Шырав: çавра чĕлхе

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авра-çавра

скрученный
перевитый

Авра-çавра пурçăн тутăр. (Асамат кĕперĕ). — загадка  Шелковый платок весь перевит. (Радуга).

арго

лингв.
арго (вăрттăн чĕлхе)

библиографи

библиографический
чăваш чĕлхе ăслăлăхĕн библиографийĕ — библиография по чувашскому языкознанию
библиографи тупкăчĕ — библиографический указатель

вальцовка

вальцовка (çавра валсемпе хĕстерсе çӳхетни)

вăрттăн

тайно, секретно
нелегально
тайком, втихомолку

вăрттăн ĕç — секретное дело
вăрттăн организаци — нелегальная организация
вăрттăн сасăлани — тайное голосование
вăрттăн чĕлхе — арго
вăрттăн ĕçле — работать нелегально
Вĕрмен йытă вăрттăн çыртать. — посл. Не лающая собака кусает исподтишка. (соотв. Не бойся той собаки, которая лает, а бойся той, которая исподтишка кусает).

вĕрентӳ

2.
учение, теория, наука
марксизм-ленинизм вĕрентĕвĕ — ист. марксистско-ленинское учение
чĕлхе вĕрентĕвĕ — наука о языке, языкознание

вĕç


пĕр вĕçрен — 1) сплошь, без перерыва 2) параллельно
алкум вĕçĕ — порог дома, крыльцо
пусма вĕçĕ — порог дома, крыльцо
пуç вĕçĕнче — у изголовья
ура вĕçĕнче — в ногах (постели)
чĕлхе вĕçĕнчи сăмах — слова, готовые сорваться с языка
чĕрне вĕçне тар — вставать на цыпочки
чун чĕрне вĕçне çитрĕ — душа ушла в пятки (букв. дошла до кончиков ногтей)

витĕм

2.
влияние
ют чĕлхе витĕмĕ  влияние чужого языка
витĕм кӳр — оказывать влияние

витĕмсĕрлет

2.
делать неубедительным
чĕлхе шăйрăкĕсем калава витĕмсĕрлетеççĕ — языковые погрешности лишают рассказ убедительной силы

витле

дразнить, передразнивать
чĕлхе кăларса витле — дразнить, показывая язык

диалектологи

диалектология (чĕлхе пĕлĕвĕн диалектсене тĕпчекен пайĕ)

диафрагма

фото, кино
диафрагма (объектив ăшĕнчи çавра шăтăклă карă)

идиоматика

2.
идиоматика (чĕлхе пĕлĕвĕн идиомасене тĕпчекен уйрăмĕ)

изоглосса

лингв.
изоглосса (пĕр-пĕр сăмах е чĕлхе уйрăмлăхĕ ăçта-ăçта тĕл пулнине карттă çинче кăтартакан йĕр)
диалект сăмахĕн изоглосси — изоглосса диалектного слова

йăнăш

II.
ошибаться, заблуждаться
пĕлменнипе йăнăш — ошибиться по незнанию
шутланă чухне йăнăш — ошибиться при счете
эсĕ йăнăшатăн — ты заблуждаешься
йăнăшмастăп пулсан... — если я не ошибаюсь...
ура такăнсан чĕркуççи ыратать, чĕлхе йăнăшсан — пуçа лекет. — посл. Нога споткнется — голени больно, язык ошибется — голове достается.

йăпăлкка

льстивый
подхалимский

йăпăлкка чĕлхе — льстивая речь

йывăç

3. перен.
деревянный, безжизненный, невыразительный
йывăç чĕлхе — деревянный язык

капăр

красиво
пышно, великолепно

капăр сăнăр — красивый пейзаж
капăр çутçанталăк — пышная природа
капăр чĕлхе — богатый язык
çĕмĕртсем капăр çурăлнă — пышно расцвела черемуха

картла

6.
перегораживать
перекрывать

урама машинăсем картлана — улицу перегородили машины
Чĕлхе Атăла та картлать, теççĕ. — погов. Языком даже Волгу перегородить ничего не стоит.

кас

14.
подводить, мешать
губить

унпа калаçăттăм та, чĕлхе пĕлменни касать — я поговорил бы с ним, да незнание языка мешает

катрашка

шершавый, шероховатый
катрашка чĕлхе — шершавый язык
хăма катрашки — шероховатость доски

кăлтăк

дефектный, с недостатком
с изъяном, с дефектом

ĕçри кăлтăксем — недостатки в работе
чĕлхе кăлтăкĕ — дефект речи
кăлтăк япала — дефектная вещь

кĕçĕт

зудеть, чесаться, саднить
пыр кĕçĕтет — в горле саднит


алă кĕçĕтет — руки чешутся (сделать что-л.)
чĕлхе кĕçĕтсех тăрать — язык так и чешется

кулленхи

2.
обычный, обыдеиный, обыкновенный
повседневный
бытовой, обиходный

кулленхи ĕç — обычная работа
кулленхи пурнăç — быт
кулленхи тумтир — повседневная одежда
кулленхи чĕлхе — обиходный язык
кулленхи пекех — как обычно

культура

2.
культура
ĕç культури — культура производства
йăла культури — культура быта
суту-илӳ культури — культура торговли
чĕлхе культури — культура речи

курка

2.
чаша, чашка
кружка

кĕленче курка — стакан
çавра курка — деревянная чашка (для пива)
чей курки — чайная чашка
эмалленĕ курка — эмалированная кружка
эрех курки — чарка

куç

глазной
илемлĕ куç — красивые глаза
çутă чакăр куç — светлые глаза
тĕссĕр куç —  бесцветные глаза
чалăш куç — 1) раскосые глаза 2) косоглазый
чармак куç — 1) вытаращенные глаза 2) лупоглазый
куç лупашки — глазная впадина
куç тухтăрĕ — окулист, доктор-глазник
куç харши — бровь и брови
куç хăрпăкĕсем — ресницы
куç хупанки — веко и веки
куç чирĕсем — глазные болезни
куç шăрçи — зрачок
куç шурри — белок и белки глаз
куç эмелĕ — глазные капли
куç путса кĕнĕ — глаза запали
куç тăртанса кайнă — глаза заплыли
куç айĕ кăн-кăвак — под глазами синяки
куç типичней макăр — проплакать все глаза
куç харшине хурат — подводить брови
куç хĕс — подмигивать
куç шуррипе пăхса ил — сверкнуть глазами
куçа мăчлаттар — хлопать глазами, моргать
куçа тарт — отводить, прятать глаза
куçа чарса пăрах — вытаращить глаза
куçран тӳррĕн пăх — смотреть прямо в глаза
куç шăрçине сыхланă пек сыхла — беречь как зеницу ока
тĕтĕм куçа çиет — дым ест глаза
куçа куççуль хупларĕ — слезы застлали глаза
куçа çӳпĕ кĕчĕ — в глаз попала соринка
куçа шур илнĕ — глаз закрыт бельмом
хам куçпа хам куртăм — своими глазами видел
куçăм ан куртăрччĕ — глаза бы мой не видели, не глядели
куçа мăч хупса та курман — и глаз не сомкнул
йĕп чиксен те куç курмасть — хоть глаз выколи, ничего не видно  
Куçа хирĕç куç, чĕлхене хирĕç чĕлхе. — погов. Око за око, зуб за зуб.
Çăхан куçне çăхан сăхмасть. — посл. Ворон ворону глаз не выклюет.
Хăравçăн хăрах куçĕ те çиччĕ курать. — посл. У труса один глаз всемеро больше видит. (соотв. У страха глаза велики).

лексикологи

лексикология (чĕлхе ăслăлăхĕн сăмах йышне тĕпчекен пайĕ)
[грек. lexikos — сăмах -ĕ, тата logos — вĕрентӳ]

лингвистика

лингвистика (чĕлхе ăслăлăхĕ)

мăка

2. перен.
тупой, тупоумный, бестолковый, глупый
мăка ăс — тупой ум, тупоумие
мăка чĕлхе — дубовый язык
Чĕлхи вичкĕн те сăмахĕ мăка. — погов. На язык боек, да слова бестолковы.

метафорăллă

лингв., лит.
метафорический
метафорăллă сăмах майлашăвĕсем — метафорические выражения
метафорăллă чĕлхе — метафорический язык

пăру

телячий
пушмак пăру — телка по второму году
чĕчĕ пăрăвĕ — теленок-сосун, теленок по первому году
пăру ашĕ — телятина
пăру вити — телятник (помещение)
пăру пăхакан — телятница
ĕне виçĕ пăру амăшĕ пулнă — корова телилась трижды
Шурă картара хĕрлĕ пăру. (Чĕлхе). — загадка За белой оградой красный теленок. (Язык).

пĕлӳ

1.
знание и знания, познания
анлă пĕлӳ — обширные познăния
çирĕп пĕлӳ — прочные знания
техника пĕлĕвĕсем — технические знания
чĕлхе пĕлĕвĕ — языкознание
ăслăлăх пĕлĕвĕсем сарни — распространение научных знаний

пĕлӳçĕ

знаток
чĕлхе пĕлӳçи — знаток языка

пĕрлештер

1.
объединять, соединять
сплачивать
обобществлять

уйрăм хуçалăхсене пĕрлештер — объединить индивидуальные хозяйства
университет тăватă института пĕрлештерсе тăрать — университет объединяет четыре института
чĕлхе халăха пĕрлештерет — язык сплачивает народ
пĕрлештернĕ хуçалăх — коллективное хозяйство
пĕрлештернĕ хор — объединенный хор
пĕрлештерекен çыхăну — грам. соединительная связь

пиçĕх


пиçĕ чĕлхе — болтун
пиçĕ чирдиал. горячка

пичет

1.  
печать
герблă пичет — гербовая печать
сăркăч пичет — сургучная печать
çавра пичет — круглая печать
пичет палли — печать (отпечаток)
пичет хур — наложить печать
пичет пус — наложить печать
пичет куçлă çĕрĕ — колечко с печаткой

полиглот

полиглот (нумай чĕлхе пĕлекен)

пуризм

пуризм (тăван чĕлхерен ют чĕлхе сăмахĕсене кăларма тăрăшни)

пӳкле

прямо, напрямик
Пӳкле çӳрекен пӳкле тĕлне çитеймен. — посл. Идущий прямой дорогой до крыльца не дошел.
Пӳкле каян пӳлĕнет, çавра каян çу çиет. — посл. Идущий прямо — задыхается, идущий кругом — масло ест. (соотв. Тише едешь — дальше будешь).

пӳкле


пӳкле чĕлхе
— грубиян

пыл

медовый
çăка пылĕ — липовый мед
çулçă пылĕ — падевый мед
çунă пыл — падевый мед
чечек пылĕ — цветочный мĕд
хурт пылĕ — пчелиный мед
пыл (карас) куçĕ — ячейка (в сотах)
пыл наркăмăшĕ — пчелиный яд
пыл хурчĕ — пчела
пыл шывĕ — медовый сироп
пыл ларнă мед — засахарился, кристаллизовался
пыл пухнă вăхăт — медосбор
пыл юхтармалли машина — медогонка
пыл ил — снимать мед
пыл пух — снимать мед
пыл юхтар — гнать мед
Чĕлхе çинче пыл, чĕрере пăр. — посл. На языке мед, а на сердце лед.
Пуç вĕçĕнче пыл калакĕ. (Ыйхă). — загадка У изголовья лопатка с медом. (Сон).

резьба

резьбовой
конусла резьба — коническая резьба
çавра резьба — круглая резьба
резьба кас — нарезать резьбу
резьбана пăснă — резьба сорвана

сăнарлăх

1.
образность, живость, яркость
чĕлхе сăнарлăхĕ — образность языка

сăнлăхлă

образный, насыщенный образами
сăнлăхлă чĕлхе — образный язык

семасиологи

лингв.
семасиология (чĕлхе вĕрентĕвĕн сăмахсен пĕлтерĕшне тĕпчекен пайĕ)

сĕтеклĕх

2. перен.
сочность, выразительность, богатство
чĕлхе сĕтеклĕхĕ — сочность языка

сĕткенлĕ

то же, что сĕтеклĕ
сĕткенлĕ курăк — сочная трава
сĕткенлĕ чĕлхе — перен. сочный язык

си

I. (сий)

1.
пласт, слой
атмосфера сийĕсем — слой атмосферы
геологи сийĕсем — геологические пласты
сухалакан си — пахотный слой
чĕлхе лексикинчи тĕрлĕ сийсем — различные слой лексики

синхрони

лингв.
синхрония (пĕр вăхăтри чĕлхе пулăмĕсем пĕр-пĕринпе çыхăнса тăни)

сур

5.
ворожить, заклинать
чĕлхе сур — читать заклинания

сӳсленчĕк

слабый, дряблый, вялый
сӳсленчĕк шăмшак — дряблое тело
сӳсленчĕк старик — немощный старик
сӳсленчĕк чĕлхе — заплетающийся язык

тасалăх

2. перен.
чистота
мораль тĕлĕшĕнчи тасалăх — моральная чистота
чĕлхе тасалăхĕ — чистота речи
парти речĕсен тасалăхĕшĕн кĕреш — ист. бороться за чистоту рядов партии

тăван

2.
родной, близкий (по рождению, духу, привычкам)
тăван кил-çурт — родимый дом
тăван шкул — родная школа

тăван çĕршыв —
1) родной край, родимая сторона
тăван çĕршыва кайса кур — побывать в родном краю, на родине
2) отчизна, родина

тăван хула — родной город
тăван чĕлхе — родной язык
Тăван çĕршыв — анне, ют çĕршыв — амаçури. — посл. Родина — мать, чужбина —мачеха.

тăванлăх

1.
родство
икĕ чĕлхе тăванлăхĕ — родство двух языков
тăванлăх сыпăкĕ — степень родства, родственной близости

тăваттăшĕ

(тăваттăш)

числ. собир.
четыре, четверо (из общего числа)
ушкăнри хĕрсенчен тăваттăшĕ чĕлхе шкулĕнче вĕренеççĕ — четыре девушки из группы учатся в языковой школе
машинăсенчен тăваттăшĕне юсамалла — четыре машины (из имеющихся) требуют ремонта

топонимика

лингв.
топонимика (чĕлхе пĕлĕвĕн топонимсене тĕпчекен пайĕ)

тытăм

1.
строение, строй, структура
атом тытăмĕ — строение атома
кристалла тытăм — кристаллическая структура
тăпра тытăмĕ — структура почвы
чĕлхен грамматика тытăмĕ — грамматический строй языка
чĕлхе тытăмĕ — языковой строй, структура языка

тытăнкăсăр

невыдержанно, несдержанно
тытăнкăсăр çын — невыдержанный человек
тытăнкăсăр чĕлхе — несдержанный на язык

тюркологи

тюркология (чĕлхе пĕлĕвĕн тĕрĕк чĕлхисене тĕпчекен пайĕ)

фонетика

2.
фонетика (чĕлхе ăслăлăхĕн сасăсене тĕпчекен пайĕ)

фонологи

лингв.
фонология (чĕлхе ăслăлăхĕн фонемăсене тĕпчекен пайĕ)

фразеологи

2.
фразеология (чĕлхе пĕлĕвĕн фразеологи единицисене тĕпчекен пайĕ)

хуп

лубяной, лубочный
курăс хупĕ — лубок
çăка хупĕ — липовая кора
хуп кĕпер — гать, устроенная из корья
хуп лаç — лубяная хижина
хуп сăпка — лубяная колыбель, лубяная зыбка прост.
хуп çуна — лубочные сани
Хуп пахча, хуп пахча, хуп пахчара шăмă пахча, шăмă пахчара хĕрлĕ автан. (Чĕлхе). — загадка Лубяная ограда, в ней костяная ограда, а внутри красный петух. (Язык).
Хут пек çӳхе, хуп пек хытă. (Параппан). — загадка Тонкий как бумага, упругий как луб. (Барабан).

хутшăну

4.
общение
кулленхи хутшăну — повседневное общение
чĕлхе вĕççĕн хутшăну — языковое общение

чарак

4. перен.
выдержка, выдержанность, сдержанность
унăн чĕлхе чаракĕ çук — он не воздержан, не сдержан на язык

чараксăр

1.
несдержанный, невоздержанный на язык, болтливый
чараксăр чĕлхе — 1) болтливый, длинный язык 2) болтун
Чакакăн хӳри вăрăм, чараксăр çăварăн чĕлхи вăрăм. — посл. У сороки хвост длинный, у болтуна язык долгий.

чарусăрлăх

1.
несдержанность, невыдержанность, невоздержанность
отсутствие выдержки, неумение сдерживаться

чĕлхе-çăвар чарусăрлăхĕ — невоздержанность, несдержанность на язык, болтливость

чĕлĕ

1.
ломоть, кусок
кус
прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.

чĕлхе

языковый, язычный
ĕне чĕлхи — 1) коровий, говяжий язык 2) диал. блины
пĕçернĕ чĕлхе — отварной язык
чĕлхе вĕçĕ — кончик языка
чĕлхе ай паре — подъязычная железа
чĕлхе сенхерлисем — язычные мышцы
чĕлхе кăлпассийĕ — языковая колбаса
чĕлхе кăтарт — показать язык кому-л.
чĕлхе тĕксе пăх — попробовать на язык
чĕлхине çăтнă пек — будто язык проглотил
Чĕлхеен шăмми (чаракĕ) çук. — посл. Язык без костей.
Калаçса пăхнăшăн чĕлхе çĕтĕлмест. — погов. Поговоришь — язык не истреплешь.

чĕлхе


вăрăм чĕлхе — болтун
йӳплĕ чĕлхе — сплетник (букв. раздвоенный язык)
пыллă чĕлхе — подхалим, льстец (букв. медовый язык)
пар чĕлхе — сосулька
пĕчĕк чĕлхе — анат. язычок
пушмак чĕлхи — язычок ботинка
чĕлхе вĕçĕнчех — вертится на языке (о слове)
чĕлхе çинчех — вертится на языке (о слове)
чĕлхи кĕçĕтет — у него язйк чешется (сказать что-л.)
чĕлхе çаврăнмасть — язык не поворачивается (сказать что-л.)
чĕлхе çыхланать — язык заплетается, язык коснеет
чĕлхĕм хăрса лартăр! — отсохни (у меня) язык! (клятвенное выражение)
чĕлхене вĕçертсе яр — давать волю языку, распускать язык
чĕлхене чар — придержать язык
чĕлхене çырт — прикусить язык, держать язык за зубами
чĕлхепе çу — льстить, подлизываться
чĕлхи çине çăпан тухасчĕ — типун ему на язык
чĕлхи çине шĕпĕн тухасчĕ — типун ему на язык
чĕлхи уçăлчĕ — у него развязался язык
чĕлхӳне çăтса ярăн — можно проглотить язык (о вкусной пище)
вăл чĕлхине кăларса чупать — он бежит, высунув язык

чĕлхе

языковой, речевой
йĕплĕ чĕлхе — колкий язык
кăнттам чĕлхе — суконный язык
çепĕç чĕлхе — изысканная речь
чĕлхе культури — культура речи
чĕлхе практики — речевая практика
чĕлхе уйрăмлăхĕсем — языковые особенности
калав чĕлхине якатас пулать — язык рассказа нуждается в шлифовке
эсĕ манпа мĕнле чĕлхепе калаçатăн! — как ты со мной разговариваешь!
Чĕлхе пуçа çисе янă. — посл. Язык мой — враг мой. (букв. из-за языка потерял голову)

чĕлхе

языковой
аслă чĕлхесем — великие языки
вăрттăн чĕлхе — арго
тăван чĕлхе — родной язык
ют çĕршыв чĕлхисем — иностранные языки
чĕлхе пĕлĕвĕ — языкознание
чĕлхе пулăмесем — языковые явления
чĕлхе тытăмĕ — структура языка
икĕ чĕлхе словарĕ — двуязычный словарь
чĕлхен сăмах пуянлăхĕ — словарный запас языка
чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем — межъязыковые связи
нумай чĕлхе пĕлекен — полиглот
пĕр чĕлхерен тепĕр чĕлхе çине куçар — переводить с одного языка на другой

чĕлхе

5. перен. разг.
язык, пленный
чĕлхе тытса кил — захватить, привести языка

чĕлхе-çăвар

языковой, речевой
яка чĕлхе-çăвар — гладкая речь
унăн чĕлхи-çăварĕ çыпăçать — у него бойкий язык, он остер на язык
чĕлхе-çăвар çыхланни — косноязычие
Чĕлхе-çăвар япшар пулсан, курайман çын та çул парать. —
погов. Человеку с ласковой речью и недруг уступит дорогу.

чухăн

4. перен.
бедный, примитивный, невыразительный
чухăн чĕлхе — невыразительный язык

шăйрăк

3. перен.
огрех, недочет
шероховатость

ĕçри шăйрăксем — недочеты в работе
калавра чĕлхе шăйрăкĕсем пур — в языке рассказа есть шероховатости

шерхебель

шерхебель (çавра тимĕрлĕ сава)

шрапнель

шрапнель (çавра пульăсем тултарнă йĕтре)

шыçăнчăк

пухлый, опухший, отечный
шыçăнчăк чĕлхе — опухший язык

эсперанто

лингв.
эсперанто (учĕнăйсем тĕрлĕ халăх çыннисене хутшăнма хайланă чĕлхе)

этимологи

2.
этимология (чĕлхе пĕлĕвĕн сăмахсен историне тĕпчекен пайĕ)
чăваш этимологийĕ — чувашская этимология

юпала

вздымать, поднимать столбом (пыль)
çавра çил тусана юпаласа çĕклет — вихрь поднимает пыль столбом

ют

4.
иностранный, зарубежный
чужеземный

ют патшалăхсем — иностранные государства
ют патшалăх çынни — ностранец
ют патшалăх ĕçĕсен министерстви — министерство иностранных дел
ют чĕлхе — иностранный язык

çаврăм

4.
то же, что çавра 2, 3
ăмăртусен юлашки çаврăмĕ — заключительный тур соревнований
сăвă çаврăмĕ — строфа стихотворения
сăмах çаврăмĕ — выражение, оборот речи
пĕр çаврăм пурте чĕнмесĕр ларчĕç — некоторое время все молчали

çаврăнăш

5.
сноровка, мастерство
ал çаврăнăшĕ — сноровка, ловкость рук
унăн чĕлхе çаврăнăшĕ пур — у него язык хорошо подвешен

çатма

2.
плошка
çавра çатма — круглая плошка
тăрăхла çатма — продолговатая плошка
тăм çатма — глиняная плошка

çăкăр

2.
хлеб (штука), каравай
пуçламан çăкăр — целый, непочатый каравай
çавра çăкăр — каравай, круглый хлеб
тачка çăкăр — непропеченный хлеб
тăрхала çăкăр — батон
çăкăр кĕреçи — лопата для хлеба (которой сажают его в печь)
çăкăр пичĕ — верхняя корка каравая
çăкăр сăмси — горбушка
çăкăр çемçи — мякиш
çăкăр татăкĕ — кусок хлеба
çăкăр хытти — корка хлеба
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
çăкăр икĕ питлĕ — у хлеба отстала верхняя корка
çăкăр хыв — сажать хлебы в печь
Пӳрт тăрринче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка Над избушкой висит хлеба краюшка. (Луна).

çемçе

мягко, нежно, ласково, деликатно
çемçе кăмăл — мягкий характер
çемçе чĕреллĕ çын — мягкосердечный человек
Çемçе чĕлхе çу çинче. — посл. Ласковому языку все маслице достается. (соотв. Ласковое теля двух маток сосет).

çивĕчлĕх

3.
остроумие, острота
язвительность

чĕлхе çивĕчлĕхĕ — бойкость языка, остроумие

çинчи

находящийся на, над кем-чем-л.
сĕтел çинчи кĕнеке — книга, лежащая на столе
китель çинчи медалĕсем чăнкăртатса пыраççĕ — на его кителе позвякивают медали


сăмах чĕлхе çинчи пек — это слово так и вертится на языке

çуха

1.
ворот, воротник, воротничок
кĕпе çухи — воротник рубашки
пальто çухи — воротник пальто
çавра çуха — круглый воротник
тилĕ çуха — лисий воротник
шăтăкла çуха — кружевной воротничок
çухаран ярса тыт — схватить за шиворот

çӳре

2. перен.
иметь хождение, обращаться, быть в обращении, в распространении
циркулировать

сăмах çӳрет — ходит молва
укçа çӳрени — денежное обращение
чĕлхе вĕççĕн çӳре — передаваться устно, распространяться устным путем
юн çӳрени — кровообращение

çыхăн

5. разг.
заплетаться
сковываться

чĕлхе-çăвар çыхăнать — язык заплетается

çыхлантар

2. перен.
связывать, сковывать, ограничивать
именни чĕлхе-çăвара çыхлантарать — застенчивость сковывает речь

çыхланчăк

связанно, скбванно
çыхланчăк чĕлхе — скованный язык
çыхланчăк çӳре — держать себя скованно

ăслăлăх

научный
ученый

истори ăслăлăхĕ — историческая наука
чĕлхе ăслăлăхĕ — языкознание
ăслăлăх доклачĕ — научный доклад
ăслăлăх ĕçĕ — научная работа
ăслăлăх çынни — ученый
обществăлла ăслăлăхсем — общественные науки
физикăпа математика ăслăлăхĕсем — физико-математические науки
ăслăлăхсен академийĕ — академия наук
ăслăлăх кандидачĕ — кандидат наук
ăслăлăх степенĕ — научная степень
ăслăлăх тĕпчев институчĕ — научно-исследовательский институт
ăслăлăхпа техника революцийĕ — научно-техническая революция

ĕне

коровий
ăратлă ĕне — породистая корова
мăкла ĕне — комолая корова
пĕтĕ ĕне — стельная корова
сăвакан ĕне — дойная корова
сĕтлĕ ĕне — молочная корова
хĕсĕр ĕне — яловая корова
ĕне ашĕ — говядина
ĕне вити — коровник
ĕне выльăх — крупный рогатый скот
ĕне кĕтĕвĕ — стадо коров
ĕне сĕчĕ — коровье молоко
ĕне ферми — молочно-товарная ферма
ĕне су — доить корову
ĕне сăвакан — доярка, дояр
ĕне усра — держать корову
ĕне тыт — держать корову
Ĕнен сĕчĕ чĕлхе вĕçĕнче. — погов. У коровы молоко на кончике языка (удой зависит от кормления).
Ури çине ĕне пусайман-ха. — погов. Ему на ногу еще корова не наступала (он еще не успел испытать невзгод).
Карта çумĕнче шур ĕне выртать. (Юр кĕрчĕ). — загадка У забора лежит белая корова. (Сугроб).

ĕрĕх

1.
помчаться, понестись
лаша хăранипе ĕрĕхсе кайрĕ — лошадь испугалась и понесла
ачасем урамалла ĕрĕхрĕç — дети помчались на улицу
ĕрĕхсе кил — стремительно приближаться
Çăварлăхсăр лаша ĕрĕхет, чĕлхе чаракĕсĕр çын иртĕхет. — погов. Незнузданная лошадь понесет, не воздержанный на язык человек распояшется.

калăпсăр

невоздержанно, невыдержанно
калăпсăр чĕлхе — невоздержанный на язык

çырулăхлă

письменный, имеющий письменность
çырулăхлă челхесем — письменные языки
чĕлхе аталанăвĕн çырулăхлă тапхăрĕ — письменный период развития языка

çурлăхлă

писмьенный, имеющий письменность
çурулăхлă чĕлхесем — письменные языки
чĕлхе аталанăвĕн çурулăхлă тапхăр — письменные языки

çырулăхлă

письменный, имеющий письменность
çырулăхлă чĕлхесем — письменные языки
чĕлхе аталанăвĕн çырулăхлă тапхăр — письменный период развития языка

çавра

1.
круглый, округлый
çавра карта — круг, хоровод
çавра кӳлĕ — круглое озеро
çавра мачча — сводчаттый потолок
çавра питлĕ ача — круглолицый мальчик
çавра çăкăр — круглый хлеб, каравай
çавра хăйра — круглое точило, точильный круг
çавра чĕлĕ — круглый ломоть хлеба (во весь каравай)
çавра оборона тыт — держать круговую оборону
Анкартинче çавра çатма ларать. (Йĕтем). — загадка На гумне стоит круглая сковорода). (Молотильный ток).

çавра

2.
общее название законченного периода речи, песни
— перевод завиит от характера звукового периода:

куплет, строфа, колено, период (речи) т. ыт.
пĕр-икĕ çавра юрласа ил — спеть один куплета
шăпчăк юрринче темĕн тĕрлĕ çавра пур — в соловиьной песне есть самые разнообразные колена

çавра

3.
небольшой промежуток, некоторое время
пĕр çавра çывăр — поспать некоторое время

çавра

кругом, в объезд, кружным, окольным путем
çавра çулпа — кружным путем
пире çавра пулать — нам придется сделать круг
Пӳкле каян пӳлĕнет, çавра каян çу çиет. — посл. Кто ломит напрямик — выдыхается, а едущий кружным путем есть масло (получает выгоду).

стилистика

стилистика (чĕлхе стилĕсене тĕпчекен ăслăлăх)

логопеди

логопедия (ачасен чĕлхе кăлтăкĕсене пĕтерес ĕç)

юпа

2. перен.
столб
вут-çулăм юпи — столб пламени
çавра çил юпи — вихревой столб, смерч
тĕтĕм юпи — столб дыма

шĕвĕр


шĕвĕр чĕлхе — острослов, острый на язык
шĕвĕр пӳрне — указательный палец
шĕвĕр сăмсадиал. севрюга
шĕвĕр сухал — бородка клином, острая бородка

чĕлхе

6. уст.
наговор, заговор, заклинание
усал чĕлхи — заклинание против злых духов
чир-чĕр чĕлхи — наговор против болезней
чĕлхе вер — ворожить, наговаривать
чĕлхе сур — ворожить, наговаривать

чĕлхе


чĕлхесĕр пул — потерять дар речи, лишиться языка
пĕр чĕлхе туп — найти общий язык
хăранипе чĕлхи çĕтнĕ — от страха у него отнялся язык

çавра


çавра курка — круговая чаша, чаша пущенная по кругу
çавра юрă — хороводная песня

вăрăм


вăрăм лавист. 1) ямская повинность 2) мирская подвода
вăрăм сава — фуганок
вăрăм урапа — долгуша (телега для перевозки бревен)
вăрăм ыйхă — смерть (букв. долгий сон)
вăрăм чĕлхе — болтливый человек, длинный язык

тукмак


тукмак алă — 1) руки-крюки 2) неумелый человек
тукмак чĕлхе — косноязычный человек

пылак


Çăвар пылакне сая ан яр.погов. Не тратить слов попусту (букв. Не портить вкуса во рту).
пылак чĕлхе — подхалим

туратлă


туратлă чĕлхе — 1) косноязычие 2) косноязычный

тирпейсĕр

невоздержанно, развязно
болтливо

тирпейсĕр чĕлхе — болтливый язык
тирпейсĕр палка — распускать язык

тăсмака


тăсмака чĕлхе — болтун

структура

структурный
тăпра структури — структура почвы
управлени структури — структура управления
чĕлхе структури — структура языка
структура тытăмĕ — структурное строение

скобка

скобка и скобки
çавра скобка — круглые скобки
кĕтеслĕ скобка — квадратные скобки
скобкăна ил — заключать в скобки
скобка уç — раскрывать скобки

велотрек

спорт.
велотрек (велосипедпа ăмăртмалли çавра çул)

кĕçĕн


кĕçĕн алăк — калитка
кĕçĕн хапха — калитка
кĕçĕн кăнтăрла апачĕ — полдник
кĕçĕн кăрлачуст. февраль
кĕçĕн çын — новобрачная
кĕçĕн çынпа упăшки — молодожены
кĕçĕн çын — красная девица (о стеснительном молодом человеке)
кĕçĕн туй — свадьба с неполным обрядом
кĕçĕн чĕлхе анат. язычок
кĕçĕне хăвар — унижать

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

астрал

ç.с., астрол., оккульт. Космос вăйĕпе этем чун-хавалĕн çыхăнăвĕ. Ухсайсем..., хаяр çавра çилсем кăларса, астрал шайĕнче хăйсен çуртне аркатнă. Ю.Яковлев //ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. Танл., Çын автокатастрофăра амансан та астральнăй ӳт [кирлĕ, астрал вăйĕ] аманмасть. Çав вăхăтрах ăна ырă мар шухăшпах ватма пулать. Я-в, 1995, 9 /, 102 с.

гувернер

ч.с. Шкул çулне çитмен ачасене киле пырса вĕрентекен çын. Шупашкар 23-мĕш профтехучилищинче çĕвĕçсене, ... телемастерсене, гувер-нерсене вĕрентеççĕ. Т-ш, 1996, 26 /, 2 с. Çĕмĕрлери педагогика училищинчен вĕренсе тухакансем ... ахаль воспитательсем мар, воспитатель-социолог, ют чĕлхе вĕрентме пултаракан воспитатель тата ... гувернер-воспитатель. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с.

зодиак

ç.с. Хĕвелĕн çулталăкра 12 çăлтăр ушкăнĕ витĕр иртекен çавра çулĕ (вуникĕ паллăллă пĕрлĕх). Çу уйăхĕн 21-мĕ-шĕнчен пуçласа ... хĕвел Зодиакăн Йĕкĕрешсем палли тĕлĕнче тытăнса тăрать. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Зодиак Тигрне алла вĕрентме тăрăшакансем. ÇХ, 1998, 1 /. 1 с. Зодиак паллинчи ăнăçсăр кунсем. ЧХ, 2000, 34 /, 8 с. Зодиак палли тăрăх эпĕ Сурăх, хĕр тусăмСкорпион. Ар, 2001, 21 /, 3 с.

икчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

икĕчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

илемлĕх

1. П.п. Пурнăçа ятарлă мелсемпе сăнарласа кăтартни, хайлавăн (туп.) эстетикăлла пахалăхĕ; художествăлăх. Хумма Çеменĕ ... произведени илемлĕхĕшĕн, чĕлхе тасалăхĕшĕн епле ĕçлемеллине кăтартса панă. Ç.Элкер //Я-в, 1946, 9 /, 21 с. Тăхти калавĕсенче пĕлмелли, вĕренмелли илемлĕхрен ытларах тенипе килĕшме çук. Ю.Яковлев //ТА, 1989, 9 /, 69 с. Илемлĕх (художественность) тени термин пĕлтерĕшлĕ, вăл кирек хăçан та конкретлă произведенин сăнарлă тытăмĕпе çыхăннă. Г.Фе-доров, 1994, 6 с. — илемлĕх енĕ (К-ш, 26.06. 1927); илемлĕх мелĕсем (Я-в, 1968, 11 /, 25 с.); илемлĕх системи (Я-в, 1980, 5 /, 29 с.); илемлĕх уйрăмлăхĕсем (ЧХС, 1985, IV т., 53 с.); илемлĕх культури (Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); илемлĕх чăнлăхĕ (Я-в, 1990, 7 /, 29 с.); илемлĕх шайĕ (Я-в, 1991, 12 /, 25 с.); илемлĕх ăслайĕсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 210 с.); илемлĕх пайрăмĕ, илемлĕх хатĕрĕсем (П.Метинпа А.Мефодьев, 1997, 16 с.). 2. П.п. Сăнарлă искусство; ӳнер (туп.), художество. «Илемлĕх галерейи» çаврăнăшпа Митта Ваçлейĕ хăйĕн кун кĕнекинче тахçанах усă курнăччĕ. Г.Юмарт //С-на, 1990, 389 с. Илемлĕхпе графика факультетĕнче вĕреннĕ чухне мана В.Урташ «художник тĕк, писатель пулатăн» тенĕччĕ. Х-р, 5.09.1996, 3 с. Ăна пединститутра тин уçăлнă илемлĕхпе ӳкерӳ факультетне ĕçе илеççĕ. Т-ш, 1998, 5 /, 5 с. Вăл пирĕн журналăн илемлĕх редакторĕччĕ. Ç-т, 1999, 1—2 /, 54 с.

компетентлăх

ç.с. Пĕлӳпе пултарулăх пахалăхĕ. Халĕ пур çĕрте те компетентлăх çитейменни е пачах çукки пирки нумай калаçтапăр. Чĕлхе аталанăвĕн тилхепине тытса пыма, паллах ĕнтĕ, компетентлăх кирлĕ. М.Федотов //Х-р, 11.04.1992. Кругловăн компетентлăх çук тенĕ. Чăвашла каласанĕçлеме пултарайман мемме. ÇХ, 1998, 40 /, 1 с.

митталăх

п.с. Чун хавалĕпе тата кăмăл-сипетпе (туп.) Митта Ваçлейĕ пек пулни. Сăпайлăх, чăтăмлăх, çынлăх, чунлăх. Çак сăмахсем пĕр сăмахрамитталăхрашăранса-пĕтĕçсе конкретлăх тупрĕç. Митталăх... Мĕн тери çитмест вăл пире тепĕр чухне! Н.Исмуков, 1990, 94 с. В.Юмартăн пултарулăхĕ митталăха пуянлатрĕ, аталантарчĕ. Унăн сăввисенче Митталла кăмăл тасалăхĕ, сăпайлăхĕ, çирĕплĕхĕ, шухăш тарăнлăхĕ, чĕлхе тирпейлĕхĕ вăйлă сисĕнет. Г.Юмарт //ЧТ, 28.02.1998, 3 с.

пăсавçă

п.с. Çирĕпленнĕ йĕркене пăсакан, килĕшӳлĕхе сарăп кӳрекен çын. Вăрçă умĕн поэт «Феликсчикĕ пăсавçă» ятлă поэма çырнăччĕ. П.Хусанкай, 1968, 38 с. «Эсир» сăмаха «эсĕр» тесе те çырма хушаççĕ кунти чĕлхе академикĕсем-пăсавçисем. ТА, 2000, 2 /, 1 с.

популистла

ç.с. Популиста юравлă, популизм (туп.) еккиллĕ. Унăн [Ленинăн] демагогла-популистла мелĕсене ... мораль тĕлĕшĕнчен тĕпчесех каймăпăр. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Вылявлă, популизмла ĕçсене сивлемелле. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Чĕлхе саккунĕ — популистла саккун-шим. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. — популистла ыйтусем (Х-р, 12.02.1997, 2 с.); популистла аргументсем (Х-р, 13.02.1997, 2 с.).

популизмла

ç.с. Популиста юравлă, популизм (туп.) еккиллĕ. Унăн [Ленинăн] демагогла-популистла мелĕсене ... мораль тĕлĕшĕнчен тĕпчесех каймăпăр. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Вылявлă, популизмла ĕçсене сивлемелле. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Чĕлхе саккунĕ — популистла саккун-шим. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. — популистла ыйтусем (Х-р, 12.02.1997, 2 с.); популистла аргументсем (Х-р, 13.02.1997, 2 с.).

пуканеçĕ

п.с. Пукане театрĕн артисчĕ. Пуканеçĕ-актерсем, хăйсен ăсталăхне кăтартнисĕр пуçне, ачасен театрĕн хăй евĕрлĕхĕпе паллаштарчĕç. Чĕлхе культурин ыйтăвĕсем. 1981, 93 с. Сергей Макарович [Мерзляков] хăйĕн театрĕнче чаплă актер-пуканеçĕ нумай хатĕрлерĕ. Т-ш, 26.03.1998. Кунсăр [спектакльсемсĕр] пуçне пуканеçĕсем уявсен тĕлне шоу-программăсем те хатĕрлеççĕ. Х-р, 17.10.2000, 3 с.

ăспурлăх

ç.с. Халăхăн пурнăç палă-рăмĕсен тата пултарулăхĕпе çитĕнĕвĕсен пĕрлĕхĕ (тĕнче курăмĕ, чĕлхи, тум-тирĕ, йăли-йĕрки, сăмахлăхĕ т.ыт. те); культура. Чăваш халăхĕн тата мĕнпур Чăваш енĕн ирĕкĕпе чысĕ, ырлăх-сывлăхĕпе ăспурлăхĕ (культури). В.Станьял //Х-р, 19.12.1991, 2 с. Çак тапхăрта тăван чĕлхе, ăспурлăх (культура) пирки калаçни теприне тарăхтарать те пулĕ. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Пирĕн этикетра ун [хурав] валли ăспурлăх çителĕклĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Çак музей пирĕн ăспурлăхăн, культурăн уйрăлми пайĕ. Ç-т, 1995, 4—5 /, 31 с. — тăван йăх ăс пурлăхĕ (ЧС, 1993, 10 кл., 3 с.); тăван халăх ăс пурлăхĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 6 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вĕр

III.
заклинать
чĕлхе вĕр — отчитывать

çавра

син.: çавăра хăйра
круглый точильный камень


çавра пăр — коловорот
çавра çил — вихрь

çил

ветел; çил сиввĕн вĕрет – ветер дует холодно; çил-тăвăл, синкерлĕ çил – буря; çил çунатлă лаша – лошадь с крыльями ветра; çил тăман – вьюга; çавра çил – вихрь; çил арманĕ – ветряная мельница.

194 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

точка

пăнчă. Тата пирĕн чĕлхе <…> халлапа пăнчăпа (точкăпа) уйăрнине юратать, хӳреллĕ пăнчăпа уйăрнине килĕштермест [Комиссаров 1918:31].

тухат

асамăç е тухатмăш ту. Юмăç пăхмарăн-и е урăх çынна пăхтармарăн-и? Чĕлхе вĕренмерĕн-и? Е юмăç патне ăс ыйтма каймарăн-и? Тухатмарăн-и? (Асамăç тумарăн-и?) [Требник 1886:49]; Малалла тата тухатнăшăн (тухатмăш тунăшăн) айăплакан çĕре çитремĕр; унта эпир чарăнса тăмарăмăр [О загробной 1904:13].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

акцент

сущ.муж.
чĕлхе хуçни (ют чĕлхе сăмахĕсене тăван чĕлхе майлă улăштарни); он говорит с татарским акцентом вăл тутар май чĕлхе хуçса калаçать

арка

сущ.жен., множ. арки (арок)
арка (çавра тăрăллă хапха, çурт маччи); триумфальная арка мухтав аркки (чаплă çĕнтерӳ ячĕпе лартнă палăк)

баскетбол

сущ.муж.
баскетбол (мечĕк персе çавра карçинккана лектермелли вăйă); играть в баскетбол баскетболла выля

берет

сущ.муж.
берет (çемçе çавра колпак); детский берет ача-пăча беречĕ; носить берет беретпа çӳре

биточки

сущ.множ.; един. биточек муж.
биточки (çавра катлет)

введение

сущ.сред.
1. (син. вступление, предисловие) кӳртĕм, ум сăмах, кӳртĕм пай; введение к книге написано редактором кĕнеке ум сăмахне редактор çырнă;
2. кӳртĕм, пуçламăш; введение в языкознание чĕлхе пĕлĕвĕн пуçламăшĕ

вертеться

глаг. несов.
1. (син. вращаться, крутиться) çаврăн, пĕтĕрĕн; колесо вертится вокруг оси кустăрма тĕнĕл тавра çаврăнать
2. явăн, явăнса çӳре; якăлтат; дети вертятся вокруг старших ачасем аслисем тавра явăнса çӳреççĕ; вертеться у зеркала тĕкĕр умĕнче якăлтатса тăр ♦ в голове вертится пуçран каймасть (шухăш); на языке вертится чĕлхе вĕçĕнче тăрать (сăмах)

виток

сущ.муж. (син. оборот)
çаврăм, çавра; ункă, çаврăнни; виток проволоки пралук унки; виток спутника вокруг Земли спутник Çĕр тавра пĕр хут çаврăнни

вихрь

сущ.муж.
çавра çил; çил-тăвăл; вихрем снесло крышу дома çил-тăвăл çурт тăррине сӳсе пăрахрĕ

враг

сущ.муж.; враги множ. (син. противник; ант. друг)
тăшман; заклятый враг хаяр тăшман; враги напали на нашу страну тăшмансем пирĕн çĕршыва тапăнчĕç ♦ Язык мой — враг мой посл. Хамăн чĕлхе хамах сутать

грамматика

сущ.жен.
1. грамматика (чĕлхе тытăмĕ— сăмах формисем, предложенисем); изучать грамматику русского языка вырăс чĕлхин грамматикине тишкер
2. грамматика (чĕлхе тытăмне тĕпчекен ăслах); сопоставительная грамматика русского и чувашского языков вырăс тата чăваш чĕлхисен танлаштаруллă грамматики

диалектология

сущ.жен.
диалектологи (чĕлхе пĕлĕвĕн диалектсене тĕпчекен уйрăмĕ)

жало

сущ.сред.
сăнă (хурт-кăпшанкăн), чĕлхе (çĕленĕн); пчелиное жало вĕлле хурчĕн сăнни

заимствовать

глаг. несов.
ил, йышăн; каждый язык заимствует слова из других языков кашни чĕлхе ытти чĕлхесенчен сăмахсем йышăнать

каравай

сущ.муж.
çăкăр, çавра çăкăр ♦ На чужой каравай рот не разевай посл. Çыннăнне ан хапсăн

каша

сущ.жен.
пăтă; гречневая каша хура тул пăтти; пшённая каша вир пăтти; варить кашу пăтă пĕçер ♦ мало каши ел айван-ха; заварить кашу ĕçе чăкрашлат; расхлёбывать кашу ĕçе уçăмлат, йывăрлăха сир; с ним каши не сварить унпа пĕр чĕлхе тупма çук; сапоги просят каши атă тĕпĕ хăйпăнса кайнă; Маслом каши не испортишь посл. Çу янăшăн пăтă пăсăлмасть

круглый

прил.
çаврака, çавра, чăмăр; круглый каравай çаврака çăкăр; круглый мяч чăмăр мечĕк; круглое лицо çавра сăн-пит ♦ круглый сирота хăр тăлăх (ашшĕ-амăшĕсĕр); круглый дурак тăр ухмах; круглый год хĕлĕн-çăвĕн; круглая сумма пысăк укçа

купол

сущ.муж., множ. купола
купол, тӳпе, тăрă (çавра формăлли); купол собора собор тăрри ♦ купол парашюта парашют куполĕ

лингвистика

сущ.жен. (син. языкознание)
чĕлхе пĕлĕвĕ; чувашская лингвистика чăваш чĕлхе пĕлĕвĕ

лицо

сущ.сред.; множ. лица
1. пит, сăн-пит, пит-куç; круглое лицо çавра сăн-пит; мыть лицо пит çу; мне знакомо это лицо ку сăн-пите эпĕ пĕлетĕп
2. çын, этем; влиятельное лицо витĕмлĕ çын
3. сăпат (грамматикăра); третье лицо глагола глаголăн виççĕмĕш сăпачĕ ♦ на одно лицо каснă лартнă, пĕр сăнлă; показать товар лицом таварăн чăн пахалăхне кăтарт; к лицу килĕшет (тумтир); он лицом в грязь не ударит вăл намăс курас çук

методика

сущ.жен.
ăслайлăх, меслетлĕх; ăслайсем, меслетсем; методика преподавания языка чĕлхе вĕрентес ĕç меслечĕсем

мишень

сущ.жен.
мишень (тĕл пемелли ӳкерчĕк, ĕлке); круглая мишень çавра мишень; поразить мишень с первого выстрела пĕрре персех мишене лектер

морфология

сущ.жен.
морфологи (чĕлхе пĕлĕвĕн пуплев пайĕсене тата сăмах тытăмне тĕпчекен уйрăмĕ)

оборот

сущ.муж.
1. çаврăну, çавра; сделать два оборота икĕ çавра ту, икĕ хут çаврăнса ил
2. çаврăнăш; çаврăнни, ĕçре пулни; торговый оборот суту-илӳ çаврăнăшĕ
3. тӳнтер, тепĕр енĕ; оборот бумажного листа хут листин тӳнтер енĕ ♦ оборот речи сăмах çаврăнăшĕ; взять в оборот хытă тыткала, çирĕп алла ил

окружность

сущ.жен.
çавра, çавракăш; окружность озера — пять километров кӳлĕ çавракăшĕ — пилĕк çухрăм

полнолуние

сущ.сред.
тулли уйăх, çавра уйăх

родной

прил.
1. тăван, хурăнташлă, пĕр тăхăмлă; родной брат тăван пичче; гостить у родных тăвансем патĕнче хăналан
2. тăван, хамăр; çуралнă; родной край тăван ен; родной язык тăван чĕлхе

скобка

сущ.жен.
скобка (текстăн пĕр пайне уйăрса илмелли паллă); круглые скобки çавра скобка; взять в скобки скобкăна хуп

собственный

прил.
1. хăйĕн (хамăн, хăван); харпăр -ĕ, харпăр хăйĕн; собственный дом харпăр çурчĕ; я видел собственными глазами эпĕ хам куçпа куртăм; уволиться с работы по собственному желанию харпăр кăмăлĕпе ĕçрен тух
2. собственно или собственно говоря вводн. сл. тĕрĕссипе каласан ♦ собственные имена пайăр ятсем (чĕлхе пĕлĕвĕнче— çын, вырăн т. ыт. ячĕсем, сăм.: Николай, Мускав, Çавал)

стол

сущ.муж.
1. сĕтел; письменный стол çыру сĕтелĕ; сидеть за столом сĕтел хушшинче лар
2. сĕтел (учреждени); адресный стол адрес сĕтелĕ ♦ круглый стол çавра сĕтел (пуху, канашлу тĕсĕ)

суконный

прил.
сукна …; пустав ...; сукна -ĕ, пустав -ĕ; суконный пиджак пустав пиншак ♦ суконный язык мăка чĕлхе, кăнттам чĕлхе

фонетика

сущ.жен.
фонетика (чĕлхе пĕлĕвĕн сасăсене тĕпчекен пайĕ)

фразеология

сущ.жен.
1. фразеологи (чĕлхери фразеологизмсен пĕтĕм йышĕ); чувашская фразеология чăваш фразеологийĕ
2. фразеологи (чĕлхе пĕлĕвĕн фразеологизмсене тĕпчекен пайĕ)

эсперанто

сущ.нескл.муж. и сред.
эсперанто (пĕтĕм тĕнчере усă курма хайланă чĕлхе); писать на эсперанто эсперантăлла çыр

этимология

сущ.жен.
1. этимологи (чĕлхе пĕлĕвĕн сăмахсен несĕл-пулăвне тĕпчекен пайĕ)
2. пулу, несĕл; установить этимологию слова сăмах пулăвне тупса палăрт

язык

сущ.муж.
1. чĕлхе (ӳт пайĕ); кончик языка чĕлхе вĕçĕ; лизать языком чĕлхепе çула; отварной язык пĕçернĕ чĕлхе (апат)
2. чĕлхе, калаçу, пуплев; язык и мышление чĕлхе тата шухăшлав; лишиться языка чĕлхесĕр пул, чĕлхене çĕтер
3. чĕлхе (пĕр-пĕр халăхăн); славянские языки славян чĕлхисем; чувашский язык относится к тюркским языкам чăваш чĕлхи тĕрĕк чĕлхисен шутне кĕрет; изучать иностранные языки ют çĕршыв чĕлхисене вĕрен
4. чĕлхе (халăх пуплевĕн пĕр тĕсе); литературный язык литература чĕлхи; разговорный язык калаçу чĕлхи; язык Пушкина Пушкин чĕлхи ♦ держать язык за зубами шăла çырт, ан шарла; распустить язык чĕлхене ирĕке яр, ытлашши сӳпĕлтет; с языка сорвалось сăмах вĕçерĕнсе кайрĕ; язык без костей чĕлхен шăмми çук (ытлашши сӳпĕлтетни çинчен); язык не повернётся сказать калама чĕлхе çаврăнмасть; на языке вертится чĕлхе вĕçĕнчех (калас сăмах); вкусно — язык проглотишь питĕ тутла — чĕлхӳне çăтса ярăн; язык программирования программăлав чĕлхи (компьютер ĕçĕнчĕ)

языковед

сущ.муж. (син. лингвист)
чĕлхеçĕ, чĕлхе тĕпчевçи; чувашские языковеды чăваш чĕлхеçисем

языковой

прил.
чĕлхе -ĕ; языковое законы чĕлхе саккунĕсем; языковая ситуация чĕлхе тĕлĕшĕнчи лару-тăру

языкознание

сущ.сред.
чĕлхе пĕлĕвĕ; введение в языкознание чĕлхе пĕлĕвĕн кӳртĕмĕ; русское языкознание XX века XX ĕмĕрти вырăс чĕлхе пĕлĕвĕ

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

сав

любить. Янтик. † Пурçăн явлăк пур, тетĕр, пĕртте çыхса тухмастăр; савап, савап — тиетĕр, кучченеç те памастăр. Алешк. † Ай-хай, савнă тусçăм, хура куçăм, илсен илмесен те савса тăр. Альш. † Пĕчĕкçĕ çырма, вак чуллăх, кĕпер ан хыв, ут сиктер. Савнипелен савманни сăмах ан хуш, куç сиктер. Ib. † Чипер ача, сар ача, савăп — кайăп мĕн тăвăн? Буин. † Икĕ савса сар хĕр эпĕ ӳстертĕм. Ст. Ганьк. † Сарă хĕрсене кам савĕ, савсан савĕ сар каччă (разве он, а то кроме него никто). С. Айб. † Пуян хĕрĕ савмалăх, ашшĕ ятне ямалăх. || Радоваться. Ст. Ганьк. † Хурама йывăç тăрринче сарă кайăк ларать сарăлса, савса (радостно) сарăлса ларнă чух çавра çил килчĕ — çавăрчĕ. ТХКА 60. Юр та карĕ, пăр ирĕлсе пĕтрĕ. Çанталăк ăшă, пит ăшă. Хĕвелĕ те хĕртсе, савса пăхать те. || Обрадовать. Ерк. 169. Халĕ ĕнтĕ ленкрĕн алла тĕппипе, тавăрттарăп — чуна савăп виллӳпе. Каласа пар: мĕншĕн килтĕн эс кунта? Мĕнле шухăш пăтрантарать пуçăнта? || Ласкать, миловать. Ашшĕ-амăшне. Вăл (она) ун çине пăхса ăна куçĕсемпе савса çеç ларнă. Учите детей. Ача мĕн те пулсан аван тусан, саврăн — çитрĕ. Сред. Юм. Пĕчик ачасĕне амăшĕ савать (йоратать). Юрк. † Сӳлĕ тусем çине улăхнă чух ука хӳрелĕ хĕрсем тĕл пулчĕç, аллисемпе йĕтĕн сараççĕ, куçĕсемпе пире саваççĕ. Альш. Çурăмĕнчен лăп-лăп савать (ласкает). Собр. † Мирун кинин ачине çын савайми тиеççĕ, эпир тытса саврăмăр. || Гладить ласково (напр., по головке, по спине). Изамб. Т. Каçантан саваççĕ (гладить по спине). Ib. Ача йытта каçанĕнчен саврĕ. N. † Пуç тăрринчен тăрлаççĕ, çурăмсенчен саваççĕ, аяксенчен тапаççĕ, ларми тăми тăваççĕ. Турх. † Икĕ çунатна ман умма хутласассăн, эпĕ сан тĕкне аллăмпа савăттăм. || Уважать. Якейк. Çак кил хуçи пит савмалла çын. Этого хозяина можно уважать.

салам

поклон, привет. СПВВ. N. Мĕн пур çыруран салам янине анчах пĕлсе юлатăн. N. Пĕтĕм çемйепе юратса салам яратăп. N. Сан енелле пуçа тайса, уйăх пек çавра, çăлтăр пек çăра, хĕвел пек ăшă, пыл пек юратса салам яратăп. Сунт. Сире пурсăра та çĕклейми пысăк салам яратăп. Шемшер. † Ярмăрккă омĕн ялавĕ ир те салам, каç та салам, ялан савнин саламсем, çорт çомипе йĕр каять. N. Хĕвел пек ăшă, уйăх пек çутă салам. N. Ануш та уксак кĕсре туртайми, уй-хапхинчен кĕрейми пысăк салам ярать. ТХКА 92. Хĕр ашшĕпе амăшне туй пуçĕ Прамун картусне илсе салам кустарса тайăлчĕ, Картусне сулахай хул-хушшине хупрĕ. N. † Пирĕн тăвансем çичĕ уй урлă салам ярсан — салам çитмеç, салам ярма — шур çип кĕпи, хирĕç ярма — пурçăн тутăр. Ал. цв. 20. Çтанасем çинче унăн вутпа çырнă сăмахĕсене, саламĕсене вулать. КС. Пур кил-йышпа сана пысăк салам, атте те пысăк салам яратĕ. N. Ылтăм салам порçăн хотаçпа яратăп. Н. Карм. Эпĕ сирĕн пата савса çак салама яратăп. (Начало письма). Ib. Ун урлă сире пит пысăк салам яратăп. Сиртен те салам кĕтетĕп. Юрк. Сире иксĕре те салам. N. Чунтан-вартан юратса салам яратăп. СТИК. Салам, салам, эрне каçчен качча кай. (Обычная фраза, употребляемая маленькими. Девочка лет 12-ти бьет подругу по спине и говорит эти слова). N. Çав хĕрсенĕн саламĕ-тĕшши (вм. таврашĕ) пылпала хутăштарнă кантăр-вăрри. Альш. † Шур перчекке хĕрсенĕн саламĕ: начар ача çăкăрăн харамĕ. См. Магн. М. 179. || Возврат лихорадки. В. Олг.

сула

сола, селезенка. КС., В. Олг., Пшкрт. Шибач. Сола (çын сули чĕлхе пек). N. Малярия чухне сула пысăкланса çитĕнет. Сред. Юм. Сола — выльăх пуссан, ӳпке панчен тохакан чĕре майлă какай. Ст. Чек. Пуснă выльăх сулине хĕрарăма параççĕ, арçын ăна, сулине, çимест; ăна арçын çисен, лашана сула пулат, теççĕ.

супăне

сопăне (субы̆н'э, собы̆н'э), черпалка для подъема воды из колодца, сплетенная из лыка или бересты; зобня. Зап. ВНО. СПВВ. МС. Супăне — пушăтран шыв ăсма тăваççĕ. Чертаг. Супăне — çăлтан шыв туртса кăлараççĕ (ăна пушăтран тăваççĕ). Ст. Яха-к. Çав супăне аври вĕçĕнче кăларнă пылчăка (тину из ключа, родника) вăл хăй ăшăнче чĕлхе вĕрчĕ (нашептала) те, çав пылчăка хăех çисе ячĕ. См. супне.

сăмах

(сы̆мах, сŏмах), слово. Байгул. Пурне те пĕр сăмах хăвармасăрах вулаттăм. Букв. Пĕлмен — пĕр сăмах, пĕлтĕн — çĕр сăмах, теççĕ. Ib. Ут вĕçерĕнет — тыттарать, сăмах вĕçерĕнет — тыттармасть. Ib. Пысăк сăмах каличчен, пысăк чĕлĕ çăкăр тыт. Дик. леб. 43, Чĕлхӳ çинчен ĕçĕрĕннĕ чи малтанхи сăмахăвах пиччӳсен чĕрине хĕç пек витĕр касса тухĕ. Г. А. Отрыв. Тĕплĕнех ыйтса, сăмахран сăмахах (слово за словом) çырса пытăм. Регули 1094. Вăл сăмахсам çине пит çиленчĕ вăл. N. Кунти сăмаха çырма юрамасть. СТИК. Вăл сăмаха пĕр шухăшламасăр персе ярат (необдуманно, опреметчиво говорит). Ib. Сăмаха çăтать. Проглатывает слова. Сред. Юм. Сăмаха тӳр перет: 1) нераспространяется в разговоре, а говорит лаконически; 2) не разборчивый в словах: что придет в голову, то и скажет. КС. Сăмахпа кас, резать на словах. С. Айб. † Эпир тăванпа тăван калаçнă чух сăмах сайран сахăр тути пур. N. Куллен пĕр сăмах вĕренеттĕр калаçма (ребенок). Альш. Вăл кирек епле сăмахăн та майне тупат (знает, куда отнести слово). Ib. Сăмах илемне кӳрет. Красноречиво говорит. Ib. Каланă сăмахне суяна хăвармас. Он исполняет сказанное. N. Çак сăмахсемпе сыв пула тăрăр. (Из письма). Якейк. Сăмах куçа кĕмеçт, тĕтĕм куçа кĕрет. Ст. Чек. Сăмахран тухнă, унтан-кунтан мар. Синьял. † Вăта пурнери кĕмĕл çĕрĕ пурне вĕçне тăрса юлчĕ, чун савнипе пуплесси виç сăмах вĕçне тăрса юлчĕ. Ачач 510. Сăмах чĕлхе вĕçнех тухса тăнăччĕ. Çук. Пулаймарĕ вĕт. N. Çĕнĕ сăмахсем, неологизмы; ют чĕлхерен кĕнĕ сăмахсем, варваризмы. Кивелсе, тухса ӳкнĕ сăмахсем, архаизмы. N. Сăмах вĕçĕнчен (в конце концов) çапла калар N. Вырăс сăмахĕллĕ халап. N. Мĕн сăмаха килет? Что значит, как сказать по-другому? N. Хлеб тенĕ сăмах чăвашла мĕн сăмаха килет? Истор. Вĕсене сăмах уçса калама та паман (не давали вымолвить слово). N. Анчах ĕлĕк чăвашсем шкулĕсем çинчен сăмах та уçтарасшăн пулман (не давали раскрыть рта). Ачач 104. Курсассăн, пĕр сăмах та уçмĕ-ши мана? || Разговор, беседа. Чăв. й. пур. З2. Хăй калаçма, сăмаха пит ăста пулнă (говорить был мастер). N. Сăмахра хăйне йăваш тытатьчĕ. В разговоре был смирен. N. Вăл çын сăмахăн вĕçне-хĕрне пĕлмес (говорит необдуманно, не думая о последствиях). Орау. Кайăр, кайăр часрах, кунта пирĕн сăмах пĕтмĕ (здесь всего не переговорить, конца не будет). Шибач. Сăмах çавăрма пĕлимаçт. Ib. Сăмах çавăрса поплимаçт. Сред. Юм. Сăмаха пит ваклать, говорит много, со всеми подробностями. Ib. Сăмаха сĕрет анчах. Разговаривает бестолково. Ib. Сăмаха тытмастăн (каламалла мар сăмаха та çынна калакана калаççĕ). N. Сăмаха тытмас, пробалтывается. Ст. Чек. Сăмаха тытса пăхса калаç. Говори осторожно. Ib. Пирвай чăваш сăмах пуçламăшĕ — сывлăх çинчен пĕлет: сыв-и, аван-и? Якейк. Эп сăмах ваклакан çын-и-ке, сăмах ваклакан-çын сана тем те топса парĕ. ТХКА 25. Майпе, сăмах çаврăннă майĕпе кăна, мĕншĕн мана ятланине каласа памашкан шутлатăп эпĕ. Ск. и пред. чув. 60. Пăртак ларсассăн, сăмах майĕпе Янтрак мухмăр уçма эрех ыйтрĕ. N. Çавăн урлă сăмах майĕпе эсĕ çта, епле, мĕн ĕçлесе пурăннине ытса пĕлтĕм... N. Çынсем калаçнă чух, вĕсен сăмахне пӳлмен-и? Хора-к. Пирн арăм вониккĕ, воник çĕрĕн олахра, яшă ача хошшинче, пăшă-пăшă сăмахра. Чураль-к. Сăмахран полсан, эп çын айне йолаканни мар вара. Расск. Ку иккĕмĕш тарçи сăмахĕ çинех тата виççĕмĕш тарçи чупса та çитнĕ. КС. Сăмах çине килтĕн. Легок на помине. Сред. Юм. Тин сана тапратнăччĕ-ха, сăмах çинех пôлтăн. Яргуньк. Кам ман(а) хирĕç сăмах хушать? Кто со мною может поговорить (или: поговорит). Ст. Чек. Каяллах сăмах айне пулчĕ, хайхине парччĕ. Мы опять уклонились от главной темы разговора, дай-ка ту вещь, о которой шла речь. Юрк. Сăмах çукран сăмах туса, хайласа пĕр-пĕр ытти япаласем çинчен тапратса калаçа пуçлаççĕ. Ильм. Чипер пурăнăр, килти сăмаха яла кайса ан калăр, ялти сăмаха киле килсе ан калăр. (Из наставления новобрачным, произносимом родителями жениха). Яргейк. Ялти халап ялтах юлтăр, килти сăмаха яла ан кăлар, теççĕ (различие между словами „халап“ и „сăмах“). Ходите во свете. Акă сăмах çине килнĕ чух калам... N. Каласа хурас терĕм те пĕре (хотел задеть его на словах), сăмах айне пулса карĕ (или: пулчĕ т. е. не успел во время сказать), тепре тапратмарăм. Орау. Темскер каласшăнччĕ эп, сăмах айне пулса карĕ. || Пересуды, сплетня. С. Дув. Кĕтӳ хăван арăмсен мĕншĕн сăмах пĕтмест-ши? N. Лайăх утсем юртат — çулсем юлат, пирĕн савни каят — сăмах юлат. Ск. и пред. 8. Халăх шав-шавĕ пĕр вĕçлĕ, шав-шав сăмахĕ çĕр тĕслĕ. Т. VI. 47. Çын сăмах(ĕ) тăрăх ан кай. (Из моленья). Ала 72. † Ырă пике пек хĕрне сăмах хыççăн çухатрăн. (Плач невесты). Байгл. † Сăмах хыççăн çӳресе пуçăм шыва юхайрĕ. (То же). Ст. Шаймурз. † Тусăм! пире кăçал мĕн пулчĕ, хушăмăрта сăмах вылярĕ. || Слух, молва. N. Мĕн сăмах илтĕнет? Çĕнĕрен халапсам мĕн вулаççĕ? Орау. Вăл сăмах пĕтĕм яла сарăлнă. Распустили слух по всей деревне. || Бранное слово, брань. Якейк. Ялти сăмах пире тивет (нас бранят). Ib. † Пирĕн çони çонатлă, çитмен çĕре çитерет, илтмен сăмаха илттерет. С. Айб. † Тусăм, çын сăмахпе ан сивĕн, хамран сăмах илтсен тин сивĕн. Трхбл. † Çын сăмах(х') хыççăн кайса ан сивĕн, хамран сăмах-сăмах илтсен тин сивĕн. (Сăмах-сăмах — это двойное употребление [повторение] выражает упорное повторение чего-либо. Сăмах — неприветливое, враждебное слово). Изамб. Т. Пирĕн ялсем вĕсене сăмахпа пустараççĕ (аптăратаççĕ). N. Е сăмахĕ айне кĕнĕ пулсан. Пазух. Атăксенĕн хĕрĕсем пирĕн сăмах айĕнче. N. Атте мана савмарĕ, сăмахпала çӳретрĕ, анне мана пит саврĕ, пушмакпала çӳретрĕ. Сунчел. † Ăçта çӳресен те лайăх çӳре, сăмах ан ил, тăван, ху çине. N. Ху çын аллинчен пăхакан пулăн, сăмахсăр татăк çăкăр та çиеймĕн. Чăв. к. † Çичĕ ют килне кайсассăн, сăмах айĕнче пурăнатăп. (Хĕр йĕрри). Ib. † Аттепеле анне хушшинче пĕр сăмахсăр пӳме ӳстертĕм. Трхбл. † Çакă атте-анне килĕнче пĕр сăмахсăр пӳме ӳстертĕм. (Сăмахсăр ӳстертĕм — япала, т. ыт. те — означает чистоту, свободную от всяких неприятностей; сăмахлă, спорный, а более всего = ылханлă, кĕвĕçлĕ). Собр. † Çичĕ ютран сăмах килсессĕн, пирĕн хута кĕрес çыннăм çук. Сред. Юм. Сăмах айĕнче порнас полать çав. Приходится терпеть брань, ругань. АПП. † Манăн кăмăл пит çемçе, çичĕ ют сăмахне йăтас çук. || Упрек. Бюрганский. Эпир уншăн кӳршĕ-аршăсенчен темĕн чухлĕ сăмах та илтнĕ пуль та, çапах та тытăнмастăпăр (т. е. не принимаемся за чӳк). N. Сăмах тĕкет. Упрекает. Изамб. Т. Халех сан пирки сăмах илтсе вырт. Уже с столь младых лет ты навлекаешь на нас чужие покоры. N. Çын сăмахĕ айĕнчен кăларăп. || Ссора. Ст. Шаймурз. † Эпир савнисемпе пурăннă чух хушăмăртан сăмах тухминччĕ. || Речь. Кан. Сăмахсем тухса каларĕç. Туй. Кашни кĕмессерен мăн-кĕрӳ сăмах калать: вăл йăнăшас пулмаст, йăнăшсан, ăна пырса хăлхаран тăваççĕ. N. Вăл вăрăм сăмах каларĕ. || Уговор. N. Ку ĕç сăмах çинче тĕрĕс тăмалла пултăр, тесе, пригăвăр тăвас тенĕ. N. Унта вĕсем пуху мĕн шухăшланине çырас терĕç. Пуху хăй сăмахĕ çинче тăрать. || Совет, мнение. Юрк. Унăн сăмахне итлесе, хайхисем ачине ашшĕ патне илсе каяççĕ. N. Эсир аму каланă сăмахсене итлĕр. Кив.-Ял. Эсĕ ман сăмаха итле (слушайся). || Пожелание. Якейк. † Ыр (привольно) çияс та, ыр ĕçес, ыр сăмахсăр каяс мар (ятлаçмасăр-тумасăр). || Дело. N. Орăх сăмахпа килтĕм. Я пришел по другому делу. N. Мĕн сăмахпа (по какому делу) килтĕн тата, Симун? — Мĕн сăмаххи паллах. N. Мĕн тăван унпа? тет.— Сăмах пурччĕ, тетĕп. || Обещание. Ерех 21. Сăмаха каллĕ-маллĕ тума юрамасть (надо держаться данного обещания и пр.). || Заклинание, наговор. Магн. М. 154, 155. Ăшăтакан сăмах, приворотное заклинание; сивĕтекен сăмах, отворотное заклинание. || Загадка. Курм. Сăмах яр.

сăмса-çăвар

нос и рот, внешние органы дыхания. N. Хам сывлăшăм хам ăшăмра чухне ман сăмса-çăвартан... сывлăш тухнă чухне, манăн чĕлхе-çăварăм суя калаçас çук (т. е. я не в состоянии лгать).

сĕлешен-кайăк

назв. птицы. Пазух. Çавă çавра кĕмĕл чашăк çине хĕрĕх те пĕр аршăн, ай, юр çурĕ, хура сĕлешен-кайăк йĕр турĕ. Хура сĕлешен-кайăк, ай, мĕн çиет? Шурă тулă çиет — шыв сыпать. Срв. сĕлемен-кайăк.

сĕрен

назв. обряда изгнания из жилищ душ умирающих. Н. Седяк. Кĕçнерникун каçпа ачасем „сĕрен тăваççĕ“. Ăна ак çапла тăваççĕ. Пухăнаççĕ çамрăкрах ачасем, пĕр-пĕрин хушшинчен начальниксем хурса пĕтереççĕ: пĕрне старшина тăваççĕ, голова тăваççĕ, староста тăваççĕ, казначей тăваççĕ, возовой тăваççĕ, музыканщик тăваççĕ, йăвăçран шатăрмак тăваççĕ, шатăртаттарса çӳреме. Унтан вара вĕсем хулăсем илсе килĕрен çӳреççĕ, çăкăр, çăмарта, укçа пуçтарса. Килсе кĕрсенех: сĕрен! тесе ушкăнĕпе кăшкăраççĕ, тата хулллисемпе: чир-чĕр кайтăр, тесе çапаççĕ. Купăс калаççĕ; шатăрмакпа шатăртаттараççĕ, ташлаççĕ. Хуллисем вĕсен пилеш йăвăççи пулать. Çак ачасем çĕрле çӳреççĕ. Пĕр-пĕр килле килсе кĕрсен, вĕсем хăйсем сăра ăсаççĕ, хăйă хăйсем çутаççĕ, сăрине те хăйсемех ĕçтереççĕ. Хуçасем голова’сем умĕнче, старшина умĕнче тĕк çех тăраççĕ ура çинче. Сăра ĕçкелесен, ташласан, вĕсене хуçасем параççĕ: укçа казначей’е, çăкăрне возовой’а, çăмартисене çăмарта пухакана параççĕ; вара хуçасене пуççапса тухса тепĕр киле каяççĕ. Пурин патне те çӳресен, вĕсем ялăн анат вĕçне тухса, çăмартисене пĕçерсе чӳклеççĕ те çиеççĕ. Укçисене валеçсе илеççĕ. Хăйсем вут урлă каçаççĕ, шатăрмакĕсене те çунтараççĕ. Ялта çăмарта, çăкăр, укçа пухса çӳренĕ чух тутара курсан, хуллисемпе голова'па старшина хушнă тăрăх хĕнеççĕ. Тутарсенчен укçа ыйтаççĕ; укçи пулмасан, тӳпеттейне илеççĕ. Сĕрене çапла тăваççĕ. ЧС. Пирĕн таврара пур чăваш ялĕнче те авалхи йăлапа сĕрен тăваççĕ. Ăна чир-чăр тасалтăр тесе тăваççĕ. Сĕрен эрне тенĕ чухах, сăрасем туса, пурне те хатĕрлесе, сĕрен кунĕ ĕçĕпĕр-çийĕпĕр тесе, хавасланса кĕтсе тăраççĕ. Ib. Тата ачасем сĕренте, кăшт катса çӳреме тесе, майăрсем, хĕвел-çавăрнăшсем, хура-мăйракасем, канфетсем илеççĕ. Сред. Юм. Сĕрен тесе мункун чухне килĕрен килле патаксĕмпе çапса çимĕçсĕм пуçтарса çӳренине калаççĕ. Етрух. Чăваш хушшинче епле сĕрен пуху пулни. Сĕрен пуху пулнă мункун эрнинче, е кĕçкерникун, е шăматкунсенче; тунă уна акă çапла: çамрăк авланман ачасем питĕ нумай пухăнаççĕ. У ушкăн çинче пĕри пĕр çĕклем хулă çĕклесе çӳрет, ытти ачасенче те пĕрер хулă чăвăклаттарса çӳреççĕ юрăпа. Чи малтан пуçланă чухне пур ачасем те уя тухса вут питĕ выйлă хураççĕ: вутти урлă пур ачасем те сике-сике каçаççĕ, урлă та пирлĕ, вара сĕрене шатăртаттараççĕ, юрласа; унта вара яла тавăрнаççĕ те, килĕрен юрласа шатăртаттарса сĕрене çӳреççĕ. Пĕри унта такмакпа çăмарта пуçтарса çӳрет. Юрри усен (вĕсен) акă çапла: „Пире сăра памасан, пички пăкки хуçăлтăр, пире чăкăт памасан, ĕне сĕтне типĕттĕр, пире çăмарта памасан, чăххи, кучĕ питĕрĕнтĕр!“ теççĕ. Хуллипе чăвăклаттараççĕ, сĕренĕпе, шатăртаттараççе: çапла хапхаран килсейрен кĕрсен юрлаççĕ; кăшин хулли хуçăлсан, у (вăл) тата çĕнĕрен хулă çĕклесе çӳрекенрен илет, вара кил хуçи кил карти варне сĕтелне усем пырас уммĕн хатĕрлесе лартать, унта пĕр витре сăра лартать, виçĕ çăмарта хурать, чăкăтне те, кулачĕне те хурать, пырса кĕрсен сăрине унтах ĕçсе яраççĕ, çăмартине, чăкăтне, кулачне сĕрен пуçĕ такмакне чикет, вара каллех чăвăклаттарса сĕрене шатăртаттарса килĕрен киле çӳреççĕ. Çӳресе пĕтерсен, каллех вут хĕрне тухаççĕ, çĕрле унта вара такмакран сĕрен пуç çăмартасене, чăкăтсене, кулачсен — пурне те пĕр пек валеçсе парать ачисене, унта çисе пĕтерейменнине ывăтса пĕтереççĕ: киремете çитер куна, тесе, киле илсе таврăнмаççĕ. Унтан вара хуллисене вут хĕрне пăрахса хăвараççĕ. Сĕрене ӳлĕм валли пуçтарса хураççĕ. Ялта ачасем пĕр-пĕрин патне хăнана çӳреççĕ савăннипе вара кайран. Çапла чăвашсем киремете хисеплесе савăнаççĕ. Нюш-к. Сĕрен — назв. обряда, который заключается в следующем: на пасхе вечером парни ходят по деревне и под окнами поют: просят яиц и пр. Если не дадут ватрушек и пирогов, то говорят: пусть печь обвалится; если не дадут яиц, то говорят: пусть куры не несутся. Максимкино. Сĕрен бывает в субботу на пасхальной неделе. „Сĕрен каласа çӳреççĕ“. Сĕрен будто бы трещотка, которая трещит: „чăр-чар“. СПВВ. Сĕрен или вирĕм, особое игрище. N. Кашни ял чӳк тума тапратиччен чăн малтан сĕрен тунă (как бы начало всех жертвоприношений). Ст. Яха-к. Унтан вара пĕтĕм сĕренте çӳренĕ халăх уя, ял тулашне, сĕрен пăрахма каяççĕ. ЧС. Мункун эрне тенĕ чух ачасем ашшĕсене атăсем илтереççĕ, сĕрен хăваланă чух ташлама тесе. Ib. Сĕрен пур ялăн та пĕр вăхăтрă килмес: хăш ялта мункунта тăваççĕ, хăш ялта акана тухас умĕн тăваççĕ, хăш ялта çимĕкре тăваççĕ, тата хăш ялта аслă уй-чӳкре тăваççĕ. Н. Ильм. Мункун иртсен тепĕр кунне тунтикун прик-виç ача пĕр çĕре пухăнаççĕ те сĕрен тăваççĕ. Унта ытти ачасем пухăнаççĕ. Вĕсем вара касă тăрăх çăмарта пухма каяççĕ. Çӳресен-çӳресен, пĕр-пĕр пӳрте кĕрсе пĕр-пĕрне чир-чĕр кайтăр тесе çапаççĕ... Унтан вара масар çине кайса сĕренне çĕмĕреççĕ те, вилнисене хываççĕ. Янш.-Норв. Пирĕн ялсем тата уй-чукĕ тунă каçах (в день уй-чук’а) сĕрен тăваççĕ. Вĕсем çав сĕрен тунипе: ялти усал-тĕселсене хуса кăларатпăр, теççĕ. Альш. Ача-пăчасем, çамрăксем, пĕрин патĕнче пăтă пĕçереççĕ, Чӳклеççĕ. Каçпа сĕрен хăвалаççĕ. Пурте патаксем, шăпăрсем, çавасем илеççĕ, тет. Шăк-шăк, шăн-шăн! пурин çуртне урам тăрăх шаккаса тухаççĕ, пĕр чăхха хире хăвараççĕ. ППТ. Пирĕн таврара чăваш ялĕсем кашни çул сĕрен тăваççĕ. Çав сĕрене вăсем кашни ял тĕрлĕ вăхăтра тăваççĕ: хăшĕ Питравра уй-чӳкĕнче тăваççĕ, хăшĕ çимĕкре, анчах мĕшĕн апла тунине пĕлместĕп. Пирĕн ялăн хамăрăн мункунта тăваççĕ. Ib. Мункун ернинче ытларикун ачасем тăрсассăн ирех апат тăваççĕ те сĕрен хăвалама хатĕрлеççĕ. М.-Яуши. Чăвашсем тата сĕрен тăваççĕ. Вăл сĕрен мункун ыран пулать тенĕ чух тапранать. Вара шăматкун ир пĕр çын патне пухăнать. Унта вара ват çынсем пуçтарнаççĕ. Вара унта ваттисем тĕрлĕрен ĕçлĕ çын уйăраççĕ: касак, улпут, касначчей. Тата унта ачасем те пуçтарнаççĕ, темĕн чул нуммай. Вара касакĕ ачасенчен ыйтать: сирĕн хăнкăла йĕнни пур-и? Ачасем пурте шанкăран хăнкăла йĕнни туса пыраççĕ çав пӳрте. Ĕçлĕ çынсем ачасенчен ыйтаççĕ: хăнкăла пур-и йĕннисенче? теççĕ. Ачасем хăнкăласем чикеççĕ, йĕннисем çине кăтартаççĕ. Çав вăхăтра ваттисем сĕтел хушшинче лараççĕ сăра ĕçсе. Унтан виç çавра юр юрлаççĕ. Тата ваттисем ачасене вăт çапла кăшкăрма хушаççĕ: сĕрен. Тата тепре: хăнкăла! тесе кăшкăраççĕ. Хăнкăлана хăнкăла çиять, таракана таракан çиять, теççĕ ачисем. Унта шăпăр калаççĕ, ташлаççĕ. Касакăн аллинче улăмран тунă нухайка пур, çав нухайкапа кил хуçисене виçшер çапать, уна вăл, чир-чĕр кайтăр тесе, çапать. Унтан ачисем пурте ӳксе пуççапаççĕ кил хуçине: каçар, тесе. Ачисем вара кашни пӳртрен çу, сĕт, çăмарта, кĕрпе пуçтарса çӳреççĕ, ваттисем хушнă тăрăх яльпех çапла çӳресе пĕтереççĕ. Ваттисем кашни пӳртре сĕтел хушшинче лараççĕ. Ун чух вара вĕсен сăнĕсем вилнĕ çын сăнĕ пек пулать, куçĕсем хĕп-хĕрлĕ пулса каяççĕ. Вара çав каçах ял тулашĕнчи çырмана кайса пуçтарнă кĕрпепе пăтă пĕçерсе çияççĕ пурте. N. Малтан сĕрене лашасем ячĕç. Асан. Сĕрен, изгнание покойников. Ст. Яха-к. Пирĕн ялсем тата мункун тепĕр кунне, тунтикун каç, вилнĕ çынсене хывса сĕрен тăваççĕ. || Название инструмента, похожего на шăппăр, пузырь. Слеп.

çавăр

(с'авы̆р), вертеть, вращать; перевертывать, навертывать. ЧС. Ашшĕ унăн сăмахне итлесе тараса (колодец) патне пынă та, каткана (бадью) çавăрса улăхтара пуçланă. Ск. и пред. чув. 99. Чупать ав вăл васкаса, урисене çавăрса. Собр. † Кăвак лашасе кӳлер-и, хĕврисене çавăрса тӳлер-и. N. Ăçта выльăх-чĕрлĕхĕн пуçне те çавăрса лартат (ие). Бугульм. † Пĕчĕкçĕ çĕлĕк, çавра çĕлĕк, çавра-çавра ларта пĕлмерĕм (не мог надеть как следует). Кан. Пуслăх пек рычак тытнă та, çавăра тăрать (так и вертит, угрожающе). || Повертывать, размахиваться (чем). Макс. Чăв. К. I, 60. Кĕтĕм эпĕ хура, ай, вăрмана, пуртă çавăрайми йывăç пур (так как лес очень густ, то нельзя размахиваться топором). N. Енне-енне çавăрса тăратса. Образцы. Самар çуни — сарлă çуна, çаврайăттăм пӳрт умне. || Повернуть; завернуть. Тайба-Т. Пĕчĕккеççĕ лаша — турă лаша, çунине çавăрса хуринччĕ (а если бы повернула!). Çутт. 31. Шкула кĕнĕ чух урисене çавра-çавра пăхса тасатать. Изамб. Т. Лашана хапха патне çавăрса кил. Заверни лошадь к воротам. Бур. † Кил-йышĕ килте пулинччĕ, хирĕç тухса илинччĕ; лаши матур пулинччĕ, вăр çавăрса ларинччĕ (надо: лартинччĕ). N. † Çавăрма çук сылтăм хула, ытарма çук савнă сар хĕре. || Перевертывать (настроение; одежду, при перешивании). Баран. 42. Йытă улашни выçă кашкăрăн чĕрине шарах çурать, пĕтĕм ăшчиккине çавăрать. N. Халата çавăрса çĕлетрĕм. || Обращать внимание. N. Псков, Новгород таврашĕнчи юçлĕх çĕрсене типĕтсе çереме çавăрĕç. N. Унăн чирлĕ выртакан вырăнне канмалли вырăна çавăрĕç. Т. VII. Ĕлĕк пĕр арăм чире хывнă тет те, çемйисем хире кайсан: турăçăм ырлăха çавăрччĕ! тесе юрласа çӳрет, тет. || Возвращать назад, привести (о судьбе). N. Хăçан та пулсассăн вăл сана киле çавăртăр (пусть вернет домой). N. Темлерен çавăрăнăп-и анчах. Пазух. Кĕркуннехи уçăма тур ут пусĕ малашне. Ан йĕр-ха, атте-анне, турă çавăрмĕ-и малашне. Н. Карм. † Çӳлĕ тусем çинче çавра кӳлĕ, çил çавăрса кӳртрĕ пĕр çулчă; пирĕн тăвансемех пит аякра, тур çавăрса кӳчĕ пĕр çĕре. Календ. 1907. Çĕре çапла тума, çапла ĕçлеме нумай расхот та, вăй та тухать. Анчах ун вырăнне, тухнă расхота, пĕтнĕ вăя çавăрса, нумай усă кӳрет. Ерех 16. Нимле те алла çавăрма çук, ытла йывăр çул килчĕ. Янтик. † Ах йыснаçăм Якку пур, сана пулас марччĕ, такçтан турă çавăрчĕ. Альш. Пулăçăсене ку ача калат: турă çавăрнипе татах çаврăнтăм çав (опять пришлось здесь пройти), тет. || Кружить, бушевать (о буре). Сред. Юм. Ах тор, паян тăман çаврать (буран кружит). Епле çӳрет çôл çӳрекен çын! Коракыш. Çанталăк пит кансăр пулнă, çил-тăман тем пек çавăрнă (бушевала пурга). N. Айĕн-çийĕн çаврать (буран). Кан. Час-часах çил-тăмăн тухса çавăрать. || Кружить голову. АПП. † Хӳмесем çинчен ан çӳрĕр, çамрăк пуçăра çавăрса. N. Тем хам пуçа хам çавăрса порнап. Янтик. † Çын сăмахĕ хыççăн ан кайăр, çын сăмахĕ пуçа çавăрать. Полтава 14. Çамрăк илем анчах мар хĕрсен пуçне çавăрать. N. Мĕкĕтепе Петĕр, вĕсен пуçне такам çавăрнă пек, карчăк сăмахне итлесе, тумтирсем, çĕлĕксем тăхăнаççĕ те, чупаççĕ хупаха. || Обдумывать. Ск. и пред. чув. 21. Лайăхрах ыйтса пĕлем, ăспа пуçра çавăрам, унтан вара ĕненем. || Проплыть вокруг. N. Ку шӳкке пулат, тет те, кăна хăвалать, тет. Пĕтĕм кӳле çавăраççĕ, тет. || Обернуть. Сборн. по мед. Тутăр татăкĕ илсе, ăна кача-пӳрне çумне çавăрса. N. † Йори илтĕм çут пиçхи, çавра-çавра çыхмашкăн (обернув вокруг), йори килтĕм çак хоçа патне, çавра-çавра поплеме. || Украсть, присвоить. N. Иван: эпир сутăçсем пулă сутма пурсан, пуллине ак çапла çавăратпăр, тет. Хăй сутăç умĕнчен лушкипе çăва йăлт хăй патне пуçтарса илчĕ, тет. || Обойтись (в течение известного времени). Тим. † Алăкран тухми çӳпçи пур, аллă пилĕк сурпанĕ пур, аллăшне парне парсассăн, çул çавăрма çитĕ-ха, пилĕкĕш хăне (= хăйне) юлĕ-ха. || Обходить, подносить. Мусир. Çитмĕл курка çитмесен, çавра куркапа çаврас (обнести), тет; çавра куркапа çавăрăнмасан, тимĕр куркапа тивертес, тет. || Собирать в одно место. Ст. Чек. Хĕрĕм, кĕтĕве çавăрса хăвар-ха. Дочка! собери-ка стадо в одну кучу. || Рыть. В. Буян. Çав шăтăкра патша ывăлĕ çĕр тĕпĕнче хăйăр çавăрнă. || Свить (гнездо). Сред. Юм. Çерçи йăва çавăрнă. Воробей свил гнездо. Баран. 150. Пурте йăва çавăрса чĕпĕ кăларăççĕ. Ib. Тилĕ... вĕçен-кайăксен çĕре çавăрнă йăвисене шыраса тупать. || Строить (дом). Сред. Юм. Ô çын халь çорт пит çаврать. Он теперь строится во всю (строит дом, усиленно занят постройкой дома). Кан. Халĕ вăл пĕр уйăх хушшинче килне çавăрса çитере пуçларĕ (стал достраивать), пӳртне тимĕр витнĕ. N. Пӳртсем лартрăр-и? Кил-çорт çавăртăр-и? Çуртăрă-йĕрĕре çавăртăр-и? Кил-картиш çавăрайрăр-и? Построились ли вы? (Так спрашивают в разных говорах погорельцев). N. Кусем хăйсем пĕр тĕрлĕ ял çавăрса пурнаççĕ. || Городить. Пазух. Тимĕртен анкарти эп çавăртăм, йĕтемиине шăвăçран сартартăм, юпине ылттăнран, ай, ларттартăм. Альш. Кив çурт çинче (на прежнем месте деревни) анкартисем çавăра-çавăра, тыта-тыта пĕтернĕ. N. Пирĕн атте картишне шурă хăвапа çавăрнă. Якейк. Холая чолпа çавăрнă. Город огорожен каменною стеною. || Класть (печь). Изамб. Т. Кăмака çавăрас. || Точить (о токаре). КС. Йĕке çавăр, вытачивать веретено; чашăк çавăр, вытачивать блюдо. || Обойти. Бюрг. † Анкарти тулашĕнче мулкаç вылят, пĕр çавăрса пулма-çке (= пулмаст-çке). N. Эпĕ çĕр çинче çӳрерĕм, пĕтĕм çĕре çавăрса тухрăм (обошел всю землю). || Вышивать. N. Мĕн ĕçлетĕн, тăхлачă? — Йывăр тĕр (тĕрĕ, узор?) çавратăп. || Оторачивать. Алших. † Çипирккене хăнтăрсем эп çавăртăм. || Отделывать. Тим. † Пурçăн пиçиххи ярапине çавăрса пулмарĕ укапа. Пуянăн та сарă ачине çавăрса пулмарĕ çамрăк чух. Бур. † Ука кирлĕ çухана (вар. суха) çавăрма; хайла (уменье, сноровка) кирлĕ юрăсене юрлама. Ib. Тулĕсене пурçăн туртăр-а (у „тарай енчĕк“) ăшĕсене ука çавăрăр-а? Срв. Оп. иссл. чув. синт. I, 177. Лашм. † Улача кĕпе аркине çавра-çавра тыта пĕлмерĕм. || Закруглять. Альш. † Эпир ларас вырăна çавăрса тунă иккен тенкелне. || Увлечь, seduire. N. Ăна час çавăрма пулать. Её легко увлечь. Алешк.-Сапл. † Ылттăн ука çуха çавăрать, маттур ача сар хĕр çавăрать. АПП. † Вăрман хĕрринчи сар-кайăк, сала çаврас сасси пур... Тим. † Пирĕн савнă туссем ялта мар, сире çавăрмашкăн эпир мар. || Расположить к кому-либо; склонить. КС. Ун кăмăлне çавăрсан, тем чул та сăпаççипа калăттăмччĕ сана. N. Халăх кăмăлне çавăрас шухăшпа, вăл комиссияна (= комиççие) халăхран та суйланă çынсене кӳртмелле тунă. Бюрг. † Хамăн тенĕ тантăша пĕр çавăрса пулмарĕ мулпалан. N. Вăл патшалăхра мĕн те пулсан нумай вĕтĕ-вĕтĕ çĕр тытакансем туса, вĕсене хăй енне çавăрасшăн. Кубня. † Ай-хай савнă тусăм, хура куç! çавăрса пулмĕ-ши хам çумма? Юрк. Сирĕнпе пĕрле ĕçсе çиме пире çăкăр-тăвар çавăрчĕ. Ib. † Килес çукчĕ эпĕ çак киле, сирĕн çăкăр-тăвар çавăрчĕ. || Уговорить, убеждать (сильно раздраженного). Сред. Юм. Темле çиленнĕ çынна та хай маййăн çаврать (может уговорить). Альш. Унтан çавăра-çавăра хай хĕре йӳнерех хака килĕшеççĕ те, çураçаççĕ. Орау. Калаçкаласа аран-аран çавăртăм (уговорил). Альш. Карчăк хĕр тупать, карчăк каччă çавăрать. || Привлечь на свою сторону. Кан. Ку ĕçе пĕччен майлама çăмăлах мар, Ортяккова çавăрар. Кан. Ку кооператив халăха çавăрма (привлечь) пĕлменнинчен килет. || Ловко говорить, говорить обстоятельно. N. Халĕ вĕсем вĕсене хирĕç пит аван çавăрса çыпаçтараççĕ (ловко отвечают на выпады их). ТХКА 58. Ăслă, тăнлă çынсем аван, сăмаха çавăрса, ырă кăмăллă калаçнине илтсен, илемлетсе шăнкăл-шăнкăл шыв юхнă пек шăкăлтатса, кăмăла-чĕрене пусарса, лаплантарса, пит ăслă, вырнаçуллă, çыпçуллă çырнине вуласан, калаçнине илтсен, ах, вара, çавра-çил пек, ман шухăш кĕвĕçпе явăнать. КС. Ăна хирĕç лайăх çавăрса хучĕ. Ловко отпалил (ответил) ему. N. Çавăрса калаçаймаçт. Шемшер. † Йори килтĕм çак хоçа патне, çавра-çавра поплеме. Конст. чăв. Çапла сан пек çавра-çавра каласа ăнлантаракан пулнă пулсан, капла пулас çукчĕ эпир, терĕç. Лашм. † Пĕчĕкçĕ çĕлĕк, çавра çĕлĕк, çавра-çавра ларта пĕлмерĕм; çак тусăм килсен, çавра-çавра калаçа пĕлмерĕм те, калаçа пĕлментен сивĕнчĕ. || ЧП. Выртрăм, ăйхăмсене çавăраймастăп (не могу уснуть) || Спеть куплет. Кильд. † Пĕр çавăрса илсе пĕр юрлăтăм, ăшăмра мĕн пуррине калăтăм. Кĕвĕсем. Чĕкеç килет сассипе, çавăрса юрлать юррине. || Уплетать. Кан. Нимрен ытла, кĕселе атте юратсах çавăрать. || Иногда выражает силу, ловкость, законченность действия. СТИК. Çавăрса çырт, укусить.

çавăра

(с'авы̆ра), çавра (с'авра), круглый. Панклеи. Вăр çавăра куçлă хĕр, девица с круглыми-прекруглыми глазами. N. † Çӳл ту çинче виç хурăн, çулçи çавра, хăй сайра. Юрк. † Санăн çавра куçă кам çинче? Манăн çавра куçăм сан çинче. АПП. † Пăха (вар. пăхма) пĕлмен çавра куç, икĕ куçĕ хĕп-хĕрлĕ. Рак. † Ĕнтĕ уйăх çавра, уйăх çавра, ман пуçăмри хура çĕлĕк пек. || Круг (напр., в хороводах). Альш. Пĕр тĕми çинчисем тепĕр тĕми çине вăйă курма пек мĕн пек пулса каяççĕ пĕрле пĕр çавра (один общий круг) туса калама. Ib. Тăнă çавра çавăрăнса. Варринче, сак çинче сĕтел умнерех купăсçă ларать. || Кружным, окольным путем, не напрямки. КС. Çавра = тавра. Ib. Çавра каян çу хыпать. || Куплет песни. Пазух. Пĕр-ик çавра юрă, ай, юрласшăн, хăвармарăм сирĕн кăмăлăра. Байгул. † Пĕр икĕ çавра юр юрласшăн, тăвансене кăмăлсăр хăварас мар. Альш. † Виçĕ çавра юрă юрласшăн, хăвараймăп тăванăн кăмăлне. Трхбл. † Пĕр-ик çавра юрă та, ай, юрласшăн, хăварас мар хуçанăн кăмăлне. [Çавра юрă — куплет или несколько куплетов в песне, — связанных по смыслу]. Ст. Дув. † Хамăр тăвансен килне килсессĕн, виç çавра юрă юрлассăм килет-çке. Ст. Шаймурз. Акă йысна патне килсессĕн, виç çавра юрра хĕрхенес мар. Шибач. Ик-виç çавра юрă юрлам-ха кайиччен. Сред. Юм. † Çавра йорй йорлар-и (пропоем один куплет), тăшмансĕне хорлар-и? || Раз. Т. VI, 63. Тата виç çавра юрлăр-ха (спойте три раза; так обьяснил КС.). Юрк. † Пĕр çавра юрласшăн, хăварас мар хăтам кăмăлне. Сĕт-к. Пĕр çавра йорласа илтĕмĕр. Г. А. Отрыв. Вилес умĕн вара çав чĕлхеç (старуха Чĕкеçук) виç çавра: „Ярантайăн ят юлтăр, Чĕкеçук карчăк тĕп пултăр“, тесе юрланă та, вилсе кайнă, тет.

çавра карталан

стать в круг. Альш. Çавра карталанса калаççĕ кĕввине (в хороводе).

Çавра кӳл

Çавра кӳлĕ, назв. озера. Шибылги. Çавра кӳл.

çавра-çил

вихрь. Полтава. Çавра-çил пек варкакан ăшчиккине вăл шанса Кочубее кăтартнă. Хурамал. Çавра-çил мăкăрлантарса вĕçет (крутя пыль). Чураль-к. † Пирĕн тăвансем çавра-çил: курас-пуплес тенĕ чух çавăрăнчĕç-кайрĕç тепĕр майлă. N. Çавра-çил çавăрса илсе улăхса кайнă. Шибач. Çавра-çил тĕлне полсассăн, çын хирĕç вăрăнса вилет. См. хирĕç вăрăнни. Сред. Юм. Çавра-çилпе шуйттансĕм вăйăç каласа ташласа пыраççĕ, тет. Шурăм-п. Çавра-çилсем çавăрăнса çӳреççĕ (в засуху). Т. VI, I. Çавра-çил амăшĕ, çавра-çил хаярĕ... Çавра-çил килли амăшĕ, — килли; çавра-çилпе çӳрекен çунатлă ырă...

çавра çул

окольная дорога. N. † Çӳреме (вар. çӳре) пĕлмен çавра çуль (вар. çул), икĕ лаши йĕп-йĕпе. N. Çавра çулпа (или: çавраран, или: çавра), кружным путем (противоп. пӳкле, пӳклерен, тӳрĕ).

çавра чĕлĕ

ломоть отрезанный во весь каравай. Тоскаево. Ытла сăмах калаçаччен, пĕр çавра чĕлĕ ытлашкине çи, теççĕ. (Послов.). См. ташлама.

çавра хăйра

круглое точило, вращающееся на горизонтальной оси. Макс. Чăв. К. I, 56. Çавра хăйра аврине çавăрма та çыннăр çук. Кив-Ял. † Çавра хăйра çавăрма, çавăрма та çын çук-тăр. (Вăй юрри).

çавăрăн

çавăрн, çаврăн (с'овы̆ры̆н, с'авы̆рн, с'авры̆н), вертеться, вращаться. Чураль-к. Ылтăн пахчара — ылтăн тенел; ылтăн тенелте — ылтăн урапа; çав урапа епле тенел тавра çавăрнать, çавăн пекех çав хĕр ăшчикки çав ачашăн çавăрăнтăр. (Из наговора „хĕрсен пуçне çавăрмалли“). N. † Çӳлĕ ту çине арман лартрăм çиле хирĕç çаврăнма; кăçал пире, килес çул сире, тĕнчи çапла çаврăнат. Ск. и пред. чув. 11. Вутăн йĕри-тавра старик выртать çаврăнса. || В перен. смысле. Альш. † Ай-хай çинçе пӳçĕм, çамрăк кăкăрçăм: çаврăнат-çке купăсăн майĕпе. IЬ. † Кĕмĕл çĕрĕ, ахах куç, çавăрнат пурне майĕпе, ай-хай пуçăм — çамрăк пуç, çаврăнат хĕвел майĕпе, ах кăкăрçăм çамрăк кăкăр, çаврăнат купăс майĕпе. Синьял. † Вăта пурнери кĕмĕл çĕрри пурне майпе çавăрнать; йăс шăнкрав пек сассăм пур, купăс майĕпе çавăрнать. || Повертываться. N. Юрă сассипе хула çавăрăнса ларассăн туйăнать. N. Ку кашкăр хăш енне хăвăрт çавăрнайманнине, вĕреннĕскер, пĕлнĕ пулнă. N. Ку пĕрре çапат, тет те, тепĕр енелле çаврăнса ларат, тет (изба). N. Ман енелле çаврăнса тăр. Шорк. Малтан хăй, окçа çок тесе, йĕрет, кайран эпĕ окçа паратăп: ме, ил, тетĕп, вăл манран çавăрна тăчĕ. Сам сначала плакался, что денег у него нет; потом я ему предлагаю, а он взял да отвернулся от меня (выражение недоумения, неожиданности). N. Çаврăнса кайтăр! Чорт с ним (чтобы его перевернуло). || Кружить. С. Айб. † Ĕнтĕ çил çаврăнать, çил çаврăнать; çĕмĕрчипе хăви авăнать. Юрк. † Шурă Атăл хĕрринче шурă хăйăр, паян çаврăнса çуна юр пекех. N. Сасартăках пĕр ушкăн вĕлле хурчĕ вĕçсе пынă та, ун тĕлĕнче çаврăнса тăра пуçланă. Альш. † Улăхрăм çӳлĕ ту çине: тир хуранĕ вĕрет çаврăнса. Вĕрет, вĕрет, çавăрăнаймаст, ман кăмăлăм сиртен тăранаймаст. || Кружиться (о голове). НТЧ. Вăл çапла, çиес килет тесе чарăнсанах, манăн пуç çавăрăнса кайрĕ (закружилась). Курм. Шывра çапла шухăшласа тăнă çĕртрех пуç çаврăнса килчĕ те, весерле кайрăм-ӳкрĕм. Баран. 56. Аялалла сирпĕнсе аннă чух ик-виç хут вĕл-вĕл çаврăнса илнĕ те, лаши-мĕнĕпе вĕçлĕ чул çине пырса çапăннă. Кĕвĕсем. Пĕр çырмасăр шурă хут варланмас, пĕр шухăшсăр çамрăк пуç çаврăнмас. || Свертываться. Çутт. 68. Чĕрĕпсем хăранипе иккĕш те йăпăр-йăпăр çăмха пек çавăрнса выртрĕç. || Объехать, обойти. НТЧ. Чĕнсе çавăрăнсассăн, киле тавăрăнать. Когда объедет всех с приглашениями, возвращается домой. N. Эпĕ çĕр çинче çӳрерĕм, пĕтĕм çĕре çавăрăнтăм. Ага 70°. † Утлан утланасса, ай, сар утна, çаврăн Хусанах та хулине. М. Сунч. Вара пур юмăçсем пухăнса ял тавра хĕрсене сухаласа çаврăнма хушрĕç. С. Айб. † Кĕçнерникун çунă юр çинче йĕс таханлă ут йĕрри пур. Йĕс таханлă ут йĕррине йĕрлесе, çеçен хирте виççĕ çаврăнтăм. N. Пĕре йăвăç (или: пӳрт и пр.) тавралла çавăрнтăм. Я обошел раз вокруг дерева (или: дома и пр.). || Сделать круг. Изамб. Т. Йĕкĕт тепĕрре çавăрăнчĕ те (на пашне), ашшĕпе пĕрле апат çиме ларчĕç. || Ворочаться (о лежачем). Рак. † Хамăр савнă туссем те ăсăма килсен, кĕске çĕре виççе те халь çаврăнатпăр. || Кружиться (о суводи). N. † Наратла çырми — çич çырма, çич çырмара çич кукăр, пĕрех кукăр çавăрнать. Кан. Хăвăртрах çавăрăнакан кукăрсенче, пур çĕртепе пĕрех, шыв тăрать. || Развеваться. Альш. † Ман пуçăмра хрансус явлăк уйăхран çӳле çаврăнтăр. || Окружать. Шемшер. † Хора порçăн пиçиххи пилĕк тавра çавăрнать: воник çыххи — ал çыххи, аллăм тавра çавăрнать. || Катиться. С. Дув. † Хура вăрман виттĕр тухнă чух, çавра çĕлĕк юлчĕ çаврăнса. Трхбл. Шăл урайне, тантăш, тасарах, кĕленче çăмарта çаврăнтăр. || Размахиваться. Буин. † Çаврăнайса утă, ай, çулмашкăн çави аври вĕрене пулинччĕ (вар. çави аври кирлĕ вĕрене). || Обращаться. Собр. † Вĕрене курка сарă курка нумай çаврăнчĕ аллăмра. || Быть около (кого), вращаться. Изамб. Т. † Пĕчĕках та пĕвĕм, çамрăк чĕрем, çаврăнайинччĕ сирĕн умăрта. || Возвращаться периодически. Рак. † Атте-анне килĕнче (вар. килне) хăна пулар (вар. пулар-а), уйăхпала (вар.-палан) хĕвел пек çаврăнса. Хурамал. † Эпир вылясси-куласси çулталăкра çавăрнать (возвращается через год). Альш. † Пятам, пянам килне хăна пулăр, уйăхпала хĕвел пек çаврăнса. || Приходить обратно, возвращаться. Альш. Ĕмĕр пулсан, çаврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. N. Хĕвел епле çаврăнат, эс те çавăн пек киле çаврăн. N. Çак çăкăра çиме тепĕр хут темиçе патша (= патшалăх) урлă, аслă шывсем урлă çаврăнса килсе çимелле ту. Эй сĕт кăкăри, пилле! теççĕ те, вара ывăлĕ амăшин кăкăрне: кăкăр сĕчĕ, пилле, çавăр! тесе чуптуса илет. (Салтак ăсатни). Б. Яныши. Пăртак тăхтасан, çомăр каллях çавăрăнса пирĕн çиялла пура (= пыра) пуçларĕ. || Вернуться домой (напр., из похода). || Приходить, наступать (о времени). Толст. Чăнах та çав вăхăт çавăрăнса çитнĕ. || Обвиваться. Альш. † Çĕр çырлисем ӳснĕ чуне тĕрлĕ курăка çавăрăнат. Ib. † Çĕр çырлисем ӳснĕ чухне тĕрлĕ курăкпа çаврăнат. || Превращаться. N. Ăна сут тунă чух, вăл айăпланса тухтăр, унăн кĕлли çылăха çавăрăнтăр. N. Çĕр çинчи чечек çынна çавăрăнĕ. N. Шыв юна çаврăннă. || Переходить (во что). Юрк. Тытăннă калле тутара çаврăнма (переходить в татары). Баран. 165. Çурçĕр енелле кайнă çемĕн сăрт тинĕсленсе пырать, тӳрем çĕре çаврăнать. Ib. 100. Чипер пăхса ӳстере-ӳстере, начар йăхах авана çаврăнса пырать. || Уходить обратно. Панклеи. Пĕр опи çавăрнса карĕ (ушел обратно). N. † Туйăма курма килнĕ тăшманăм çаврăна туха кайтăр-и? Хир-б. Мирон шарламарĕ, эпĕ шутларăм: ку çавăрăнса каять пулĕ, терĕм (я подумал, что...). || Перемениться. N. Çанталăк сивĕрен улшăнса ăшă енне (çур енне) çаврăнса пырат. N. Тĕнче çаврăнат çав вăл. Времена переменчивы. || Итти окольною дорогою. Альш. Çула хиртен каяççĕ, типĕ çулпа çавăрăнса. Ib. Эсĕ çавăрăнса-çавăрăнса кай (кружным путем). N. Çав çын трахтир паччĕн, арман паччĕн çавăрăнса çитеччен, лешĕ ун валли пӳрт тутарнă, лаша, ĕне, сурăх, качака илсе панă. N. Леш тĕл пулнă çын каллех таçтан çавăрăнса ун умне тухрĕ, тет. || Расположиться, стать благосклонным. Юрк. † Ютран тунă тус час çавăрăнмас (не скоро расположить его к себе). N. Чуптумасăр хĕр çаврăнмĕ. Микушк. † Сирĕн кăмăлăрсем пит пысăк, вунă сăмах каласа çаврăнас çук. Тим. † Пирĕн савнă туссенĕн кăмăлĕ пысăк, курса калаçмасан çаврăнмас. Пазух. Çумăр çăвать — йĕпетет, хĕвел пăхать — типĕтет; пиртен тантăш сивĕнет, кайран хăех çаврăнать. Тайба-Т. † Кĕмĕлех те çĕрĕ ахах куç, çавăрăнат-ĕçке çыру майĕпе; пирĕнпе те тантăш, ачасем çаврăнат-ĕçке уллах майĕпе. || Поддаваться уговорам, соглашаться. Ильмово. Вара каччи çаврăнать те, хĕрне курасшăн пулать. Потом жених соглашается и высказывает желание повидать невесту. Альш. Çавăрăнĕ-ха çапла тусан, капла тусан. || Увлечься. N. Во час çавăрнать. Её легко увлечь. || Перестать сердиться. Шибач. Эп никçан та çавăрăнмастăп (не откладываю гнева, не перестану гневаться, сердиться). Кан. Кашкăр çилли çавăрăнман, çавăрăнма та шутламан. Ib. Неушлĕ, ниепле те çавăрăнмĕ (не простит)?... Хамăрăн вĕт... Чем люди живы. Çавăнтах ун çилли çаврăннă. ЙФН. Ват çын сăмахĕ час çавăрнмасть. (Может значить: 1) не ясно говорит, 2) не скоро проходит гнев). Синьял. † Эп савнинчен сивĕнтĕм, калла çавăрнать ан тийĕр (т. е. мое расположение не вернется). || Быть красноречивым (о речи). Альш. Авă, эсĕ ватă çын ватă çынах: санăн чĕлхӳ-çăвару çавăрнать мĕн каласне, епле каласне (т. е. ты знаешь наговоры). N. Чăваш юрри вырăнне çавăрăнман чĕлхе-çăварпа вырăсла юрлаççĕ. || Выводить мотивы. Çатра-Марка. † Симĕс пĕкĕ авăнмаç, çамрăк кăккăр çавăрнмаç (юрлаймасть). КС. † Юрла пĕлмен кăккăр çаврăнмĕ (грудь не выведет мелодий). Ib. Кĕсле çавăрнмасть, кĕвĕ лайăх тухмасть (не точно производится мотив). Юрк. † Симĕс пĕкĕ авăнмĕ, турти çумне çыпçăнмĕ; пирĕн çамрăк кăкăр çаврăнмĕ, ватă çумне çыпçăнмĕ. N. † Мĕн çамрăкран хуйхă курнăран, çавăнпа кăкăр çаврăнмас. Ск. и пред. чув. 26. Манăн кăкăр çавăрăнмасть, пысăк хуйхă курнăран. || Навиваться, виться. Юрк. † Пирĕн хирĕн варринче çаврăнса ӳсет пĕр тулă. Ib. Унăн кăтрисем çаврăнса ӳснĕ, явăнса ӳкнĕ. || Строиться. Микушк. Эпир кĕнĕ кил-карти, эпир тепре киличчен, хула пулса çаврăнтăр. (Такмак). || Переходить на чью сторону (метаф.). Юрк. Аптăранă енне, халтан кайнăскерсем, тытăннă лешсем енне çаврăнма (они). || Побывать. Альш. Ан хĕс куçна, хамах пĕлеп, çаврăнăп-ха каçпарах. || Пребывать. Микушк. † Эпир ларнă вырăна хĕрт-сорт ларса çаврăнтăр. (Такмак). Собр. Пĕчикçеççĕ, çап-çаврака, пӳртрен пӳрте кĕрсе çӳрет, нихçан та çаврăнса тухаймас. || Заниматься. N. Çу хута терлĕ-тĕрлĕ ĕçпе çаврăнса пурăнса эпĕ, Петр Алекçейĕвичран урăх нимĕн çинчен те ыйтса пĕлеймерĕм. || Удосуживаться. Тим. † Çырла пиçтĕр аллăм çаврăначчен (пока я удосужусь). || Накопляться (о делах). Альш. Праçник тесен те вăл хăйĕн ĕçĕ çавăрăнса килекен тĕлте, е пĕр ĕçрен тепĕр ĕçе тытăннă чух, пулан праçнике кăна калат, е пĕр-пĕр тĕлтен пурăннă пурăнăçра пĕлме кирлине кăна астăват. || Беспокоиться. Чураль-к. † Чун савнине курмасассăн ăшчик вăр-вăр çавăрнать. N. Хамăра тохса кайнине шотласан, питĕ ăшчик çавăрнать. Абаш. † Калла-малла шотласан, ăшчик вăр-вăр çавăрнать. N. † Ай-хай çамрăк пуçăм, айван ăсăм, çавăрнат-çке шухăш майĕпе. N. † Шукăшла-шукăшла ларсассăн, шукĕшĕ майпе пуç çавăрнать. || Употреб. в качестве вспомог. гл. Çутт. 143. Шăшисем хуппине йĕри-тавра кăшласа çавăрăннă. Абыз. Качча тухакан хĕр каларĕ, тит: атте, эп пĕрер курка парса çавăрнам-ха, тит.

çавăрăнăçсăр

неповоротливый. КС. Çавăрăнăçсăр ал-ура. Емельк. † Манăн чĕлхе-çăвар çаврăнăçсăр, калаçсан та кăмăла килес çук. Сред. Юм. Çавăрнăçсăр (так говорят про человека, который не разборчив в словах).

çаврăнăш

поворот. Хĕн-хур. Пăртак утсан, çул çаврăнăшĕ тĕлĕнче Ануш темиçе пӳрт курах кайнă. МПП. Çеçенхир варринче çавра кӳлĕ, хăйĕн çавăрнăшĕ хĕвеле май. || Оборот, принятый речью. N. Сăмах çавăрнăшпе.

çавăрса ил

окружить, захватить. N. † Анкартине çывăхарнă хĕрсене çавăрса илсе пулмарĕ. Баран. 54. Хыçалтан хир енчен икĕ тĕлтен поляксем çавăрса илнĕ (крепость). N. Ку вилнĕ çын каптăрт! кайса ӳкет, тет. Хай старик патшана çавăрса илет те, калат: мĕнле, патша, эсĕ капла салтак çапса вĕлеретĕн? тет. N. Ибрахим, майпа анса, лашана мăйран çавăрса илчĕ, тет. N. Хулана çавăрса ил. ЧII. Хапхăр умĕнче хурăнлăх, çавăрса илĕрсем кашăклăх. Альш. Ку ухмах пĕр суйламасăр-тумасăр пĕр пĕчĕккĕ шапине çавăрса илет те, çарăк çине лартса каят. N. Карл I малтанах халăха юри кăна ирĕк ыйтнă ирĕксене панă та, хăй халăх хушшинчи матур çынсене çавăрса илсе пĕтерме пуçланă. Кратк. расск. 28. Сасартăк вăйлă çавра-çил тухрĕ те, çурта çавăрса илсе çĕмĕрчĕ-пăрахрĕ. Кан. Ют качакана хӳререн çавăрса илнĕ. Ib. Елен инке çĕрне те çавăрса илесшĕнччĕ кăсем. Çутт. 154. Хăш чух çунакан туратсем хуçăлса анаççĕ, вут çулăмĕ вĕсене çавăрса илет те, тăçта çитех çӳлелле уткăнса каять. N. Ăна пур çĕртен те инкек-синкер çавăрса илĕ. Орау. Вăл кунти халăха хăй аллине çавăрса илесшĕн тăрăшнă. М.-Яуши. Çурлипе тырă çавăрса илсен (когда захватим хлеб серпом), перекетне пар. (Моленье). || Охватить глубоко, осмыслить, понять. N. Вăл хăçан-та-пулин пуç тавра виçсе çавăрса илсе шухăшланă-ши (подумал-ли хоть когда-нибудь более или менее основательно?). Баран. 59. Япалана вăл (он) час ăнласа, çавăрса илнĕ (соображал, понимал). || Схватить за (что). Ст. Чек. Çухинчен çавăрса илнĕ (или: тытнă), схватил за шиворот. Баран. 58. Карап хӳрине хăй çавăрса илнĕ. || Отрезать путь. Сред. Юм. Кĕтӳ тыр çине кайнă та, кĕтӳçсем арран çавăрса илчĕç (отрезали путь). || Собирать в одно место. Ст. Чек. Кĕтĕве çавăрса ил, собери стадо в одно место. Сред. Юм. Выльăхсем пĕтĕмпе тыр çине кĕрсе кайнă та, кĕтӳç арран çавăрса илчĕ. || Переносно — охватить, овладеть (напр., искусством пения). Турх. † Пĕр çавăрса илсе пĕр юрлăттăм, ăшăмра мĕн пуррине калăттăм.

çаври

то же, что çавра (с афф. З-го л.).

çара

то же, что çавра.

çара çил

вихрь. Хорачка. См. çавра-çил. Б. Олг. Ой, çара-çилĕ тохрĕ, теччĕ, çанталăк ояра каят полĕ, теччĕ.

çара хыра

(хы̆р'а), круглое точило. В. Олг. См. çавра хăйра.

çармăс

(с'армы̆с), мари. Регули 1263. Çармăс майлă томланчĕ. СПВВ. Х. Атăл урлă каçсассăн, çармăса та ăс кĕнĕ, тет. (Стар. послов.). Собр. Сармăс, Атăл урлă каçсан тин, астунă, тет. (Стар. послов.). Юрк. Эпир чăвашсем пулатпăр, чĕлхе пирĕн çармăссенчен уйрăм. ЧП. Çармăс çинче çар вылять. || Назв. сел. Тончурина. Собр. † Çармăс уйне çарăк акрăм, çаракĕ пулчĕ пулмасла.

çатма

сковорода. СПВВ. ИФ. Çатма е тупа — капăртма пĕçерекенни. Сред. Юм. Паянхи çôл çатма пик (говорят про гладкую дорогу). С. Айб. † Хĕр ĕмĕри иртет-çке, йывăç çинчи улма пек; арăм ĕмĕри çитет, çатма çинчи пăрçа пек. N. Çатма шăрши кăлараççĕ. || Плошка. КС. Тăрхала çатма, глиняная плошка, продолговатая, для жареного; çавра çатма, круглая глиняная плошка. Орау. Тăн çатмапа çăмарта хăпартрăмăр паян.

çемĕç

(с'эмэ̆с'), размягчиться, стать мягким. Сред. Юм. Типнĕ хопа шывва ярса лартрăм та, пăртак çемĕçнĕ. N. Тăранасса е вĕсен какайĕпе (ашĕпе), е юнĕпе, е сĕткенĕпе, е тата хырăмри çемĕçнĕ апатпа тăранса пурăнаççĕ. N. † Шăпăр-шăпăр çăмăр çăвать, çĕмĕрт сапаки çемĕçет; тăвансем умне тăрсассăн, чĕлхе-çăвар çемĕçет (а противоположно этому — çыхланать). N. Халăх, ĕмĕр-ĕмĕрепе ĕçлесе,— темĕн пысăкĕш вăрмансене касса тухнă, темĕн чухлĕ лачака типĕтнĕ — тин вара çанталăк кăштах çемĕçнĕ. N. Кăмăлĕсем çемĕçнĕ. N. Ку писме (письмо) килсессĕн, хăв килнĕ пекех ăш-чик çемĕçсе кайрĕ. || Сделаться вялым, дряблым; ослабеть. N. Çемĕçсе карăм. Я стал каким-то вяленым (вареным). N. Ун вырăние пур те вăйсăрланса, çемĕçсе, пăсăлса каяççĕ. См. çемçел.

çемçе

(с'эмз’э), мягкий. N. Çемçе çĕр, мягкая земля; çемçе шыв, мягкая вода. Собр. † Çинче çырма, çемçе шыв, пурçăн хуттăрне йăтаймаçт. N. Ку кĕнеке çемçе, çи хурас пуль. Рук. календ. Прокоп. Çемçерен çемçе пĕçерсе тăрсан, çемçе çăкăра нумай çиетĕн (съешь), теççĕ. || Нежный. Ёрдово. Юр кайса пĕтсен, çĕр çине çемçе, симĕс курăк шăтса тухса, хура çĕре витсе лартать. НТЧ. Çемçе чĕлхе-çăварпа сана кĕлтăватпăр. Орау. Çемçетерех калани. || Слабый, хилый, вялый. СРВВ. Т. Çынсем час-часах калаçасса пĕр тĕрлĕ калаçаççĕ, тăвасса урăх тĕрлĕ тăваççĕ, пуринчен ытла çемçерех калаçакан çынсем çапла тăваççĕ. ЧП. Кăçал илнĕ çĕнĕ çын ĕçе çемçе пулайчĕ (не выдерживает работы). N. Ĕç-хĕл тĕлĕшĕнчен наян, çемçе ан пул. Бугульм. † Ырă та кинçĕм (хĕр ячĕ), ĕçе çемçе пулминччĕ. Лашм. Ĕçе çемçе пулмин лайăхчĕ (сноха). Янтик. † Пасар кулаç — тул кулаç, варри пăшлăк пулайрĕ; йыснаçăмах çавă пур, ĕçе çемçе пулайрĕ. Ст. Чек. Çемçе ураллă, слабый, невыносливый (человек или лошадь). N. Çемçе куçли (слабый глазами) хисепĕ те çук, хăш-хăш килре çемйипе куçсăр. Календ. 1903. Сывă, таса куçлă çын чăваш хушшинче ĕлĕк сахал пулнă, хăшин пĕрте курмасть, хăшин кăшт анчах курать, çемçе куçли хисепĕ те çук. || Мягкость. Абыз. Куккăр туя кут çемçи (кăнчалаççи).

çеп-çемçе

очень мягкий. Юрк. Çеп-çемçе чĕлхе-çăварлă, мягкая речь.

çыпçусăр

(-зы̆р), неприличный, непристойный, неприятный, неосновательный, нескладный. Сред. Юм. Çыпçусăр тесе çынпа сăмахласа килĕштереймен çынна калаççĕ. Ib. Çып çусăр çын тесе çынпа йăмахласа çын кăмăлне çавра пĕлмен çынна калаççĕ. СПВВ. МА. Çыпçусăр! Эсĕ ĕмĕрне те çын çумне çыпçаймăн. Килĕштерсе пурăнаймăн.

çырлалăх

место, богатое ягодами. ЧП. † Çырлалăха ятăм сарă хĕр, юрла-юрла çырла татмашкăн. Янтик. † Çаранăн пуçĕ çырлалăх, çырлалăх, лартăр пĕр Питрав çитиччен. Баран. 126. Кĕркунне упана çырлалăхра сыхласа тытаççĕ. Хурамал. † Çавра кӳлĕ тавра çырлалăх.

çыхăн

(с’иhы̆н), привязать, завязать (себя), быть привязанным, завязанным; связаться, сомкнуться. Альш. N. Юлашкинчен каллах хам çыхăнтăм та, улахса кайрăм. ТХКА 28. Пĕр ывăç тăвар кĕсье тĕпне курăспа çыхăнсах çӳрет ман. || Заплетаться. ЧП. Чĕлхем çыхăнат пылпала. N. Как курсанах, ним тума та пĕлмерĕм, и чĕлхе-çăвар та çыхăнсах ларчĕ. || Связаться, завязать сношения, вступать во что-нибудь, запутаться. Ст. Чек. Вăл çав ĕçпе çыхăннă (попадся по этому деду).

çула

(с’ула), маслить, мазать маслом. См. çу. || Дать взятку, умаслить. Юрк. Кама та пулсан çулама кирлĕ пулĕ... ахаль вĕсем мана илмĕçĕ. || Лизать. N. Çоласа илнĕ, слизнул. Орау. Ухмах, чĕлхепе пуртта çуларăм та, чĕлхе пуртă çумне çыпçăнчĕ-ларчĕ (шăнчĕ-ларчĕ, в мороз). Ib. Санăн кун пек апат-çимĕç пулсассăн, туту-çăварна çула-çулах çиеттĕнччĕ халь! N. Вутă сыпписене, чулĕсене, тăприне, шăтăкĕнчи шывне йăлтах çуланă пек туса хунă. Кан. Çуллă нимĕр çинĕ пек тутине çуласа илет. Ск. и пред. чув. 65. Ларчĕ те, Петĕр юнне çуласа, кăшкăрчĕ пĕтĕм халăх илтмелле. Рак. Çуламан пăру! (Так обзывают неотесанного пентюха). N. Ачисем алăк урлă каçаймаççĕ, çуламан ĕне пăрушĕсем.

çуха

çоха (с’уhа, с’оhа), ворот. Юрк. Кĕпе çухи. Б. Олг. Тăлăп çохи, чаппан çохи. См. çохапи, çухави. КС. Тăратмалла çуха, отложной воротник. Чăв. й. пур. 27°. Мĕшĕн тартăн? тесе, Яккăва çухаран ярса тытнă. N. † Улача кĕпе, йĕтĕн çуха, ан пĕтерсем — тăхăнаймăп. Собр. † Улача кĕпе, çавра çуха, кам каснă-ши сирĕн çухăра. Чăв. к. Ука кирлĕ çуха çавăрма, хайла кирлĕ юрă юрлама. || Шейная повязка. Бижб. Бгтр. † Манпа варлă хĕрсем çук, çуха çыхас хуйхи çук. Ib. † Пирĕнпе варлă хĕрсем çук, çавăнпа пирĕн çуха çук. Лашм. Ачисем пĕр хăмачă кĕпелĕ, çухи мăйĕ кĕмĕл тӳмелĕ. || Ожерелье из монет (украшение). Шибач. Çоха. Чертаг. Çуха, род ожерелья из пятиалтынных и двугривенных, нашитых в два ряда на коже (сăран). Якейк. Çохая мыя çакаççĕ. Çинче сăран çине тенкĕсем (вĕтĕ тенкĕсем: вăтăр пилĕклĕх, ал’иккĕллĕх, çитмĕллĕх) çакаççĕ; сăран çӳл еккине (тенкĕсенчен çӳлелле) вĕт шăрçасам ĕçлесе яраççĕ. Б. Нигыши. Хай хĕр хăй çумăнчен виççĕ тенкĕ татнă та, шăшия çуха туса панă. ЧП. Сирĕн çухăрсем пит илемлĕ, çухăр хуралçисем мунчала. Ib. Чăн мерчентен çуха юсакан.

çăва шăтăкĕ

могила (кладбище называется масар, а не çăва). ППТ. Чир-чăр вĕçтĕр! тунтирсене кураксем пек вĕçтеретпĕр, чир-чăр унтан та хытă çӳлелле çавра çил пек çаврăнса улăхса кайтăр та, çăван шăтăкнех çаврăнса кайтăр (бросают вверх). Пшкрт. Çăва шăтăкня кайман! Орау. Таçта çăва шăтăкнелле утрĕ ĕнтĕ (куда к чорту пошел), чĕмере, çăва панче çулса хуни пур, тит, курнать (ругает корову пастух).

çăп-çавра

прекруглый, совсем круглый. Чиганары. Тăманин коçĕ кошак коç пек çăп-çавра, орисем арлан ори пекех.

çăп-çаврака

то же, что çăп-çавра. N. Эпĕ калатăп: пирĕн çĕр çаврака, арпус пек çăп-çаврака.

çĕлĕк

(с’э̆л’э̆к, с’э̆л’э̆к’), шапка. В др. гов. ĕçлĕк, калпак. П. Пинер. † Пĕлтсем юхат, пĕлĕтсем юхат, пирĕн пуçри çавра çĕлĕк пек. С. Айб. Старик мана: кайса ил çĕлĕке, тет. Эпĕ: çĕлĕкӳ пулсан, кайса ил, тетĕп. Собр. Ваттисен сăмахне çĕлĕке пуç айне хурса итлеме каланă, теççĕ. (Послов.). Юрк. Пуçне ĕлĕк чухне тил çĕлĕк тăхăнтарнă, халĕ ĕнтĕ тил çĕлĕк вырăнне тӳнтерле çĕлĕк тăхăнтараççĕ. Ib. Тимĕрçен чăвашĕ чиркӳре, кĕлĕ вăхăтĕнче, çĕлĕкпе тăра парат. Тепри, унпа юнашар тăраканни, ку çапла чиркӳре çĕлĕкпе тăнине курсан: Василий Иванович, эсĕ мĕншĕн чиркӳре çĕлĕк тăханса тăратăн? тесе ыйтат. ЧС. Ăста кирлĕ унта çĕлĕк пек (с шапку) вутла хĕмсем пыра-пыра ӳкеççĕ (во время пожара). N. Пуç çурăлсан — çĕлĕкре, ал хуçăлсан — алсара. (Послов.) Ст. Чек. Вăл пĕр çĕлĕк пек кăна исе килчĕ. N. Как только чӳкне кĕл тăваканни: çырлах, тесе, çĕлĕкне хурса пуççапсан, пĕтĕм çын ӳксе пуççапать. Букв. Пĕр çĕлĕкĕн хĕрĕх саплăк. (Мунча чулĕ). Чертаг. Çĕлĕк, островерхая старинная шапка, уже вышедшая из моды (нынешние шапки зовутся калпак). || Венчальный венец. Максимк. || Хохол. Изамб. Т. || Шишак. Шел. 24. Пуçри чухăн (чугунную) çĕлĕкне васканипе Пӳлере хире, манса хăварчĕ.

çĕт

(с’э̆т, с’э̆т’), пропадать. СПВВ. Çĕтрĕ, тесе, япала çухалсан калаççĕ. Шурăм-п. Кивçен илекен парăмĕ вырăнне япала парсан, кивçен пани: çĕтнĕ пуртă аври пулчĕ ĕнтĕ ку, тет. Турх. Çĕтменĕ, пĕтменĕ (брань). || N. Сасăм та çĕтрĕ. Я лишился голоса. N. Çăварĕ хупăннă, чĕлхи çĕтнĕ (лишился языка, способности говорить). N. Манăн часах чĕлхе çĕтĕ ак, чунăм тухса кайĕ. || Заблудиться. В. С. Разум. КЧП. Е çул çине тухатăп-и, е çĕтсе каятăп-и — каям-ха çавăнталла (пойду-ка в ту сторону)! Собр. Çын çĕтсе кайса-мĕн вилсессĕн (если умерла заблудившись), усал пулать, тет. В. Олг. Çĕтсе кайрăм, я заблудился.

тайăн

(таjы̆н), малый. Начерт. 164. Хурамал. Тайăнрах (или: кемрех, сахалрах). Ib. Тайăнрах (неполный) пĕр çăк (воз) япала илсе килтĕм. ЙФН. † Пĕчĕк-тайăн Ултук пур. Эпĕр тайăн тенĕ-мĕн, турри пусăк тутăр-и (пусть сделает). Якейк. Вăсен пӳрчĕ пирĕн пӳртрен кĕт тайăнтарах (поменьше). Тиханьк. Çолĕ пор, кĕлеткн тайăнрах. Года есть (возрастом не мал), а телом маловат. Собр. Килте вăл вăхăтра тайăн (немного) сăра тăваççĕ. Персирл. Паян пĕр тайăн сăра турăмăр. Ib. Пĕр тайăн орапа тияса килтĕмĕр (средний воз). N. Икĕ тайăн орапа полчĕ. Сам. 72. Пӳрчĕ тавра тайăн хӳт-вĕрлĕксемпе хӳнĕскер. || Непонятный, примитивный? N. Эпир калаçакан чĕлхе те ĕлĕкрех упăте чĕлхи евĕрлех тайăн пулнă. || Так называют ребенка, не вошедшего в ум. СПВВ. ГЕ. Тайăн (тесе) ăс кĕрсе çитмен ачана калаççĕ.

талай

неизв. сл. Ст. Чек. † Çут тĕнче тăлайран юлнă. Эпир вилсессĕн, мĕн юлĕ? Мĕн калаçнă чĕлхе, çав юлĕ. Макс. Чăв. К. I, 61. Талайран та юлан, ай, çуттĕнче, пиртенех те юлĕ те çак тĕнче! Сунч. Вĕç, вĕç, аккăш, вĕç, яккăш, талай хирне ӳк, аккăш.

талпаслă

разговорчивый. Сунт. Чĕлхе хитре, талпаслă, сăмахсем шыв пек юхаççĕ.

тачăка

тачка, сырой, недовареный. СПВВ. ИФ. Тачăка — лайăх пĕçермен çимĕç, чуста пекех пулат. || С закалом (о печеном хлебе). Изамб. Т. Тачăка (çăкăр). Ст. Чек. Тачăка çăккăр (сырой хлеб). Собр. Тачка çăккăр виç кунлăх, усал арăм ĕмĕрлĕх, теççĕ. || О полной луне. N. Çĕнĕ ойăх тачка полсан (жирна, с венцом), йĕпе полать. || В перен. см. N. Санăн чĕлхе тачкарах? || Без костей (мясо). Ст. Чек. Тачăка аш. КС. Хăй тачкине илчĕ те, мана шăннине анчах парать. Себе одно мясо взял, а мне кости дает. N. Ун тачăка ашлă пайĕсем пĕр чĕтĕренмесĕр хытă çыпăçса тăраççĕ. Мясистые части его тела сплочены между собою твердо, не дрогнут. Шибач. Тачка аш = шăмăсăр. М. Тачăка пĕç витĕр пульă тухса карĕ. || Сырой (о земле), Ст. Чек. Тачăка çĕр. КС. Тачка çĕр, слишком сырая земля, неудобная для пахания (весною). Ib. Унта çĕр ытла тачка, тырă час-часах шыва каять (заливает водою). Сред. Юм. Соха тачка, земля, которую пашут, очень сырая, так что пристает к сошникам. || Толстый, жирный (о человеке). Хорачка. Тачка çын. || Плотный. Начерт. 163.

тел

подр. пламени. К.-Кушки. Кăмакара тел-тел. (Чĕлхе).

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

иностранный

иностранный язык ют чĕлхе; министерство иностранных дел ют ҫĕршыв ӗҫӗсен министерстви.

варваризм

варваризм (тăван чĕлхе тасалăхне пӑсакан ют чĕлхе сăмахĕ).

вульгарный

вульгарлă; 1. илемсĕр, юрăхсăр, нормăран начар еннелле пăрăннă (чĕлхе); 2. ытлашши çăмăллатса, кăшт пăсса ăнланнă (теори).

орган

орган; органы тела ӳт-пӳ органĕсем (пайĕсем); алӑ, ура, куҫ, чĕлхе т. ыт.; органы чувств сисĕм органĕсем.

родной

тӑван, пӗр тӑван; мы с ним родные братья эпир унпа пӗр тӑван; родной язык тӑван чĕлхе.

средство

1. мел, май, меслет, хатĕр; средства производства производство хатĕрĕсем; язык—средство общения чĕлхе вăл — ҫынсене пĕр-пӗринпе хутшӑнма май параканӗ; 2. эмел; средство от кашля ӳслӗк эмелĕ.

происхождение

1. пӗр-пӗр йӑхран, халӑхран, социаллӑ ушкӑнран тухни; 2. пулса кайни, пуҫланса кайни; происхождение человека этем пулса кайни; происхождение языка чĕлхе пуçланса кайни.

чистота

мн. нет тасалăх; чистота языка чĕлхе тирпейлĕхĕ, тасалăхĕ; говорить на чистоту ним пытармасăр, тӳррипе кала.

тупой

1. мăка (çĕçĕ), пуклак, такса (пуртă); 2. перен. тăмсай, тăм çамка, ăнсăр, тăнсăр, анăра (çын); тупой язык тăм чĕлхе, тӳрмен чĕлхе; тупое зрение вăйсăрланнă (куç); тупой угол пуклак кĕтес.

циркуль

м. циркуль, çавра çыра, уттармалли (платниксен).

язык

1. чĕлхе, чĕлхе-çăвар; родной язык тăван чёлхе; литературный язык литература чĕлхи; 2. чĕлхе (тăшман çарĕ çинчен пĕлтерме пултаракан тыткăна илнĕ çын); прикусить язык сасартăк калаçма чарăн, калама тытăннă сăмаха каламасăр хăвар; вертится на языке чĕлхе вĕçĕнчех тăрать.

языковедение

, языкознание мн. нет чĕлхе вĕрентĕвĕ, чĕлхе пĕлĕвĕ, чĕлхе науки.

язычок

, -чка пĕчĕк чĕлхе, кĕçĕн чĕлхе.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

Инçет Хĕвелтухăç çавра чĕлхи

см. çавра чĕлхе

калта

ящерица — lacerta [шуса çӳрекенсен йăхĕнчи вăрăм çинçе хӳреллĕ чĕрчун]; йăрă калта прыткая ящерица — lacerta agilis; пĕчĕк калта ящурка — eremias; симĕс калта зелёная ящерица — lacerta viridis; çавра пуçлă калта круглоголовка — phrynocephalus; çĕленле калта желтопузик — ophisaurus apodus [урасăр калта]; улăх калти луговая ящерица — lacerta practicola; чĕррĕн çуратакан калта живородящая ящерица — lacerta vivipara

миксина

миксина — myxini [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ тинĕс чĕрчунĕ]

минога

минога — petromyzonidae [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ шыв чĕрчунĕ]; тинĕс миноги морская минога — petromyzon marinus; юханшыв миноги речная минога — lampetra fluviatilis

пысăк çавра чĕлхе

см. çавра чĕлхе

cap хырăмлă çавра чĕлхеллĕ шапа

см. çавра чĕлхе

çавра чĕлхе

жерлянка — bombina [шапа йышши çĕрте те, шывра та пурăнакан чĕрчун]; Инçет Хĕвелтухăç çавра чĕлхи дальневосточная жерлянка — bombina orientalis; пысăк çавра чĕлхе большая жерлянка — bombina maxima; сарă хырăмлă çавра чĕлхе желтобрюхая жерлянка — bombina variegata; хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе краснобрюхая жерлянка — bombina bombina

хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе

см. çавра чĕлхе

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

чĕлхе

тел; тăван чĕлхе туган тел, чăваш чĕлхи чуваш теле

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

диалектизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

идиолект

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

идиш

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

общность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

язык

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

языковой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эсперанто

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

турне

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Sprache

cĕlhe
чĕлхе

Zunge

cĕlhe
чĕлхе

Çавăн пекех пăхăр:

çавра ӳкни çавра хăйра çавра хоçăклă атă çавра чĕлĕ « çавра чĕлхе » çавра-кӳлĕ-тăвайкки çавра-çил çаврак çаврака çаврака çарăк

çавра чĕлхе
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org