деепричастийĕграм. деепричастие попутного действия
пĕр май — близкий по духу, сродни
пĕрех май — то и дело, беспрестанно, постоянно
сăмах май — к слову, кстати
çула май — попутно, мимоходом, проездом
Çĕмрĕк карапа кирек мĕнле çил те çула май. — посл. Неисправному кораблю любой ветер по пути.

майлă

9.
попутный, сопутствующий
майлă çил — попутный ветер

мăкăрлантар

4.
мести, кружить, вьюжить (о пурге, метели)
уйра çил-тăман мăкăрлантарать — в поле бушует вьюга

муссон

геогр.
муссон (типçĕртен тинĕселле вĕрекен çил)

пар

3.
давать, предоставлять возможность, позволять (делать что-л.)
разрешать
ирĕк пар — позволить
май пар — дать возможность
калама пар-ха — разреши-ка сказать!
ачасене ашкăнма ан пар — не давай детям шалить
пар-ха, хам вулам — дай-ка, я сам прочту
çил утма памасть — ветер не дает идти
тусăма кӳрентерме памастăп — я не позволю обижать моего друга!

парăлтаттар

3.
шевелить, колыхать
çил йывăç çулçисене парăлтаттарать — ветер колышет листья деревьев

пассат

пассат (тропикри типĕ çил)

пăрăс

1.
балка, брус, опорное бревно
çил арман пăрăсĕсем — опорные балки верха ветряной мельницы
вершник пăрăсĕсем — поперечные балки (мельничной) плотины
пăрăс кашти — матица, потолочная балка
пăрăс çине струпил ларт — поставить стропила на брусья
вуник арман хушшине вуник пăрăс хутăмăр, вуник пăрăс хушшине йĕсрен кĕпер хыврăмăр — фольк. меж двенадцатью мельницами мы уложили двенадцать балок и на них возвели медный мост

пăч

II.

1.
совершенно, совсем
çил пăч чарăнчĕ — ветер совсем утих
пăч тĕттĕм пулчĕ — стало совсем темно

пичет

1.  
печать
герблă пичет — гербовая печать
сăркăч пичет — сургучная печать
çавра пичет — круглая печать
пичет палли — печать (отпечаток)
пичет хур — наложить печать
пичет пус — наложить печать
пичет куçлă çĕрĕ — колечко с печаткой

пусăрăн

2.
успокаиваться, утихать
унăн çилли пусăрăнчĕ — его гнев улегся
çил пусăрăнчĕ — ветер утих
пусăрăнса лар — сидеть спокойно
пусăрăнса ĕçле — усидчиво работать

пӳкле

прямо, напрямик
Пӳкле çӳрекен пӳкле тĕлне çитеймен. — посл. Идущий прямой дорогой до крыльца не дошел.
Пӳкле каян пӳлĕнет, çавра каян çу çиет. — посл. Идущий прямо — задыхается, идущий кругом — масло ест. (соотв. Тише едешь — дальше будешь).

резьба

резьбовой
конусла резьба — коническая резьба
çавра резьба — круглая резьба
резьба кас — нарезать резьбу
резьбана пăснă — резьба сорвана

салат

6.
разгонять, развеивать
хуйха салат — развеять печаль
çил çумăр пĕлĕчĕсене салатрĕ — ветер разогнал тучи

самум

самум (хăйăрлă çил-тăвăл)

сапала

2.
разбрасывать, раскидывать, разметывать
сапаласа тăк, сапаласа пăрах —
1) разбросать в беспорядке
пӳртре ăпăр-тапăр сапаласа тăкнă — в доме разбросан разный хлам
2) рассыпать, разметать (до основания, все)
çил утă купине сапаласа пăрахнă — ветер разметал стог сена

си

3. диал.
промежуток (времени), некоторое время
çил пĕр си шăпланчĕ — ветер на некоторое время утих

сивĕреххĕн

1.
холоднее, более холодно, морознее
çил сивĕреххĕн вĕре пуçларĕ — ветер становится все холоднее и холоднее

сивлеклĕ

1.
холодный
студеный
пронизывающий

сивлеклĕ çил — холодный ветер

силле

3.
качать, раскачивать
ачана сăпкара силле — качать ребенка в люльке
çил йывăçсене силлет — ветер раскачивает деревья
пуçа силле — качать головой (в знак несогласия)

сир

2.
откидывать, отбрасывать, сбрасывать
утияла сирсе пăрах — откинуть одеяло
çӳçе каялла сир — откинуть волосы назад
çил-тăвăл пӳрт тăррине сирсе антарнă — буря сорвала крышу дома

сир

3.
разгонять, рассеивать
çил тĕтрене сирчĕ — ветер разогнал туман
уйăх каç тĕттĕмие сирчĕ — луна рассеяла мрак ночи

сирĕлтер

разгонять, рассеивать, развеивать
çил тĕтрене часах сирĕлтерчĕ — ветер быстро разогнал туман

сулла

1.
качать, раскачивать, болтать, колебать
махать, размахивать
шатать

алăсене сулласа ут — идти, размахивая руками
çил йывăç турачĕсене — суллать ветер раскачивает ветви деревьев
тутăрпа сулла — махать платком
хĕçпе сулла — махать саблей
хур çунатне суллать — гусь машет крыльями

суллантар

2.
качать, раскачивать, болтать
шатать

çил телефон пралукĕсене суллантарать — ветер раскачивает телефонные провода

сӳ

2.
сбрасывать
сдирать, срывать, снимать

çил-тăвăл пӳрт тăррине сӳсе пăрахнă — буря сорвала крышу дома

сӳ

2. подр. —
о порыве ветра, волне запаха

сӳ кайрĕ нефть шăрши — сильно запахло нефтью
сӳ çитсе перĕнчĕ çил — налетел порыв ветра

сӳлет

3.
налетать, набегать (порывами) (о ветре, запахе)
çил сӳлетсе кайрĕ — налетел ветер, порыв ветра

тай

I. глаг.

1.
клонить, наклонять, нагибать, сгибать, склонять
çил йывăçсене тайать — ветер клонит деревья
пуç тай —
1) наклонить, склонить голову (набок)
ача пуçне тайса çывăрса кайрĕ — ребенок уснул, склонив голову набок
2) кланяться, приветствовать с поклоном
вăл пире аякранах пуç тайрĕ — он приветствовал нас, кивнув издали
3) склонять, преклонять голову
ялав умĕнче пуç тай — склонить голову перед знаменем

тайфун

тайфун (океанти çил-тăвал)
тайфун пысăк аркату кӳнĕ — тайфун принес большие разрушения

тамалан

то же, что тамал 1, 2.
çил тамаланать — ветер утихает

тапран

4.
начинаться, подниматься
пойти

çил тапранчĕ — поднялся ветер
çумăр тапранчĕ — пошел дождь
Çил тухмасăр тăман тапранмасть. — посл. Пока ветер не поднимется, пурга не начнется.

тапхăрăн

порою, порой, временами, время от времени, иногда, изредка
тапхăрăн-тапхăрăн — то же, что тапхăрăн
тапхăрăн-тапхăрăн сулхăн çил вĕрет — порывами дует свежий ветер

тăварлă

1.
соленый
тăварлă çил — соленый ветер
тăварлă тутă — соленый вкус
тăварлă шыв — соленая вода

тăвăлла

разг.
приводить в беспорядок, путать, перепутывать
разметать

çил улăма тăвăлланă — солому разметало ветром

тăвăллă

бурно
тăвăллă çил — ураган
тăвăллă çумăр — дождь с бурей
тăвăллă вăхăт — перен. бурное время

тăрмала

II. глаг.

1.
ерошить, лохматить, трепать
çӳçе çил тăрмалать — ветер треплет волосы

типĕ

сухо
типĕ вар — овраг, суходол
типĕ çырма — овраг, суходол
типĕ çĕр — сухое место, сушь
типĕ çил — сухой ветер, суховей
типĕ утă — сухое сено
типĕ ӳслĕк — сухой кашель
кунта типĕ — здесь сухо
типĕпе тух выйти — на сухое место, на сушь

тула

2.
трепать, теребить
çил йывăçсене тулать — ветер треплет кроны деревьев

тулхăр

3. перен.
бушевать, шуметь
тинĕс тулхăрать — море шумит
çил-тăвăл тулхăрать — бушует ураганный ветер

тури

2.
западный
тури сулхăн çил — прохладный западный ветер

тустар

2.
трепать, лохматить
çил йывăç тăррисене тустарать — ветер треплет верхушки деревьев
çӳç-пуçа тустар — разлохматить волосы

тух

12.
начинаться, подниматься (напр. о ветре, буре)
тăвăл тухрĕ — поднялась буря
Çил тухмасăр тăман тапранмасть. — посл. Без ветра метель не поднимается.

тухăç

восточный
тухăç енĕ — восточная сторона
тухăçри çĕршывсем — восточные страны
çил тухăçран вĕрет — ветер дует с востока

тӳлеккĕн

1.
тихо, спокойно
çил тӳлеккĕн вĕрет — едва дует ветер
шыв тӳлеккĕн юхать — спокойно течет река

тӳрлен

1.
выпрямляться, распрямляться, разгибаться
çил чарăнсан йывăçсем тӳрленчĕç — ветер стих, и деревья распрямились
пралук тӳрленчĕ — проволока выпрямилась
тӳрленсе тăр — встать прямо, выпрямиться

ула

II. глаг.

1.
выть, завывать
издавать воющие звуки

таçта кашкăр улать — где-то воет волк
мăръере çил улать — в печной трубе завывает ветер

урăм-cурăм

бурно, неистово
урăм-cурăм çил-тăман — очень сильная метель
çил урăм-cурăм çавăрттарать — ветер крутит с бешеной силой

урăм-сурăмлан

2.
бушевать, неистовствовать, быть бурным, неистовым
уйра çил-тăман урăм-сурăмланать — в поле бушует вьюга

урхамах

1. нар.-поэт.
аргамак
урхамах пек ут — конь, подобный аргамаку
çил çунатлă урхамах — поэт. ветрокрылый аргамак
Усал урхамахпа, ырă ырханпа. — посл. Беда на аргамаке, счастье на кляче.

уççăн

5.
свежо, прохладно
çил уççăн вĕре пуçларĕ — подул свежий ветер

ух

2.
шевелить, трепать
çӳçне çил ухать — ветер треплет его волосы

хайăр

4.
гнуть, нагибать, пригибать
ват çирĕке çил хайăрать — фольк. старую ольху ветер гнет

хаяр

очень сильно, страшно, люто
хаяр выçлăх — страшный голод
хаяр сивĕ — лютый мороз
хаяр тăвăл — свирепый ураган
çил йывăçсене хаяр тулать — ветер сильно качает деревья

хăвала

1.
гнать
выльăх хăвалакан — погонщик, гуртовщик
кирлĕ мар шухăша хăвала — отгонять ненужные мысли
хăваласа кай — угнать
выльăх хăваласа кайни — угон скота
хăваласа кăлар — выгнать
хăваласа кĕрт — загнать куда-л.
сурăхсене картишне хăваласа кĕрт — загнать овец во двор
хăваласа кил — пригонять, гнать сюда
хăваласа салат — разогнать
çил пĕлĕтсене хăваласа салатрĕ — ветер разогнал тучи
хăваласа яр — отогнать, прогнать
тăшмана хăваласа яр — изгнать врага
Вĕт халăх кĕтӳ хăвалать. (Шăпăр). — загадка Маленькие люди стадо гонят. (Метлă).

хăлаçлан

2.
махать крыльями
хурчăка хăлаçланса вĕçсе анчĕ — ястреб приземлился с широко распростертыми крыльями
Çуначĕсемпе хăлаçланать, вĕçсе каяймасть. (Çил арманĕ). — загадка Крыльями машет, а улететь не может. (Ветряная мельница).

хăмпăлат

2.
пузырить
надувать, раздувать

çил кĕпе çаннине хăмпăлатать — ветер пузырит рукава рубашки

хăмпăлчăлантар

надувать, натягивать, раздувать
çил кĕпене хăмпăлчăлантарать — ветер надувает рубашку

хăмшăлтар

2.
делать рыхлым, ноздреватым, пористым
çил юра хăмшăлтарать — от ветра снег делается рыхлым

хăр


хăр суран — 1) ломота в суставах 2) гангрена
хăр çил — суховей
хăр тăлăх — круглый сирота, круглая сирота

хăрт

III. глаг.

1.
засушивать, высушивать, губить
вăрман хăрт — готовить подсеку
хăртакан хура çил — суховей

хĕвелтухăç

восточный
хĕвелтухăç çилĕ — восточный ветер
хĕвелтухăç хĕрелет — восток алеет
çил хĕвелтухăç енчен вĕрет — ветер дует с востока

хумлантар

вызывать рябь, зыбь, волнение (на воде)
зыбить уст.
çил шыва хумлантарать — ветер зыбит воду

хумхан

2.
качаться, колебаться
кимĕ шыв çинче хумханать — лодка качается на волнах
Çил вĕрмесĕр йывăçсем хумханмаççĕ. — погов. Без ветра деревья не качаются. (соотв. Нет дыма без огня).

хумхантар

1.
вызывать волнение, покрывать волнами
зыбить
уст.
çил шыва хумхантарчĕ — от ветра на воде пошла рябь

хумхантар

3.
развевать, полоскать
çил ялавсене хумхантарать — ветер развевает знамена

хумхат

3.
колыхать, развевать
çил ялава хумхатать — ветер колышет флаг

хыв

10.
наносить, наметать
заносить

çил кĕрт хывса кайнă — ветром нанесло сугробы снега
айлăма юшкăн хывса кайнă — в долину нанесло илу

хытă

сильно
здорово
разг.
çил хытă вĕрет — дует сильный ветер
çумăр хытă çăвать — идет сильный дождь, дождь льет сильно
вăл мана хытă çапрĕ — он сильно ударил меня
хытă çисе тултартăм — я здорово наелся
Кĕрхи шăна хытă çыртать. — погов. Осенняя муха сильно кусает.

хытăрка

2.
коченеть, стыть, стынуть, застывать
алли-ури шăнса хытăрканă — у него руки и ноги закоченели от холода
çил çинче хытăркаса тăр — стынуть на ветру

хыттăн

3.
сильно
çил хыттăнах вĕре пуçларĕ — ветер начал дуть с большой силой

чарăн

6.
переставать, прекращаться, проходить
пуç ыратма чарăнчĕ — голова перестала болеть
ӳслĕк чарăнмасть — кашель не проходит
çил чарăннă — ветер улегся
çумăр чарăннă — дождь прекратился

чарусăрлан

4.
бесноваться, буйствовать, неистовствовать
тулта çил-тăман чарусăрланать — на дворе беснуется вьюга

чĕлĕ

1.
ломоть, кусок
кус
прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.

шаллат

2.
оголять, лишать листвы
çил хурăн турачĕсене шаллатнă — ветер оголил ветви берез

шатралан

2.
становиться рябым
делаться неровным

çил вĕрнипе шыв шатраланать — вода подергивается рябью от ветра

шăл

5.
мести, заметать (снегом, песком)
çула юр шăлса кайнă — дорогу замело снегом
шăлса вĕрекен çил — поземка, низовой ветер

шăплан

2.
стихать, успокаиваться
çил-тăман шăпланчĕ — буран стих

шăхăр

II. глаг.

1.
свистеть, свистать, издавать свист
шăхличпе шăхăр — свистеть в свисток
шăхăрса систер — предупредить свистом
шăхăрса юрла — насвистывать какой-л. мотив
шăхăркала — посвистывать, присвистывать
мăръере çил шăхăрать — в трубе свистит ветер
пульăсем шăхăраççĕ кăна —  пули так и свистят
Ака шăхăрмасăр утмасть. — посл. Пахота без посвиста не спорится.

шерхебель

шерхебель (çавра тимĕрлĕ сава)

шилет

свистеть, свистать
çил хушăксенчен шилетсе вĕрет — ветер свищет в щелях
пуç тăрринчен пульăсем шилетсе иртеççĕ — над головой со свистом пролетают пули

шрапнель

шрапнель (çавра пульăсем тултарнă йĕтре)

ывăт

1.
бросать, кидать
метать
швырять
разг.
мечĕк ывăт — бросить мяч
сăнă ывăт — метать копье
пуç урлă ывăт — перекинуть через голову
çил сарай тăррине çĕре ывăтрĕ — ветром сорвало крышу сарая
кăларса ывăт — выбросить, выкинуть
пуçран кăларса ывăт — выкинуть из головы
тапса ывăт — отшвырнуть, отбросить ногой

элес-мелес

3.
очень, неимоверно, чрезвычайно
элес-мелес вăйлă çил-тăман — страшная вьюга

эрози

эрозионный, эрозийный
çил эрозийĕ — ветровая эрозия
шыв эрозийĕ — водная эрозия
эрози процесĕ — эрозионный процесс
тăпрана эрозирен сыхла — защищать почву от эрозии

юпала

вздымать, поднимать столбом (пыль)
çавра çил тусана юпаласа çĕклет — вихрь поднимает пыль столбом

ӳкер

1.
сваливать, валить, сбивать, сшибать с ног
ураран ӳкер — свалить с ног
çапса ӳкер — сшибить
ура хурса ӳкер — повалить подножкой
йывăçа çил ӳкернĕ — ветер повалил дерево

ӳле

2.
завывать, гудеть
мăрьере çил ӳлет — в трубе завывает ветер

ӳхĕр

1.
шуметь, гудеть
çил ӳхĕрет — ветер шумит
пăравус ӳхĕрсе иртрĕ — с шумом промчался паровоз

ӳхĕреш

то же, что ӳхĕр
çил урнă пек ӳхĕрешет — неистово завывает ветер

çав

3. в знач. усил. частицы
такой, так, столь, настолько
çав тери — очень, в такой степени
çав тĕрлĕ — очень, в такой степени
çил çав тери хытă вĕрет — ветер дует очень сильно

çавăр

8.
кружить (о ветре, вьюге)
çил-тăман çавăрать — вьюга кружит
çил типĕ çулçăсене çавăрать — ветер кружит сухие листья

çаврăм

4.
то же, что çавра 2, 3
ăмăртусен юлашки çаврăмĕ — заключительный тур соревнований
сăвă çаврăмĕ — строфа стихотворения
сăмах çаврăмĕ — выражение, оборот речи
пĕр çаврăм пурте чĕнмесĕр ларчĕç — некоторое время все молчали

çаврăн

3.
сворачивать, заворачивать, поворачивать обратно
çил çаврăнчĕ — ветер переменился
каялла çаврăн — 1) обернуться назад 2) повернуть обратно
вăл çаврăнчĕ те уттарчĕ — он повернулся и пошел прочь
сăмах урăххи çине çаврăнчĕ — разговор перешел на другое
хĕвел çур еннелле çаврăнчĕ — солнце повернуло на весну

çаврăн

6.
кружить, крутить (о ветре, вьюге)
çил-тăман çаврăнать — кружит метель

çапăн

2.
натыкаться, налетать, наскакивать
сталкиваться
с кем-чем-л.
машинăсем çапăннă — машины столкнулись
пырса çапăн — удариться с силой
сивĕ çил çитсе çапăнчĕ — налетел порыв холодного ветра

çатма

2.
плошка
çавра çатма — круглая плошка
тăрăхла çатма — продолговатая плошка
тăм çатма — глиняная плошка

çăва

2.
в бранных выражениях:
çăва патне! — к черту!
çăва шăтăкне кайтăр! — пусть он провалится в тартарары!
çăваран çил тухрĕ тата — черт знает, откуда поднялся ветер

çăкăр

2.
хлеб (штука), каравай
пуçламан çăкăр — целый, непочатый каравай
çавра çăкăр — каравай, круглый хлеб
тачка çăкăр — непропеченный хлеб
тăрхала çăкăр — батон
çăкăр кĕреçи — лопата для хлеба (которой сажают его в печь)
çăкăр пичĕ — верхняя корка каравая
çăкăр сăмси — горбушка
çăкăр çемçи — мякиш
çăкăр татăкĕ — кусок хлеба
çăкăр хытти — корка хлеба
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
çăкăр икĕ питлĕ — у хлеба отстала верхняя корка
çăкăр хыв — сажать хлебы в печь
Пӳрт тăрринче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка Над избушкой висит хлеба краюшка. (Луна).

çемçе

7. перен.
мягкий, теплый, приятный
çемçе климат  — мягкий климат
çемçе çил — мягкий ветерок

çемçен

2. перен.
мягко, нежно, ласково
çемçен кала — сказать ласково
çемçен шăлкала — нежно поглаживать
çемçен ыйт — вежливо спросить
çил çемçен вĕрет — ласково веет ветерок

çĕмĕр

14.
бушевать, свирепствовать, неистовствовать
çил çĕмĕрет — ветер бушует
хумсем çĕмĕреççĕ — волны неистовствуют

çи

5.
сдувать, уносить (ветром)
юра çил хытă çиет — снег сметает ветром

çивĕччен

1.
остро, резко
çил çивĕччен шăхăрать — резко свистит ветер
çитменлĕхсене çивĕччен критикле — остро критиковать недостатки

çил

ветровой
ветряной

авăк çил — порывистый ветер
вăштăр çил — ветерок
вичкĕн çил — пронизывающий ветер
майлă çил — попутный ветер
сивĕ çил — холодный ветер
çурçĕр çилĕ — северный ветер
çил арманĕ — ветряная мельница
çил двигателĕ — ветряной двигатель
çил çил енчи — наветренный
çил çил еннелли — наветренный
çил касси — порыв ветра
çил çамки — ветреное место, ветродуй
çил питти — ветреное место, ветродуй
çил çинче — на ветру
çиле хирĕç — против ветра
çил хӳттинчи — подветренный
çиле май пыр — двигаться по ветру
çил вĕрет — ветер дует
çил лăпланчĕ — ветер утих
çил çаврăнчĕ — ветер переменился
çил çинче типĕт — сушить на ветру, проветривать
тăпра çилпе çийĕнни — ветровая эрозия почвы
Вут пек вăйли çук, çил пек усалли çук. — посл. Нет ничего сильнее огня, нет ничего злее ветра.

çил-йĕр

собир.
ветры
çил-йĕр лăпланмасть — не переставая дуют ветры

çил-тăвăлла

бурно, бурей, ураганом
çил-тăвăлла вĕçтерсе ирт — перен. промчаться бурей

çил-тăвăллă

1.
бурный, штормовой, ураганный
çил-тăвăллă тинĕс — штормовое море

çил-тăвăллă

2. перен.
бурный, беспокойный, шумный
çил-тăвăллă вăхăт — беспокойное время
çил-тăвăллă пуху — бурное собрание

çил-тăман

метель, метелица, пурга
вьюга, буран

çил-тăман вĕçтерет — метет метелица
çил-тăман тулашать — вьюга беснуется
çил-тăман лăпланчĕ — буран стих
ăçта каятăр çил-тăман витĕр? — куда вы едете в такую метель?

çил-тăманлă

метельный, вьюжный
çил-тăманлă каç — вьюжная ночь

çуйкăнлан

1.
становиться быстрым, стремительным
çил çуйкăнланчĕ — ветер подул со стремительной силой

çулăх

9.
охватывать
касаться, трогать

туратсене çил çулăхрĕ — ветер тронул ветви деревьев
юрату чĕрене çулăхрĕ — любовь охватила сердце

çунат

4.
крыло и крылья
лопасть
пăрăммак çуначĕ — лопасть винта вертолета
çил арман çуначĕ — крылья ветряной мельницы

çунатлан

1.
распускать, поднимать крылья
размахивать крыльями

автан çунатланса авăтать — петух поет, распустив крылья
çил арманĕ çунатланса ларать — ветряк машет крыльями

çупăрла

3.
ласково трепать, поглаживать
лашана çилхинчен çупăрла — потрепать гриву лошади
çил пите çупăрлать — ветер ласкает лицо

çурçĕр-хĕвеланăç

северо-западный
çил çурçĕр-хĕвеланăç енчен вĕрет — дует северо-западный ветер
çурçĕр-хĕвеланăç фрончĕ — северо-западный фронт

çуха

1.
ворот, воротник, воротничок
кĕпе çухи — воротник рубашки
пальто çухи — воротник пальто
çавра çуха — круглый воротник
тилĕ çуха — лисий воротник
шăтăкла çуха — кружевной воротничок
çухаран ярса тыт — схватить за шиворот

ăвăш

бот.

1.
клещевина
ăвăш туя — посох из клещевины
Ĕнтĕ çил çаврăнать, ăвăш па тупăлха авăнать. — фольк. Ветер порывами меняет направление, пригибая кусты клещевины и таволги.

ăншăрт

злой, свирепый, лютый, злобный
ăншăрт çилĕ — свирепый ветер, наступление
ăншăрт çил-тăвăл — жестокий ураган
ăна ăншăрт килчĕ — он впал в ярость
вăл ăншăртне пытарайман — он не мог скрыть злобу

ăçтан

4. в роли союзн. сл.
откуда, где
çил ăçтан вĕрет, çумăр пĕлĕчĕсем те унтанах килеççĕ — откуда дует ветер, оттуда и тучи.

ĕрĕх

2.
бушевать, неистовствовать
çил ĕрĕхсе кайрĕ — ветер разбушевался
пичкере сăра ĕрĕхет — в бочке сильно бродит пиво

ĕрĕшкен

диал.
бушевать
çил ĕрĕшкенсе кайрĕ — ветер разбушевался

ĕрлеш

1.
сильно и беспорядочно шуметь
— перевод зависит от характера производимого шума:
кричать, галдеть, гомонить прост., реветь и др.
выльăх ĕрлешет — скотина ревет
стадион ĕрлешет — стадион бушует
çил ĕрлешет — ветер шумит
халăх ĕрлешет — толпа гомонит
мĕн ĕрлешетĕр эсир? — что вы галдите?

варкăш

I.

1.
дуновение
порыв ветра
воздушная струя

çил варкăшĕ — дуновение ветра

варкăш

свежий, прохладный
варкăш çил — 1) свежий ветерок 2) сквозняк
каç варкăшĕ çапрĕ — потянуло вечерней прохладой

варкăш

II. глаг.

1.
веять, дуть (о ветре)
тянуть, нести (напр. холодом)
ăшă çил варкăшать — веет теплый ветерок
çырма тăрăх нӳрĕ сивĕ варкăшать — по дну оврага тянет сыростью

çил-тăвăл

буря, шторм, ураган
тинĕсри çил-тăвăл — тайфун, шторм
тăхăр баллă çил-тăвăл — шторм в девять баллов
çил-тăвăл тухрĕ — поднялась буря
çил-тăвăл тапранчĕ — поднялась буря
çил-тăвăл пӳрт тăррине сӳсе кайрĕ — ураган унес крышу дома
çил-тăвăл кăлар — поднять бурю, скандал, скандалить

çавăрттар

3.
кружить, поднимать вихрь
çил-тăман çавăрттарать — кружит метель
кимĕ винчĕ шыва çавăрттарть — винт лодки вздымает воду

çавра

1.
круглый, округлый
çавра карта — круг, хоровод
çавра кӳлĕ — круглое озеро
çавра мачча — сводчаттый потолок
çавра питлĕ ача — круглолицый мальчик
çавра çăкăр — круглый хлеб, каравай
çавра хăйра — круглое точило, точильный круг
çавра чĕлĕ — круглый ломоть хлеба (во весь каравай)
çавра оборона тыт — держать круговую оборону
Анкартинче çавра çатма ларать. (Йĕтем). — загадка На гумне стоит круглая сковорода). (Молотильный ток).

çавра

2.
общее название законченного периода речи, песни
— перевод завиит от характера звукового периода:

куплет, строфа, колено, период (речи) т. ыт.
пĕр-икĕ çавра юрласа ил — спеть один куплета
шăпчăк юрринче темĕн тĕрлĕ çавра пур — в соловиьной песне есть самые разнообразные колена

çавра

3.
небольшой промежуток, некоторое время
пĕр çавра çывăр — поспать некоторое время

çавра

кругом, в объезд, кружным, окольным путем
çавра çулпа — кружным путем
пире çавра пулать — нам придется сделать круг
Пӳкле каян пӳлĕнет, çавра каян çу çиет. — посл. Кто ломит напрямик — выдыхается, а едущий кружным путем есть масло (получает выгоду).

юх

8. перен.
мчаться, быстро двигаться
лаша çил пек юхрĕ — конь помчался вихрем

юпа

2. перен.
столб
вут-çулăм юпи — столб пламени
çавра çил юпи — вихревой столб, смерч
тĕтĕм юпи — столб дыма

хура


куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура карамед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуçбот. рогоз
хура сарамакдиал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕбот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăхуст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)

шăтар


шăтарасла пăх — пожирать глазами, впиваться взором
çил шăтарса вĕрет — ветер пронизывает насквозь

çил


çил ачифольк. дитя ветра, ветерок
çил курăкĕбот. ветреница, анемон
çил хапха — жердевые ворота
çил хӳри — флюгер (указатель ветра)
пуçĕнче çил çӳрет — у него в голове гуляет ветер
сăмаха çиле яр — бросать слова на ветер
çил хăвала — слоняться без дела (букв. гоняться за ветром)

çавра


çавра курка — круговая чаша, чаша пущенная по кругу
çавра юрă — хороводная песня

ĕрĕшке

диал.

1.
разрушать, ломать
разбивать

çил йывăçсене ĕрĕшкесе кайрĕ — ветер поломал деревья

этем


этем ĕретлĕ пул — вести себя прилично
этем майсăр — невообразимый, невероятный, нечеловеческий
этем ĕретсĕр — невообразимый, невероятный, нечеловеческий
этем ĕретсĕр çил-тăвăл тапранчĕ — поднялась страшная буря

çамка


çил çамки — ветреное место
хĕвел çамки — солнцепек
тăм çамкабран. болван (букв. глиняный лоб)
çамкаран шаккаса кала — наставлять, читать нотации (букв. говорить, стуча по лбу)

скобка

скобка и скобки
çавра скобка — круглые скобки
кĕтеслĕ скобка — квадратные скобки
скобкăна ил — заключать в скобки
скобка уç — раскрывать скобки

велотрек

спорт.
велотрек (велосипедпа ăмăртмалли çавра çул)

вылянчăк

4.
переменчивый, непостоянный
вылянчăк çил — переменчивый ветер

уçă


çил уççи — обдуваемое ветрами мосто
тӳпе уççи — просвет в тучах
пĕлĕт уççи — просвет в тучах
чĕре уççи — радость для сердца, услада сердца
уçă сасăсемлингв. гласные звуки
уçă сыпăк — открытый слог
уçă çыру — открытое письмо (публикуемое в печати)
вăл уçах мар — он нездоров, ему нездоровится

кустар

6.
мести
çил-тăман кустарать — метет метель

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Силпик

яз. и. ж. Рекеев, Чăвашсем. Силпик ята ăрăмласа хураççĕ; Силпик çил (м. б. сий) курмалла пултăр, чыс курмалла пултăр, тесе хураççĕ (Ашм. Сл. XI, 143): Сил + пик(е) /пикке. 06 этом же по-русски: "Имя Силпик дается с суеверным соображением (ăрăмласа хуни): дескать, Силпик будет жить в почете (сил) и уважении (чис) (Ашм. Сл. IV, 237).

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

анлăх

п.с. 1. Анлă уçă вырăн; уçлăх. Эпир [погра-ничниксем] çил-тăман çаврăнса, ахрашса тăракан тĕксĕм шурă анлăха ыткăнатпăр. В.Алендей, 1965, 21 с. Шур тĕтре пулса вăл [Сывлăмпи] çитнĕ çӳл тӳпемĕр анлăхне. Н.Теветкел, 1982, 91 с. Вĕçсĕр-хĕрсĕр анлăх ăна [ачана] хăй ытамне çавăрса илчĕ. Т-ш, 1993, 35 /, 7 с. Эпĕ вара дельтапланпа вĕçесшĕнччĕ, тĕнче çийĕн виçесĕр анлăхра ярăнасшăнччĕ. Л.Сачкова, 1996, 108 с. — ВЧС, 1971, 872 с. 2. Анлăш, талккăш, лаптăкăш. Çĕршыв анлăхĕ тĕлĕнтерчĕ ĕнтĕ икĕ пĕчĕк чуна. В.Элпи, 1983, 96 с. Кунашкал эпикăллă анлăх Агиверăн яланах новелла формипе шайлашать. Г.Федоров, 1996, 173 с. Тĕнчене хăвăр ăсăрпа виç енлĕ анлăх ăнлавне хĕссе кĕртсе лартнă та, çав картаран тухаймастăр. В.Эктел, 1996, 70 с.

астрал

ç.с., астрол., оккульт. Космос вăйĕпе этем чун-хавалĕн çыхăнăвĕ. Ухсайсем..., хаяр çавра çилсем кăларса, астрал шайĕнче хăйсен çуртне аркатнă. Ю.Яковлев //ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. Танл., Çын автокатастрофăра амансан та астральнăй ӳт [кирлĕ, астрал вăйĕ] аманмасть. Çав вăхăтрах ăна ырă мар шухăшпах ватма пулать. Я-в, 1995, 9 /, 102 с.

ахăрсамана

п.п., куçăм. Пăтравлă вăхăт; тăнăçсăрлăх, йĕркесĕрлĕх (хĕсĕрлев, вăрçă-харçă, çапăçу-хирĕçӳ, çил-тăвăл т.ыт.те). Директора ларсан пĕр Тăмана, ... пуçланчĕ ахăрсамана //К-н, 1972, 5 /, 9 с. Ахăрсаманара хур курнă [Пуçелĕк]. КЯ, 1.05.1989, 3 с. 20-мĕш ĕмĕрти чи пысăк ахăрсаманаОктябрьти социализмла революци. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 28 с. Хальхи оппозици çак ахăрсаманара (тен, саманине оппозици хăй ытлашши ахăрттарать.) влаçа ларсан... Х-р, 20.10.1992, 1 с. Çул çитмен çамрăксене ахăрсамана алхастарать-ши. А-д, 17.12.1999, 1 с. — Сталин ахăрсамани (КЯ, 1.05.1989, 3 с.; Я-в, 1991, 6 /, 10 с.), 1937 çулхи ахăрсамана (Х-р, 29.09.1992, 3 с.); 1812 çулхи ахăрсамана (Я-в, 2002, 9 /, 87 с.); — ахăрсамана синкерĕ (КЯ, 22.10.1989, 3 с.); «ахăрсамана» вăхăчĕ (Х-р, 21.08.1998, 1 с.), ахăрсамана чулĕ (Н.Ишентей, 1997, 57 с.).

ахăр самана

п.п., куçăм. Пăтравлă вăхăт; тăнăçсăрлăх, йĕркесĕрлĕх (хĕсĕрлев, вăрçă-харçă, çапăçу-хирĕçӳ, çил-тăвăл т.ыт.те). Директора ларсан пĕр Тăмана, ... пуçланчĕ ахăрсамана //К-н, 1972, 5 /, 9 с. Ахăрсаманара хур курнă [Пуçелĕк]. КЯ, 1.05.1989, 3 с. 20-мĕш ĕмĕрти чи пысăк ахăрсаманаОктябрьти социализмла революци. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 28 с. Хальхи оппозици çак ахăрсаманара (тен, саманине оппозици хăй ытлашши ахăрттарать.) влаçа ларсан... Х-р, 20.10.1992, 1 с. Çул çитмен çамрăксене ахăрсамана алхастарать-ши. А-д, 17.12.1999, 1 с. — Сталин ахăрсамани (КЯ, 1.05.1989, 3 с.; Я-в, 1991, 6 /, 10 с.), 1937 çулхи ахăрсамана (Х-р, 29.09.1992, 3 с.); 1812 çулхи ахăрсамана (Я-в, 2002, 9 /, 87 с.); — ахăрсамана синкерĕ (КЯ, 22.10.1989, 3 с.); «ахăрсамана» вăхăчĕ (Х-р, 21.08.1998, 1 с.), ахăрсамана чулĕ (Н.Ишентей, 1997, 57 с.).

зодиак

ç.с. Хĕвелĕн çулталăкра 12 çăлтăр ушкăнĕ витĕр иртекен çавра çулĕ (вуникĕ паллăллă пĕрлĕх). Çу уйăхĕн 21-мĕ-шĕнчен пуçласа ... хĕвел Зодиакăн Йĕкĕрешсем палли тĕлĕнче тытăнса тăрать. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Зодиак Тигрне алла вĕрентме тăрăшакансем. ÇХ, 1998, 1 /. 1 с. Зодиак паллинчи ăнăçсăр кунсем. ЧХ, 2000, 34 /, 8 с. Зодиак палли тăрăх эпĕ Сурăх, хĕр тусăмСкорпион. Ар, 2001, 21 /, 3 с.

кăтартуллă

п.п. Курăмлă, пĕлтерĕшлĕ, тивĕçлĕ; типлă, характерлă. Пуринчен ытла кӳршĕсемшĕн ... Курдаев меслечĕпе паллашни кăтартуллă. А.Талвир, 1952, 66 с. Мистикăллă, синкерлĕ тĕнчетуйăмăн кăтартуллăрах енĕсем ... çинчен калаçни те кирлĕ Ю.Яковлев //ХЧЛ, 1990, 6 с. Пирĕн вăхăтшăн çĕршыври вăрçăсемпе хĕç-пăшаллă хирĕçӳсем кăтартуллăрах. Х-р, 4.08.1993, 2 с. Уншăн çынлăх тени питĕ кăтартуллă. ÇХ, 18.09.1998, 3 с. Çил пек вĕçтерсе çӳресси те уншăн кăтартуллă мар. ÇХ, 1999, 10 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 784 с., 840 с.

кăштăртату

ç.с. Кăштăр-каштăр туни; кăштăрти сасă. Юр та çил, кăштăртату! Мольберг, пирĕншĕн кĕлту. Г.Айхи //Бельман, 1999, 82 с.

пăлхавăшни

(ПĂЛХАВИШНИ), п.с. Православи чиркĕвĕ ака уйăхĕн (апрелĕн) çиччĕмĕшĕнче паллă тăвакан Аслă уяв. Пăлхавăшни кунĕнчи çанталăк та çу мĕнле килессине тĕрĕс калать. М.Юхма, 1990, 192 с. Пăлхавишни кунĕ çил тухсан, тырă тутă пулмасть. Ç-т, 1993, 2 / [«Çутçанталăк кĕтесĕ» рубрика]. Пăлхавăшни каçĕ ăшă тăрсан, çуркунне вăраха тăсăлать. Х-р, 31.03.1994, 4 с. — Пăлхавишни каç (Х-р, 25.03.1998, 4 с.); — Ашмарин, Х, 113 с.

ĕрĕхтерӳ

ç.с. Вĕçнĕ пек чупни, çил пек ыткăнни, çиçтерсе пыни; вирхĕнӳ, ыткăну. Çак тĕлли-паллисĕр ĕрĕхтерӳрен айккинче юлас тесен мĕн тумалла. ... Ăçта тата мĕншĕн чупнине те пĕлместĕн. ÇХ, 1998, 44 /, 8 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вĕр

II.
лаять
йытă вĕрет, çил илсе кайать — собака лает, ветер носит
вĕрни – лай
Хура йытти çакăнса тăрать, хĕрлĕ йытти ăнах вĕрет. — Черная собака висит, а рыжая на нее же лает. (загадка Кипение котла над жаром).

инкек

син.: инкек-синкек
болезнь, мучение, наказание
беда, нужда, несчастие

инкек çӳретекен — насылающий бедствие
çил инкеки — бедствие ветра (из моления)

лăпкă

спокойный, тихий, кроткий; лăпкă çил – тихий ветер.

110 стр.

пус

IIII.
ступать, давить, попирать, гнести
алă пус — руку приложить, подписаться
пичет пус — приложить печать
ура пусмалли, пускăч — стремя
кĕнеке пусакан вырăн — типография
кĕнеке пусакан, çаптаракан — типограф
хурах пус — грабить; разбойничать
хурах пусакан — разбойник, пускала – переминаться
пускаласа ан тăр — не переминайся
пусар, пусмăр — придавить чем-л; привалить что-л.
пустар — отдать материю в набойку
пусăн — смиряться, унижаться, прекращаться, подавить в себе гнев
вăл пусăнчĕ — он укротил свой гнев
çил пусăннă — ветер стих
çумăр пусăнать — дождь перестает
пуслăх — гнет
пусма — ступень, лестница
пусма картлашки — ступень

сехмет

божество (у языч.); хайар сехмечĕ – бог злости; çил сехмечĕ – бог ветра; инкек сехмечĕ – бог несчастия.

170 стр.

çавра

син.: çавăра хăйра
круглый точильный камень


çавра пăр — коловорот
çавра çил — вихрь

çавра çил

çил

ветел; çил сиввĕн вĕрет – ветер дует холодно; çил-тăвăл, синкерлĕ çил – буря; çил çунатлă лаша – лошадь с крыльями ветра; çил тăман – вьюга; çавра çил – вихрь; çил арманĕ – ветряная мельница.

194 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

май

çу уйăхĕ. Çу (май) уйăхин малтанхи кунĕсенче Шупашкар енче пит вăйлă çил пулнă [Хыпар 1907, № 15:115]; Апостолсемпе пĕр тан святой Кириллпа Мефодие асăнса уяни, çăв уйăхин (майăн) 11 кунĕнче [Молитвенник 1896:39].

салан

ван. Чăнах та – пӳлĕмре çил-тăвăл иртсе кайнă пек: депутатсем ларакан тенкелсем саланнă (ваннă), темĕн тĕрлĕ пысăк люстрасем лапчăнса пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 5:46].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

арка

сущ.жен., множ. арки (арок)
арка (çавра тăрăллă хапха, çурт маччи); триумфальная арка мухтав аркки (чаплă çĕнтерӳ ячĕпе лартнă палăк)

аэросани

сущ.множ.
çил çуна (сывлăш винчĕпе куçакан йĕлтĕрлĕ машина)

балл

сущ.муж.
1. балл (виçе); сила ветра — шесть баллов çил вăйĕ — ултă балл
2. балл, паллă (хакласа лартаканни); получить высший балл чи лайăх паллă ил

баскетбол

сущ.муж.
баскетбол (мечĕк персе çавра карçинккана лектермелли вăйă); играть в баскетбол баскетболла выля

берет

сущ.муж.
берет (çемçе çавра колпак); детский берет ача-пăча беречĕ; носить берет беретпа çӳре

бешеный

прил.
1. урнă; бешеная собака урнă йытă
2. (син. неистовый, яростный), бешено нареч. кăра, хаяр, тилĕрчĕк; бешеный характер хаяр кăмăл
3. (син. чрезмерный) чикĕсĕр, виçесĕр, майсăр, акăш-макăш; бешеный ветер акăш-макăш вăйла çил; бешеные цены майсăр пысăк хаксем

биточки

сущ.множ.; един. биточек муж.
биточки (çавра катлет)

буйный

прил., буйно нареч.
1. (син. неистовый, буйный; ант. тихий) вăйлă, авăк, асар-писер; буйный ветер авăк çил
2. (син. своенравный, непокорный; ант. смирный) хаяр, кăра, алхасуллă; он ведёт себя буйно вăл алхасса кайнă
3. (син. обильный; ант. скудный) вăйлă, илпек, акăш-макăш; буйные побеги вăйлă хунав

буйствовать

глаг. несов. (син. неистовствовать)
алхас; ур, кăтăр; ураган буйствовал весь день çил-тăвăл кунĕпе алхасрĕ

буран

сущ.муж.
çил-тăман; разыгрался буран çил-тăман алхасса кайрĕ

бурный

прил., бурно нареч.
1. тăвăллă, çил-тăвăллă, асар-писер; бурное море тăвăллă тинĕс
2. (син. резкий, стремительный) авăк, çивĕч; бурные порывы ветра авăк çил
3. (син. страстный, неистовый) хĕрӳ, вăйлă; бурно аплодировать хĕрӳллĕн алă çуп

буря

сущ.жен., множ. бури
тăвăл, çил-тăвăл; бурей снесло крышу дома тăвăл çурт тăррине сӳсе пăрахнă ♦ буря восторгов каçса кайса савăнни

вал

2. сущ.муж., множ. валы
вал, хурса, йĕке (техникăра); коленчатый вал хутланчăк вал (сăм., автомобиль моторĕн); вал ветряной мельницы çил арманĕн йĕки

валить

1. глаг. несов.
1. кого-что (син. обрушивать) йăвантар, тĕшĕр, ӳкер, ӳпĕнтер; ураган валит деревья тăвăл йывăçсене йăвантарать; ветер валит с ног çил ураран ӳкерет
2. что (син. бросать) купала, пăрах, пăрахса тултар; валить книги в ящик кĕнекесене ещĕке пăрахса тултар
3. йăвантар, яр; он всё валит на других вăл пĕтĕмпех çын çине йăвантарать
4. что (син. рубить) кас, йăвантар; валить лес вăрман кас

ветер

сущ.муж., множ. ветры
çил; ураганнный ветер тăвăллă çил; çил-тăвăл; шквалистый ветер авăк сил; северный ветер çурçĕртен вĕрекен çил; ветер переменных направлений тĕрлĕ енчен вĕрекен çил; скорость ветра—двадцать метров в секунду çил хăвăртлăхĕ—çеккунтра çирĕм метр ♦ бросать слова на ветер сăмаха çилпе вĕçтер; ищи ветра в поле шырăн та тупаймăн; у него ветер в голове унăн пуçĕ пуш-пушах; бросать деньги на ветер укçана шутламасăр тăк

ветреный

прил.
1. (ант. тихий) çиллĕ; ветреный день çиллĕ кун
2. (син. легкомысленный; ант. серьёзный) çăмăлттай, çăмăлçах; çил хăван; ветреный парень çăмăлттай каччă

ветряной

прил.
çил -ĕ; ветряная мельница çил арманĕ; ветряной двигатель çил двигателĕ

виток

сущ.муж. (син. оборот)
çаврăм, çавра; ункă, çаврăнни; виток проволоки пралук унки; виток спутника вокруг Земли спутник Çĕр тавра пĕр хут çаврăнни

вихрь

сущ.муж.
çавра çил; çил-тăвăл; вихрем снесло крышу дома çил-тăвăл çурт тăррине сӳсе пăрахрĕ

внезапный

прил. (син. неожиданный), внезапно нареч.
сасартăк, сарăмсăр, кĕтмен çĕртен; внезапная смерть сарăмсăр вилĕм; внезапно поднялась метель кĕтмен çĕртен çил-тăман тухрĕ

волновать

глаг. несов.
1. что хумхантар, хумла, хум çĕкле, хум кăлар; ветер волнует воду çил шыва хумхантарать
2. кого (син. тревожить, беспокоить) хумхантар, пăлхантар, пăшăрхантар; нас это не волнует ку пире хумхантармасть

восточный

прил.
тухăç -ĕ, хĕвел тухăç -ĕ; хĕвел тухăçĕнчи, мал енчи; восточный ветер тухăçран вĕрекен çил; восточная часть страны çĕршывăн хĕвел тухăç пайĕ; восточные языки тухăçри чĕлхесем

вьюга

сущ.жен. (син. метель)
тăман, çил-тăман; поднялась вьюга çил-тăман тухрĕ

гнать

глаг. несов.
1. кого-что хăвала, ху; гнать стадо кĕтӳ хăвала; ветер гонит тучи çил çумăр пĕлĕчĕ хăвалать
2. кого-что хăвала, хӳтер, хăваласа яр; гнать из дома килтен хăвала
3. хăвала, васкат, хăвăрт яр; сильно гнать машину машинăна питĕ хăвăрт яр
4. кого (син. торопить) васкат, хисте; гнать с работой часрах ĕçлеме хисте

делаться

глаг. несов.
1. (син. становиться) пул, пулса кай, пулса пыр; ветер делается сильным çил вăйланса пырать
2. 1 и 2 л. не употр. (син. происходить, бывать) пул, пулса ирт; Что там делается? Мĕн пулса иртет унта?

западный

прил. (ант. восточный)
анăç -ĕ; хĕвел анăç -ĕ; анăçри, хĕвел анăçĕнчи, западный ветер анăçран вĕрекен çил; Западная Сибирь Хĕвел анăç Çĕпĕр

зябнуть

глаг. несов. (син. мёрзнуть)
шăн, ĕнтĕрке; дети зябнут на ветру ачасем çил çинче шăнса тăраççĕ

каравай

сущ.муж.
çăкăр, çавра çăкăр ♦ На чужой каравай рот не разевай посл. Çыннăнне ан хапсăн

круглый

прил.
çаврака, çавра, чăмăр; круглый каравай çаврака çăкăр; круглый мяч чăмăр мечĕк; круглое лицо çавра сăн-пит ♦ круглый сирота хăр тăлăх (ашшĕ-амăшĕсĕр); круглый дурак тăр ухмах; круглый год хĕлĕн-çăвĕн; круглая сумма пысăк укçа

кружить

глаг. несов.
1. кого-что (син. вращать) çавăр, çавăрттар, пĕтĕр; ветер кружит сухие листья çил типĕ çулçăсене çавăрттарать
2. (син. вращаться) çаврăн, авăн, вĕçсе çӳре; коршун кружит в небе хăлат тӳпере явăнать

крутить

глаг. несов., (син. вертеть, вращать)
çавăр, пĕтĕр, çавăрттар, çаврăнтар, пăркала; крутить педали велосипеда велосипед пускăчĕсене çавăрттар; крутить руль руле пăркала; крутить усы мăйăха пĕтĕркеле ♦ крутить любовь савăшса пурăн; крутить фильм фильм кăтарт; крутить руки алла пăрса хур; крутит метель çил-тăман вĕçтерет; крутить цигарку чикарккă çавăр

крыло

сущ.сред.; множ. крылья
1. çунат (вĕçен кайăксен, хурт-кăпшанкăн); крылья орла ăмăрт кайăк çуначĕсем
2. çунат (самолётсен, армансен); крылья ветряной мельницы çил арман çуначĕсем ♦ крыло здания çурт хĕрри (сулахайри е сылтăмри); птенцы встали на крыло кайăк чĕпписем вĕçме пуçланă

купол

сущ.муж., множ. купола
купол, тӳпе, тăрă (çавра формăлли); купол собора собор тăрри ♦ купол парашюта парашют куполĕ

лёгкий

прил., легко нареч.
1. (ант. тяжёлый) çăмăл, сулмаксар; лёгкая сумка çăмăл сумка; снег лёгок, как пух юр мамăк пек çăмăл
2. (ант. трудный) çăмăл, ансат, ăс çемми, вăй çемми; лёгкая задача çăмăл задача; лёгкая работа вăй çемми ĕç
3. (син. слабый) виçеллĕ, чухă, йăваш, вăйсăр; лёгкий ветерок вăштăр çил; лёгкое вино йăваш эрех
4. (ант. грузный) çăмăл; вăшт-вашт; лёгкая фигура çăмăл кĕлетке; идти легко вăшт-вашт уткала
5. (ант. напряжённый, затруднённый) çăмăл, канлĕ, канăçлă; лёгкий сон канăçлă ыйхă; легко дышится сывлама çăмăл
6. (син. поверхностный; ант. серьёзный) çăмăлçах, çăмăлттайла; лёгкое отношение к жизни пурнăç çине çăмăлттайла пăхни ♦ лёгкая промышленность çăмăл промышленность (халăха кирлĕ таварсем туса кăлараканни); у него рука лёгкая унăн алли çăмăл (ăнăçуллă); легко сказать калама кăна çăмăл; С лёгким паром! Мунча ăшши сиплĕ пултăр! (мунчаран тухакана саламлани); с лёгким сердцем шухăшласа тăмасăр, иккĕленмесĕр

лицо

сущ.сред.; множ. лица
1. пит, сăн-пит, пит-куç; круглое лицо çавра сăн-пит; мыть лицо пит çу; мне знакомо это лицо ку сăн-пите эпĕ пĕлетĕп
2. çын, этем; влиятельное лицо витĕмлĕ çын
3. сăпат (грамматикăра); третье лицо глагола глаголăн виççĕмĕш сăпачĕ ♦ на одно лицо каснă лартнă, пĕр сăнлă; показать товар лицом таварăн чăн пахалăхне кăтарт; к лицу килĕшет (тумтир); он лицом в грязь не ударит вăл намăс курас çук

мельница

сущ.жен.
арман; водяная мельница шыв арманĕ; ветряная мельница çил арманĕ; молоть муку на мельнице арманта çăнăх авăрт

мести

глаг. несов.
1. шăл, шăлса тасат; мести пол урай шăл; мести метлой шăпăрпа шăл
2. 1 и 2 л. не употр. вĕçтер, салат; ветер метёт сухие листья çил типĕ çулçăсене вĕçтерет; метель метёт çил-тăман вĕçтерет

метель

сущ.жен.
тăман, çил-тăман, кусăрка; метель замела дороги çил-тăман çулсене юр хывса кайнă; неожиданно поднялась метель кĕтмен çĕртен тăман тухрĕ

мерзнуть

глаг. несов.
1. шăн, шăнса лар, шăнса хыт; вода в ведре мёрзнет витрери шыв шăнса ларать
2. (син. зябнуть) шăн, кӳт, ĕнтĕрке, шăнса кай, шăнса кӳт; руки мёрзнут без варежек алсишсĕр алă шăнать; мёрзнуть на ветру çил çинче ĕнтĕрке

мишень

сущ.жен.
мишень (тĕл пемелли ӳкерчĕк, ĕлке); круглая мишень çавра мишень; поразить мишень с первого выстрела пĕрре персех мишене лектер

нести

1. глаг. несов.
1. (син. перемещать) йăт, çĕкле, йăтса пыр, çĕклесе пыр; нести дрова в сарай вутта сарайне йăт
2. (син. мчать) вĕçтер; ветер несёт пыль çил тусан вĕçтерет ♦ нести потери çухату тӳс; нести ответственность явап тыт; нести службу хĕсметре тăр; несёт холодом сивĕ кĕрет; нести вздор пустуй сӳпĕлтет; нести убытки тăкак кур; нести добро людям çынсене ырă ту

оборот

сущ.муж.
1. çаврăну, çавра; сделать два оборота икĕ çавра ту, икĕ хут çаврăнса ил
2. çаврăнăш; çаврăнни, ĕçре пулни; торговый оборот суту-илӳ çаврăнăшĕ
3. тӳнтер, тепĕр енĕ; оборот бумажного листа хут листин тӳнтер енĕ ♦ оборот речи сăмах çаврăнăшĕ; взять в оборот хытă тыткала, çирĕп алла ил

окружность

сущ.жен.
çавра, çавракăш; окружность озера — пять километров кӳлĕ çавракăшĕ — пилĕк çухрăм

подняться

глаг. сов.
1. (ант. опуститься) çĕклен, улăх, хăпар; подняться по лестнице пусмапа хăпар; подняться со стула пукан çинчен тар
2. 1 и 2 л. не употр. çĕклен, пысăклан, хушăн, ӳс; вода в речке поднялась çырмара шыв хушăнчĕ; роль банков поднялась банксен пĕлтерĕшĕ ӳсрĕ
3. 1 и 2 л. не употр. пуçлан, çĕклен, тапран, тух; поднялся ветер çил тухрĕ ♦ подняться на борьбу кĕрешĕве тух; настроение поднялось кăмăл çĕкленчĕ

полнолуние

сущ.сред.
тулли уйăх, çавра уйăх

полоскать

глаг. несов.
1. чӳхе, ух; полоскать бельё после стирки çунă хыççăн кĕпе-йĕме чӳхе
2. 1 и 2 л. не употр. (син. развевать) вĕлкĕштер, хумхантар, чӳхентер; ветер полощет знамёна çил ялавсене вĕлкĕштерет

попутный

прил., попутно нареч.
майлă, йӳнейлĕ, çула майлă; попутный ветер майлă вĕрекен çил; поехать на попутной машине çула май машинăпа ларса кай

предупреждение

сущ.сред.
1. (син. извещение, уведомление) асăрхаттару, пĕлтерӳ; асăрхаттарни, пĕлтерни; штормовое предупреждение çил-тăвăл çывхарни çинчен пĕлтерни
2. (син. предостережение) асăрхаттару, хытару; асăрхаттарни, хытарни; дать выговор с предупреждением ĕçрен кăларасси çинчен асăрхаттарса выговор пар

пурга

сущ.жен. (син. вьюга)
çил-тăман; поднялась пурга çил-тăман тухрĕ

резкий

прил., резко нареч.
1. (син. сильный) вичкĕн, вăйлă, хытă; резкий ветер вичкĕн çил
2. (син. внезапный) сасартăк, тăрук, хăвăрт; погода резко изменилась çанталăк тăрук улшăнчĕ
3. (син. чёткий) уçăмлă, курăмлă; резкие линии уçăмлă йĕрсем
4. (син. прямой, острый) тӳрĕ, кăра, хивре, хытă; выступить с резкой критикой хытă тиркесе калаç

сила

сущ.жен.
вăй, хал, хăват, вăй-хăват; сила мышц мышцăсен вайĕ; сила ветра çил хăвачĕ; лишиться сил халтан кай; творческие силы народа халăхăн пултару вăй-хăвачĕ ♦ закон вступил в силу саккун вăя кĕнĕ; вооружённые силы страны çĕршывăн хĕç-пăшаллă вăйĕсем; изо всех сил пĕтĕм вăйран; от силы чи нумаййи, нумай пулсан; по силам вăй çемми; через силу аран-аран

сквозняк

сущ.муж.
витĕр çил (пĕр алăкран, кантăкран теприне сывлăш туртăнни); простудиться на сквозняке витĕр çилпе шăнса пăсăл

скобка

сущ.жен.
скобка (текстăн пĕр пайне уйăрса илмелли паллă); круглые скобки çавра скобка; взять в скобки скобкăна хуп

скорость

сущ.жен., множ. скорости
хăвăртлах; скорость ветра çил хăвăртлахĕ; увеличить скорость движения куçăм хăвăртлăхне ӳстер

слабый

прил. (ант. сильный), слабо нареч.
1. вăйсăр, халсăр, хевтесĕр, хавшак; слабый человек халсăр çын
2. тӳлек, вăйсăр; слабый ветерок тӳлек çил ♦ слабый чай шĕвĕ чей

сорвать

глаг. сов.
1. тат, татса ил; илсе пăрах; сорвать яблоко пан улми татса ил; ветер сорвал шляпу çил шлепкене илсе пăрахрĕ
2. (син. нарушить) пăс, пĕтер, чар; сорвать урок урока пăс

стол

сущ.муж.
1. сĕтел; письменный стол çыру сĕтелĕ; сидеть за столом сĕтел хушшинче лар
2. сĕтел (учреждени); адресный стол адрес сĕтелĕ ♦ круглый стол çавра сĕтел (пуху, канашлу тĕсĕ)

сугроб

сущ.муж.
кĕрт, юр купи (çил хывни)

тихий

прил., тихо нареч.
1. (ант. громкий) шăп, вăйсăр, илтĕни-илтĕнми; тихий голос вăйсăр сасă; Говорите тише! Шăпрах калаçăр!
2. (син. безмолвный) шăп, сас-чӳсĕр; в лесу тихо вăрманта шăп
3. (син. спокойный) лăпкă, тӳлек, улăх; тихий уголок улăх вырăн
4. йăваш, лăпкă, кунĕ; тихий ребёнок йăваш ача
5. (ант. сильный) лăпкă, вăйсăр, тăпă; тихий ветерок лăпкă çил

трепать

глаг. несов.
1. кого-что (син. дёргать, тормошить) тăрпала, лăска, турткала; трепать за волосы çӳçрен лăска
2. (син. развевать) вĕлкĕштер, варкăштар; ветер треплет знамёна çил ялавсене вĕлкĕштерет
3. (син. похлопывать) çупăрла, лăпка (ачашласа)
4. тылла, шăртла (сӳсе) ♦ трепать нервы тарăхтар; трепать языком сӳпĕлтет, пуш сăмах çап; его треплет лихорадка ăна сив чир силлет

унести

глаг. несов.
1. илсе кай, çĕклесе кай, йăтса кай; унести мешок в амбар миххе кĕлете йăтса кай
2. 1 и 2 л. не употр. хăвăласа кай, илсе кай; ветер унёс облака çил пĕлĕтсене хăвăласа кайрĕ ♦ еле ноги унёс аран тарса хăтăлтăм

ураган

сущ.муж.
тăвăл, çил-тăвăл; ураган на море тинĕсри тăвăл; ураган повалил деревья çил-тăвăл йывăçсене кăкласа пăрахнă

ураганный

прил.
тăвăллă; асар-писер; ураганный ветер асар-писер çил

усилиться

глаг. сов. (ант. ослабеть)
вăйлан, ӳс; ветер усилился çил вăйланчĕ

февральский

прил.
нарăс -ĕ; кĕçĕн кăрлачри; февральские метели кĕçĕн карлачри çил-тăмансем

шторм

сущ.муж., множ. штормы и шторма
çил-тăвăл (тинĕс çинчи)

электростанция

сущ.жен.
электростанци (электричество энергийĕ туса кăларакан предприяти); атомная электростанция атомлă электростанци; ветровая электростанция çил электростанцийĕ

яростный

прил., яростно нареч.
1. (син. гневный) хаяр, кăра, çилĕллĕ; яростно ругаться хаяррăн ятлаç
2. (син. неудержимый, неукротимый) урăм-сурăм, чарусăр, алхасуллă; яростные порывы ветра урăм-сурăм авăк çил

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

хĕвел анăç

запад, закат. В. Шемяк, ГТТ. Хĕвел анăçĕ çутă-ха. Вечерняя заря еще не догорела. ''N''. Хĕвел анăçĕнчи çутă та пĕтрĕ ĕнтĕ, лайăх тĕттĕмленчĕ. ''N''. Çуласенче хĕвел анăç çутти нихçан та пĕтсе лармас: вăл хĕвел анăçĕнчен мĕн хĕвел тухăçне çитичченех йĕркипе çутă пулса ирттерет. ''НИП''. Кĕçĕр хĕвел анĕç питĕ хĕрелчĕ. ''N''. Хĕвел анĕç хĕрли халĕ те çухалман-ха. ''N''. Хĕвел анăç хĕрелсе тăрать. ''N''. Хĕвел анăç хĕрелсен пĕлĕте лармасан, уяр пулать (çил пулать). ''Юрк''. Хĕвел анăç енче пулакан хĕрлĕ чисти пĕтмерĕ.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

анемометр

анемометр (çил вăйне, çил хăвăртлăхне кăтартакан хатĕр).

анемон

(ветреница) çил курăкĕ.

ветреница

çил курăкĕ.

ветряк

1. çил двигателĕ; 2. ҫил арманĕ.

ветрянои

ветряная мельница çил арманĕ.

вздуть

что сов. вздувать несов. вĕçтерсе хăпарт (çил тусана), вĕрсе чĕрт (вута).

встречный

хирĕç (çил), хирӗçле, хирĕç пыракан, хирĕç пулакан (поезд), тĕл пулакан; каждый встречный и поперечный такам та, кирек кам та, кам килчĕ вăл.

выветрить

что сов., выветривать несов. çил çине кăларса çак (тум-тире), алăка уçса тасат (пӳртри сывлăша).

вьюга

тăман, çил-тăман.

развевать

что несов. вӗлкӗштер (çил ялава).

развеять

что сов., развеивать несов. салатса яр, вӗҫтерсе кай (çил).

раздувать

что несов. 1. см. раздать; 2. вӗлкӗштер, вӗҫтерсе тар (çил ялава), раздуваться несов., раздуться, -уюсь сов. 1. кӳпӗн (вар), шыҫса кай (питҫӑмарти); мӑнтӑрлан; 2. сывлӑшпа тул (хӑмпӑ).

ранний

1. ирхи (çил); 2. ир килекен (ҫуркунне); 3. ир таракан (кайӑк); 4. малтанхи (романтизм).

сотрясать

что несов., сотрясти, -су сов. хытӑ силлентер, хумхантар, кисрентер (вӑйлӑ çил); шумные овации сотрясали воздух тӑвӑллӑ алӑ ҫупни сывлӑша хумхантарса тӑнӑ.

пассат

пассат (тропикра ялан вĕрекен çил).

попутный

майлӑ; попутный ветер майлӑ çил.

порыв

1. татӑлни; 2. сасартӑк тӑвӑлса килни (ҫил); порыв ветра çил авӑкӗ; 3. сасартӑк кӑмӑл ҫӗкленсе килни, мĕн те пулин тăвас килни е ӑшчик тулса килни.

проветривание

ҫилпе, сывлăшпа уҫӑлтарни, тасатни, типĕтни, япаласене çил е хӗвел ҫинче типĕтни.

пронизывающий

витĕр касакан (çил), витĕр шӑнтакан (сивĕ).

тайфун

тайфун (Лăпкă океан таврашĕнче пит пысăк сиен кӳрекен çил-тăвăл).

трепать

-плю кого, что несов. 1. турткала, тĕрткеле, çӳçрен тăлпала, çӳçрен лăска; ветер треплет платье çил кĕпене вĕлтĕртеттерет; 2. йĕркесĕр тăхăнса çӳренипе, йĕркесĕр тыткаланипе (тумтире, атă-пушмака) юрăхсăра кăлар, (кĕнекене) сӳслентер; 3. перен. чĕтрет, сивĕ шăнт (сивĕ чир); 4. çупăрла, лăпкаса ачашла; 5. тылла (кантăр, йĕтĕн), чав (çăм, сӳс); трепать языком талпаса пер, пуш параппан çаптар.

циклон

циклон, вăйлă çил-тăвăл, питĕ вăйлă çавраçил.

циркуль

м. циркуль, çавра çыра, уттармалли (платниксен).

хамсин

хамсин (кăнтăр енче вĕрекен типĕ усал çил).

хлестать

, -щу кого, что несов., хлестнуть однокр. 1. çап, пушăпа çап, хулăпа çап (лашана); 2. пырса çапăн, кас, çап; волны в судно хлещут хумсем кимме пырса çапăнаççĕ; ветер хлестал в лицо çил пите касатчĕ (çапатчĕ).

флюгер

флюгер (1. çилхӳри, çилеке, çил хăш енчен вĕрнине кăтартакан хатĕр; 2. перен. разг. хăйĕн шухăш-кăмăлне час-часах улăштаракан çын).

ужасный

1. ытла та хăрушă, питĕ хăрамалла, сехре хăпмалла, тискер, усал; 2. питĕ, ытла та; ужасный ветер ытла та вăйлă (усал) çил.

ураган

питĕ вăйлă çил-тăвăл, вăйлă çавраçил.

утихать

несов., утихнуть сов. чарăн, лăплан (çил), тӳлеклен, шăплан, тамал; дневной шум утих кăнтăрлахи шав чарăнчĕ (лăпланчĕ); гнев его утих унăн çилли çавăрăнчĕ, лăпланчĕ.

балл

балл (пĕр-пĕр явлени — çил, çĕр чĕтреннине, тырпул мĕнле пулнине, ачасем шкулта мĕнле вĕреннине т. ыт. те виçмелли единица).

бархан

бархан (çил вĕçтернипе пулнă хăйăр тĕмĕсем).

буйный

1. кăра çилĕллĕ, чăрсăр, чарусăр, пуçтах (çын); тискер, асакан, тилĕрнĕ, тытса чарайми (ухмаха ернĕ çын); 2. авăк, тăвăллă, хаяр, кăра (çил); 3. хăвăрт, ахăрса ӳсекен (ӳсентăран).

буран

çил-тăман.

бурно

тăвăллăн (алă çупни), хаяррăн (çил вĕрни, тинĕс хумханни).

бурный

1. тăвăлла; 2. авăк, хаяр, вăйлă (çил).

буря

тăвăл, çил-тăвăл.

бушевать

, -шую несов. кĕрле, тулаш, ахăр, ӳхĕр, шавла (çил-тăвăл, вут, çын).

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

Инçет Хĕвелтухăç çавра чĕлхи

см. çавра чĕлхе

калта

ящерица — lacerta [шуса çӳрекенсен йăхĕнчи вăрăм çинçе хӳреллĕ чĕрчун]; йăрă калта прыткая ящерица — lacerta agilis; пĕчĕк калта ящурка — eremias; симĕс калта зелёная ящерица — lacerta viridis; çавра пуçлă калта круглоголовка — phrynocephalus; çĕленле калта желтопузик — ophisaurus apodus [урасăр калта]; улăх калти луговая ящерица — lacerta practicola; чĕррĕн çуратакан калта живородящая ящерица — lacerta vivipara

миксина

миксина — myxini [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ тинĕс чĕрчунĕ]

минога

минога — petromyzonidae [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ шыв чĕрчунĕ]; тинĕс миноги морская минога — petromyzon marinus; юханшыв миноги речная минога — lampetra fluviatilis

пысăк çавра чĕлхе

см. çавра чĕлхе

cap хырăмлă çавра чĕлхеллĕ шапа

см. çавра чĕлхе

çавра чĕлхе

жерлянка — bombina [шапа йышши çĕрте те, шывра та пурăнакан чĕрчун]; Инçет Хĕвелтухăç çавра чĕлхи дальневосточная жерлянка — bombina orientalis; пысăк çавра чĕлхе большая жерлянка — bombina maxima; сарă хырăмлă çавра чĕлхе желтобрюхая жерлянка — bombina variegata; хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе краснобрюхая жерлянка — bombina bombina

хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе

см. çавра чĕлхе

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

турне

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Wind

zil
çил

Çавăн пекех пăхăр:

çавнашкал çавра çавра пăра çавра пуçлă калта « çавра çил » çавра чĕлхе çаврака çаврака ту çавракала çавракалан

çавра çил
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org