Шырав: мăк ураллă çĕр мулкачĕ

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авиакомпани

авиакомпания
ют çĕр-шывсен авиакомпанийĕсем — зарубежные авиакомпании

айлăм

низинный
шыв-шурлă айлăм — болотистая низина
айлăм çĕр — низменное место

акр

акр (çĕр виçи, 4 047 кв. м.)

алт

1.
копать, рыть
нӳхреп алт — выкопать погреб
çĕр алт — копать землю
алтса кăлар — выкопать, вырыть
алтса ларт — врыть (напр. столб)
алтса хур — зарыть
Çĕнĕ пусă алт та киввине ан пăрах. — посл. Вырыв новый колодец, не забрасывай старого. (соотв. Не плюй в колодец, пригодится воды напиться).
Çыншăн шăтăк ан алт, хăвах капан. — посл. Не рой яму другому — сам в нее попадешь.

амфиби

2.
амфибия (çĕр çинче те, шыв çинче те çӳрекен машина; çĕр çине те, шыв çине те ларакан самолет)
амфиби автомобиль — автомобиль-амфибия
амфиби самолет — самолет-амфибия

анне

материнский, мамин, материн
аннеçĕм — мамочка
аннӳ — твоя мать
çĕр-анне — мать-земля, земля-матушка
анне çуралнă кун — мамин день рождения
аннӳ чĕлхине хисепле — уважай родной (букв. материнский) язык
тавах, анне, юратнăшăн — фольк. спасибо, мама, за твою любовь

арахис

арахис (çĕр мăйăрĕ)

аренда

арендный
çĕр аренди — аренда земли
аренда килĕшĕвĕ — арендный договор
аренда тӳлевĕ — арендная плата
арендăна пар — сдавать в аренду
арендăна ил — брать в аренду

артезиан

артезианский (çĕр айĕнчен тарăнтан шыв кăларакан)
артезиан çăлĕ — артезианский колодец

атмосфера

1.
атмосфера (Çĕр таврашĕнчи газсем)

атмосфера

атмосферический, атмосферный
Çĕр атмосфери — атмосфера Земли
атмосфера пусăмĕ — атмосферное давление
атмосферăн çӳлти сийĕсем — верхние слой атмосферы

бассейн

2. геогр.
бассейн (юханшывăн мĕнпур юпписем таврашĕнчи çĕр лаптăкĕ)
Амазонка бассейнĕ — бассейн Амазонки

бассейн

3. геол.
бассейн (çĕр айĕнчи пуянлăхсем выртакан вырăн)
çĕркăмрăк бассейнĕ — каменноугольный бассейн

битум

геол., хим.
битум (çĕр сăмали)

бункер

2.
бункер (çĕр айĕнчи хӳтлĕх)

вассал

ист.  [фран. vassal]
вассал (пысăкрах феодала пăхăнса тăнă çĕр хуçи)

ватт

физ.
ватт (электричество токĕн хăватне виçмелли виçе)
çĕр ваттлă лампа — лампочка в сто ватт

вăрçăллă

3. уст.
спорный
вăрçăллă çĕр — спорный участок земли

вăта

средний
хир вăтинче — в середине поля
вăта кас — 1) средняя улица 2) средняя часть улицы
вăта миме — анат. средний мозг
вăта пӳрне — средний палец
вăта çĕр — середина, центр
вăтаран тат — разорвать, разрезать пополам

вырăн

9.
пристанище, прибежище
çĕр каçма вырăн туп — найти пристанище для ночлега

вырт

4.
ночевать
выртма яр — пустить переночевать
çĕр вырт — переночевать

газлă

газоносный
газлă çĕр сийĕ — газоносный пласт

газохранилище

газохранилище
çĕр айĕнчи газохранилище — подземное газохранилище

гектар

гектар (10 000 кв.м)
утмăл гектар çĕр — шестьдесят гектаров земли

глобус

глобусный
Çĕр глобусĕ — глобус Земли

дамба

дамбовый
çĕр дамбăсем — земляные дамбы
хӳтлех дамба — защитная дамба
дамба купала — сооружать дамбу
дамба ту — сооружать дамбу

декрет

декретный
мир декречĕ — ист. декрет о мире
çĕр декречĕ — ист. декрет о земле

диаметр

мат.
диаметр
Çĕр диаметрĕ — диаметр Земли
диаметра виç — измерить диаметр

епрел

мокнуть, размокать, раскисать
расплываться

епрелнĕ çĕр — размокшая земля

илĕм-тилĕм

2.
незаметно, неприметно
илĕм-тилĕм çĕр те иртсе кайрĕ — ночь прошла незаметно

илпек

изобильный, богатый
плодородный

çĕр илпекĕ — плодородие земли
илпек çĕршыв — изобильный край

ирт

5.
переходить (какой-л. рубеж)
превосходить
укçа çĕр тенкĕрен иртрĕ — сумма перевалила за сто рублей
вăл çирĕмрен иртнĕ ĕнтĕ — ему уже за двадцать (лет)

йăмшак

1.
рыхлый, мягкий
йăмшак çĕр — рыхлая земля

йăшăкла

рыхлить, делать рыхлым, мягким
çĕр йăшăкла — рыхлить землю

йĕпен

1.
мокнуть, становиться мокрым
витĕр йĕпен — промокнуть насквозь
йĕпенсе кай — намокнуть
йĕпенсе çĕр — вымокнуть (о посевах)
йĕпенсе пĕт — вымокнуть; промокнуть насквозь
тарпа (тарласа) йĕпен — взмокнуть (от пота)
юнпа йĕпен — пропитаться кровью

йĕр

I.

1.
след
отпечаток

мулкач йĕрĕ — заячьи следы
пӳрне йĕрĕ — отпечатки пальцев
çара ура йĕрĕ  —следы, отпечатки босых ног
йĕр йĕрле — идти по следу, выслеживать
йĕр çине ӳк — напасть на след
йĕр çухат — 1) потерять след 2) заметать следы
йĕрĕ те çухалнă — и след простыл
йĕрĕ те юлман — не осталось и следа
йĕр ту — 1) наследить (грязными ногами) 2) проложить след
Пĕр çын каять — йĕр юлать, çĕр çын çӳрет — çул пулать. — посл. Один человек пройдет — след останется, сто человек пройдет — дорога проляжет.

йышши

2.
относящийся к какому-л. сорту, разряду, типу
пăрçа йышши культурăсем — бобовые культуры
пĕр йышши — однообразный, однородный
хаклă йышши — дорогой, драгоценный
урăх йышши — другого сорта, типа, вида
шултра йышши çĕр çырли — сорт крупной клубники
осетр йышши пулăсем — осетровые, семейство осетровых

кадастр

кадастровый
çĕр кадастрĕ — поземельный кадастр
кадастр докуменчĕсем — кадастровые документы

какрака

жесткий, твердый
какрака çĕр — твердая земля

калăп

1.
внешний вид, форма
очертания

Çĕр калăпĕ — форма Земли
ял калăпĕ кăшт курăнать — чуть видны очертания деревни

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

каротаж

геол.
каротаж (çĕр сийĕсене тĕпчемелли меслет)

карст

карст (шыв çисе кайнипе çĕр айенче хăвăлсем пулни)

кас

II. глаг.

1.
резать
— перевод зависит от свойств предмета и характера действия:
рубить, отрубать, отрезать, пилить и т. д.
алăк кас — прорубить дверь
вăрман кас — валить лес
çăкăр кас — резать хлеб
çĕр кас — отрезать земельный участок
каснă вăрман — вырубка
касса ил — отрезать, отрубить
касса пăрах — отрезать, отрубить
касса кăлар — вырезать, вырубить
касса тат — перерезать, перерубить (пополам)
касса тăк — нарезать, нарубить (все, многое)
алла çĕçĕпе касрăм — я порезал руку ножом
Çиччĕ внç те пĕрре кас. — посл. Семь раз отмерь, один раз отрежь.

каç

2.
проводить, провести (время), прожить
кун каç — провести день
çĕр каç — провести ночь, переночевать
хĕл каç — провести зиму, перезимовать
çу каç — провести, прожить лето

каçа

послелог
в течение, в продолжение
кун каçа — в течение дня, весь день
çĕр каçа — в течение ночи, всю ночь
çу каçа — в продолжение лета, все лето

катакомба

катакомба (çĕр айĕнчи хăвăл)

кая

2.
меньше, менее
кунта çĕр тенкĕрен кая мар — здесь не меньше ста рублей
çĕртен иккĕ кая — до ста не хватает двух, без двух сто

кăкăр

3.
грудь, перед (рубашки и т. п.)
тĕрĕллĕ кăкăр — вышитая грудь


купăс кăкăрĕ — корпус скрипки
çĕр кăкăрĕ — земля, поверхность земли
кăкăр хертни — изжога
унан кăкăр çавранмасть — он не умеет петь

кăпка

1.
рыхлый, мягкий
кăпка çĕр — рыхлая земля

кăпкалан

1.
разрыхляться, становиться рыхлым, мягким
çĕр кăпкаланнă — земля стала рыхлой

кĕлеш

2.
прицениваться
Виçĕ пуслăх япалана çĕр çын пырса кĕлешет. (Алшăлли). — загадка Цена вещи — три копейки, а всяк к ней подойдет прицениваться. (Полотенце).

кĕрип

ист.
купчая крепость, купчая
çĕр кĕрипĕ — купчая на землю

кĕçĕн

5. уст.
небольшой (по размерам)
çĕр кĕçĕн — земельный надел невелик

кĕçĕрхи

кĕçĕрхи каç — в этот (наступающий) вечер
кĕçĕрхи çĕр — в эту (наступающую) ночь

кĕçмер

неплодородный
кĕçмер çĕр — неплодородная земля

кивçенле

II. глаг.
давать в долг, взаймы, одалживать
вăл мана çĕр тенкĕ кивçенлерĕ — он мне одолжил сто рублей

кил

дворовый, надвбрный
усадебный

пуян кил — богатая усадьба
кил йытти — дворовая собака, дворняжка
ялта çĕр кил — в деревне сто дворов
пирĕнтен виçĕ кил урлă — через три двора от нас
кил çумĕнчи ани — приусадебный участок
кил вырăнĕ ил — получить участок для застройки
кил çавăр — обстроиться, застроить участок

кисрев

сотрясение
колебание

çĕр кисревĕ — землетрясение

кисрен

трястись, сотрясаться, дрожать
колебаться, качаться

çĕр кисренни —землетрясение
кисренсе ил — качнуться, колебнуться
кисренсе тăр — сотрясаться, качаться
тупăсем пенипе çурт кисренсе тăрать — дом сотрясается от орудийных выстрелов

кисренчĕк

тряский, трясущийся, дрожащий
шаткий, колеблющийся

кисренчĕк çĕр — трясина
кисренчĕк урапа — тряская телега

койка

коечный
тимĕр койка — железная койка
çĕр койкăлăх сыватмăш — больница на сто коек
койка çинче çывăр — спать на койке

кукăр

криво
кукăр вĕçлĕ патак — палка с изогнутым концом
кукăр ураллă — кривоногий
çул кукăрĕ — поворот дороги
çырма кукрисем — извилины оврага
шыв кукри — излучина, изгиб реки

кун

дневной
асран кайми кунсем — незабываемые, памятные дни
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕçлемен кун  — нерабочий день
санитари кунĕ — санитарный день (напр. в магазине)
çăмăл апат кунĕ — мед. разгрузочный день
çĕнтерӳ кунĕ — день победы
çуралнă кун — день рождения
çур кун — полдня  
кун йĕрки — 1) повестка дня (собрания) 2) распорядок дня
(пĕр) кун норми — дневная норма
кун çути — дневной свет
кун таврăнни — солнцестояние (букв. возвращение дня)
кун тăршшĕ — долгота дня
пилĕк кунлă ĕç эрни — пятидневная рабочая неделя
нумай кунлăх çӳрев — многодневный поход
тепĕр кунхине — на другой день
ыран мар тепĕр кун — послезавтра
кун каçа — весь день, в продолжение всего дня
кун каçиччен — за день, в течение дня
кун сиктерсе — через день
кун хушăна пуçларĕ — дни начали прибавляться, день пошел на прибыль
яра куна чупса çӳре — бегать целый день
паянхи кунпа палăрт — датировать сегодняшним днем
ыран е тепĕр кун килĕпĕр — придем завтра или послезавтра
паян хăш кун? — какой сегодня день недели?
паян мĕн кун? — какой сегодня день недели?
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.
Пĕр кунлăх каяс тесен, çичĕ кунлăх çăкăр ил. — посл. Едешь на день, бери хлеба на неделю.
Пĕр куна юлнă ĕç пин куна юлать. — погов. Отложишь на день, пролежит тысячу дней.

купа

1.
общее название сложенных или набросанных предметов
— перевод зависит от того, о каком предмете идет речь:

куча, груда, кипа, стопка, бурт и т. д.
кĕнеке купи — стопка книг
çатрака купи — куча хвороста
çĕр мăмăк купи — кипа хлопка
тислĕк купи — навозная куча
чул купи — груда камней
пĕчĕк купа — кучка, маленькая куча.

курпун

горбатый
сутулый, сгорбленный

тĕве курпунĕ — верблюжий горб
курпун старик — горбатый старик
курпун çурăм —сутулая спина
курпун кăлар — горбиться, горбить спину
Хăй курпун, чунсăр, çĕр чавать. (Катмак). — загадка Сам невзрачный, горбатый, роет землю.  (Мотыга).

куш

1.
сохнуть, подсыхать, высыхать
çĕр кушнă — земля подсохла
утă кушать — сено сохнет
çилпе куш — сохнуть на ветру

лав

2.
воз (как единица счета)
пĕчĕк лав — неполный воз
пысăк лав — полный воз, большой воз
уя çĕр лав тислĕк кăларнă — в поле вывезено сто возов навоза

ландшафт

ландшафт (çĕр çийе)

лаптăк

1.
площадь, пространство
участок

акмалли лаптăк — посевная площадь
шыв лаптăкĕ — акватория, водное пространство
усă куракан çĕр лаптăкне ӳстер — увеличивать площадь возделываемых земель

лапчăн

4.
прижиматься
притаиться

çĕр çумне лапчăн — прижаться к земле

лапчăт

4. перен.
прижимать
пулеметсем тăшмана çĕр çумне лапчăтрĕç — пулеметы прижали врага к земле

лар

9.
садиться, укорачиваться
уплотняться

ку çитсă лараканскер-ши? — этот ситец садится?
çумăрпа çĕр ларнă — от дождя почва уплотнилась
урай ларнă — пол рассохся

лар

21.
обходиться во что-л.
стоить
йӳне лар — обойтись дешево
хакла лар — обойтись дорого
костюм çĕр тенке ларнă — костюм обошелся (мне) в сто рублей, костюм стоил (мне) сто рублей

лăймаллă

2.
мягкий
жирный
влажный
(о грунте, земле)
улăхра çĕр лăймаллă — на лугу земля влажная

лăмлă

1.
влажный, сырой
лăмлă çĕр — влажная земля

лăпчăн

1.
прижиматься
распластаться

çĕр çумне лăпчăн — прижаться к земле
юпа çумне лăпчăнса тăр — прислониться к столбу

лен

ист.
лен (вăтам ĕмĕрсенче — аслă феодал хăйĕн вассалне панă çĕр)

лишайник

лишайник (мăк курăкĕ)

лӳпем

низменный
лӳпем çĕр — низменное место
лӳпемре тахçанччен шыв тăчĕ — в низине очень долго стояла вода

люкс

I. физ.
люкс (çутăлăх виçи)
çутăлăх çĕр люкс — освещенность — сто люксов

магма

геол.
магма (çĕр хуппи айĕнчи вĕри шăранчăк)

магнат

магнат (пуян феодал е капиталист)
çĕр магначĕсем — земельные магнаты
финанс магначĕ — финансовый магнат

магнетизм

магнетизм (пур тĕрлĕ магнит пулăмĕсем)
Çĕр магнетизмĕ — Земной магнетизм

мама

диал.
мягкий, рыхлый
мама çĕр — мягкая земля

мăйăр

ореховый
вăрман мăйăрĕ — лесные орехи
вĕт мăйăр, кедр мăйăрĕ — кедровые орехи
пушкăрт (грек) мăйăрĕ — грецкие орехи
кокос мăйăрĕ — кокосовый орĕх
пахча мăйăрĕ — фундук
çĕр мăйăрĕ —  арахис, земляные орехи
типĕтнĕ мăйăр — каленые орехи
хăрăк мăйăр — пустой орешек
мăйăр йывăççи — ореховое дерево
мăйăр курланки — гранка орехов
мăйăр тĕшши — ядро ореха
мăйăр хуппи — ореховая скорлупа
пĕр ывăç мăйăр ил — взять горсть орехов
кăçал мăйăр ăнса пулчĕ — в этом году был урожай на орехи
мăйăр шĕкĕлче — 1) щелкать орехи 2) лущить орехи, освобождая их от гранок
мăйăра кай — идти по орехи, за орехами
Мăйăра кайсан, çырла татмаççĕ. — посл. Отправившись за орехами, ягод не собирают.
Шĕшкĕ авмасăр мăйăр татаймăн. — посл. Не согнув орешник, не сорвешь орешка. (соотв. Без труда не вынешь и рыбку из пруда).

мăк

моховой
мăк калакĕ — конопатка, лопатка для конопачения
мăк торфĕ — моховой (верховой) торф
мăк шурлăхĕ — моховое болото, мшаник
мăк кăлар — добывать мох (из болота)
тунката мăкпа витĕннĕ — пень покрылся мохом
мăкпа хăпартнă вите — хлев на мху
мăк çап — конопатить мхом (напр. избу)

мăк

2.
похожий на мох, как мох, мохнатый, лохматый
мăк сухал — 1) густая спутанная борода 2) бородач

мăк


пăлан мăкĕ — ягель, олений мох
мăк курăкĕ — лишайник
мăк йышши ӳсентăрансембот. мохообразные
мăк çырли — клюква

мăк-мак

подр. —
о заминке в разговоре или о невнятном бормотании

мăк-мак турĕ те урăх нимĕн те чĕнеймерĕ — он запнулся и больше ничего не мог сказать

мăк-мăк

подр. —
о шевелении губами

вуланă май ача тутине мăк-мăк тутарать — мальчик при чтении шевелит губами

мăнтăр

2.
плодородный, изобильный, тучный
мăнтăр çĕр (тăпра) — тучная, плодородная земля
Çур ырхан та кĕр мăнтăр. — посл. Весна голодна, а осень тучна. (соотв. Весною пусто, а осенью густо).

мегатонна

спец.
мегатонна (1 млн. тонна)
çĕр мегатоннăллă бомба — бомба в сто мегатонн

мезозой

геол.
мезозой (Çĕр аталанăвен историйĕнчи вăтам тапхăр)

мелиораци

мелиорация (çĕр пулăхне ӳстерме ăна шăварни е типĕтни)

меридиан

меридианный, меридиональный
магнит меридианĕ — магнитный меридиан
çĕр чăмăрĕн меридианĕ — земной меридиан
меридиан линийĕ — меридиональная линия

металлă

горн.
металлоносный
металлă çĕр сийĕ — металлоносный пласт

метеорит

астр.
метеорит (тĕнче уçлăхĕнчен çĕр çине ӳкнĕ япала)

мĕн

7. частица
с обобщающим знач.,
передает совместность или приблизительность:

ачи-пăчи мĕнĕпех — со всеми, включая и детей
çĕлени мĕнĕпе ку костюм çĕр тенкĕ ларчĕ — этот костюм вместе с шитьем обошелся в сто рублей
калаçасси мĕнĕ пулмарĕ — нам не удалось поговорить
музыкăсăр мĕнсĕрех ташларĕç — они плясали без всякой музыки

мĕнпур

2.
общий, совокупный
валовой

мĕнпур сумма — общая сумма
мĕнпурĕ — в сумме, всего, итого
вĕсен ялĕнче мĕнпурĕ çĕр çитмĕл кил — у них в деревне всего сто семьдесят дворов
пухса илнĕ мĕнпур тырпул — валовой сбор зерна

минерал

минеральный
çĕр айĕнчен кăларакан минералсем — ископаемые минералы
минерал тăварĕсем — минеральные соли
минерал чĕртавар — минеральное сырье

мулкач

заячий
ама мулкач — зайчиха
уй мулкачĕ — заяц-русак
мулкач ашĕ — зайчатина
мулкач çурисем — зайчата
мулкач сунарне çӳре — охотиться на зайцев
Икĕ мулкача хăвалакан перине те тытайман. — посл. За двумя зайцами погонишься — ни одного не поймаешь.
Кахал йытта вил мулкач. — погов. Ленивой гончей всегда достается мертвый заяц.
Мулкач йĕлтĕр йĕрĕпе чупмасть. — погов. Заяц по лыжне не скачет.

наместничество

ист.
наместничество (наместник тытакан çĕр)

нефтьлĕ

нефтяной, нефтеносный
нефтьлĕ çĕр сийĕсем — нефтеносные пласты

овощехранилище

овощехранилище
çĕр айĕнчи овощехранилище — подземное овощехранилище

орбита

орбитальный
Çĕр орбити — орбита Земли
Уйăх тавралли орбита — селеноцентрическая орбита, орбита вокруг Луны
ункăлла орбита — кольцевая орбита
орбитăри станци — орбитальная станция
орбитăри хăвăртлăх — орбитальная скбрость
ракетăн орбита уйрăмĕ — орбитальный отсек ракеты
палăртнă орбитăна тух — выйти на заданную орбиту
орбитăран пăрăн — сойтй с орбиты

пакăлтат

1.
булькать, журчать
çăлкуç çĕр айĕнчен пакăлтатса тухать — родник с журчанием выбивается из-под земли

парлак

залежный
паровой

парлак çĕр — залежная земля
парлака хăвар — оставить участок под пар
Пăрçа хуçи парлакра, мăйăр хуçи вăрманта. (Каюра). — загадка Хозяин гороха на залежи, хозяин орехов в лесу. (Крот).

пархатар

4.
достояние
çĕр — пĕтĕм халăх пархатарĕ — земля — общенародное достояние

пăлхануллă

беспокойный, взволнованный, возбужденный, тревожный, беспокойно, взволнованно, тревожно
пăлхануллă шухăшсем — тревожные мысли
çĕр пăлхануллă иртрĕ — ночь прошла беспокойно

пăслан

парить, выделять пар
испаряться

вĕри çĕрулми пăсланать — от горячей картошки идет пар
çĕр пăсланать — земля парит
шыв пăсланать — вода испаряется
лаша пăсланса тăрать — от лошади валит пар

пĕве

3.
дамба, насыпь, ограждение (насыпное)
перемычка
çĕр пĕве — 1) земляная запруда 2) грунтовая насыпь

пĕл

2.
знать, обладать знаниями, иметь понятие о ком-чем-л.
математикăна пĕл — знать математику
хут пĕл — знать грамоту, быть грамотным
хут пĕлмен çын — неграмотный человек
ача урок пĕлмест — мальчик не знает урока
Пĕлмен пĕр сăмах, пĕлсен — çĕр сăмах. — посл. Не знаю — одно слово, знаю — сто слов.

пĕркенчĕк

3. поэт.
покров, наряд
уйсен симĕс пĕркенчĕкĕ — зеленый наряд полей
çĕр çине хура пĕркенчĕк анчĕ — на землю опустился ночной покров

пĕчĕкçĕ

маленький, небольшой
пĕчĕкçĕ карчăк — маленькая старушка
пĕчĕкçĕ пит-куç — личико
пĕчĕкçĕ пӳрт — (маленькая) избушка
Пĕчĕкçĕскер, чиперскер, çĕр шăтарса тухнăскер, пурçăн тутăр çыхнăскер. (Мăкăнь). — загадка Малюсенький, прелестный, сквозь землю прошел, повязался шелковым платком. (Мак).

пиелен

2. перен.
окутываться
çĕр тĕтрепе пиеленнĕ — земля окуталась туманом

пир

холщевый, холстинный
полотняный
тканевый

йĕтĕн пир — льняное полотно
саккăр пирĕ — холст с основой из восьми пасм
çăлкăш пирĕ — грубый холст
ула пир — пестрядь, пестрядина
чĕрĕ пир — суровое полотно, суровье
шултра пир — мешковина
шуратнă пир — беленый холст
пир алшăлли — холщовое полотенце
пир вырăнĕ — ткацкий станок (кустарный)
пир кĕпе — холстинная рубашка
пир сӳри — сновальня
пир тăрăхĕ — кусок холста (цельный)
пир ураççи — уток
пир хĕççи — бердо
пир хыси — пришва
пир кăнтар — натягивать основу на станок
пир кум — сновать, натягивать нитки на сновальню
пир тĕрт — ткать холст
пир тĕртекен фабрика — ткацкая фабрика
Касман пир тĕрки айĕнче çĕр утмăл мулкач. (Купăста). — загадка В свернутом куске холста сидят сто шестьдесят зайцев. (Капуста).

пирчев

твердый, жесткий, плотный
пирчев çĕр — твердая почва

пиç

9.
поспевать, быть готовым к пахоте (о земле)
çĕр пиçеймен — земля еще не поспела к пахоте

пит

верхний, лицевой
сĕтел пичĕ — столешница, поверхность стола
пукан пичĕ — сиденье стула
Çĕр пичĕ — поверхность Земли
пусман пит енĕ — лицевая сторона материи

пломбир

I.
пломбир (мороженăй)
çĕр çырли пломбирĕ — клубничный пломбир

проходка

горн.
проходка (çĕр айĕнче шахта хывни)

процент

процентный
процент кăтартăвĕ — процентный показатель
процент хушса тӳлени — процентная надбавка
плана çĕр процент тултар — выполнить план на сто процентов
бригадăри рабочисен утмăл проценчĕ — коммунистсем — шестьдесят процентов рабочих бригады — коммунисты
вĕренӳре ĕлкĕрсе пыманнисен проценчĕ чакрĕ — процент неуспевающих снизился

пул

1.
быть, существовать
иметься

ялта çĕр кил пулнă — в деревне было сто дворов
манăн ерçÿ пулмарĕ — у меня не было свободного времени

пул

7.
возникать, появляться
образовываться


пулса кай — возникнуть
çĕр çинче пурнăç пулса кайни — происхождение жизни на земле

пулса тăр —
1) стать кем-чем-л., превратиться в кого-что-л.
вал студент пулса тăнă — он стал студентом
2) образоваться
сăрт лупашкинче кӳлĕ пулса тăнă — в горной долине образовалось озеро

пурăн

1.
жить, существовать
килĕштерсе пурăн — жить в согласии
пĕр хуйхăсăр пурăн — жить без забот
хулара пурăн—  жить в городе
пурăнма куç — переехать на жительство
мĕнле пурăнатăр?—  как поживаете?
аран пурăнкала — неважно жить, еле существовать
вăл çĕр çулччен пурăннă — он прожил до ста лет
слонсем нумай пурăнаççĕ — слоны живут долго
Çынсăр çын пурăнаймасть. — погов. Человек не может жить без людей.

пурлăх

2.
достояние, добро
çĕр — пĕтĕм халăх пурлăхĕ —  земля — всенародное достояние
Колхозшăн пурлăх, тăшманшăн хурлăх. — посл. Что для колхоза — добро, для врага — несчастье.

пурнăç

1.
жизнь
органикăллă пурнăç — органическая жизнь
ӳсентăрансен пурнăçĕ — жизнь растений, растительного мира
çĕр çинче пурнăç пулса кайни — возникновение жизни на земле

пур-ҫук

небольшой, ограниченный, недостаточный
пур-çук çĕр — небольшой участок земли
пур-çук укçа — ограниченные средства

пусар

1.
давить, придавливать
пригнетать
уплотнять

çĕр çумне пусар — придавить к земле
чулпа пусар — придавить камнем
хĕвел юра пусарать — солнце уплотняет снег

пусарăн

1.
утаптываться, притаптываться
утрамбовываться

çĕр пусарăнать — земля утаптывается

путăк

5.
топкий, вязкий
путăк çĕр — топкая почва

пушă

3.
свободный, незанятый
пушă çĕр — пустошь
автобусра пушă вырăнсем пур-и? — есть ли в автобусе свободные места?

пуянлăх

2.
собственность, достояние, добро, богатство
общество пуянлăхĕ — общественное достояние
çĕр айĕнчи пуянлăхсем — ископаемые богатства
çутçанталăк пуянлăхĕсем — природные ресурсы
халăх пуянлăхне упра — беречь народное добро

радиус

радиус (шар центрне çийĕпе пĕрлештерекен тӳрĕ йĕр)
Çĕр чăмăрĕн радиусĕ — радиус Земли
радиус вăрăмăшĕ — длина радиуса
радиус тăрăх — радиально, по радиусу

разведчик

4.
разведчик (шыравçă, тĕпчевçĕ)
çĕр айĕнчи пуянлăхсен тĕпчевçисем — разведчики недр

разрез

разрез (шахта тумасăр руда е кăмрăк кăлармалли вырăн)
çĕр-кăмрăк разрезĕ — угольный разрез

рай

2. перен.
рай  

райский
çĕр çинчи рай — рай земной, земной рай

рельеф

1. геогр.
рельеф (çĕр пичĕ)
сăртлă-туллă рельеф — горный рельеф
тинĕс тĕпĕн рельефĕ — рельеф морского дна
вырăн рельефне карттă çине ӳкер — нанести на карту рельеф местности

рента

рентный
çĕр ренти — земельная рента
рента илсе пурăн — получать ренту, жить на ренту

реформа

реформа
çĕр реформи — земельная реформа
çырулăх реформи — реформа письма
укçа-тенкĕ реформи — денежная реформа
хуçалăх реформи—  хозяйственная реформа
реформа туса ирттер — проводить реформу, реформировать

савăл

2.
клин, клиновидный предмет
пусă хĕрринче пĕр савăл акман çĕр юлнă — на краю поля остался клинышек незасеянной земли
тăшман хӳтĕлевĕне савăлпа çурса кĕр — вклиниться в оборону противника

сакăл

пегий, с пежинами
сакăл (ураллă) лаша — лошадь с пежинами
сарă лаша — сакăл ура акатуйне пымарĕ — фольк. саврасый конь — ноги с пежинами — не попал на агадуй

сакăлта

II.
то же, что сакăл
сакăлта ураллă лаша — лошадь с пежинами

саламандра

зоол.
саламандра (çĕр çинче те, шывра та пурăнакан калта евĕр чĕрчун)

сăмах

2.
фраза, высказывание, слово, что-л. сказанное
ӳкĕт сăмахĕ — увещевание, уговоры
тавтапуç ырă сăмахшăн — спасибо на добром слове
аннӳ сăмахне итле — слушайся (советов) матери
сăмах чĕн — промолвить слово
сăмах хуш — вмешаться в разговор, подать реплику
сăмах та хушма çук — нельзя и слова промолвить
сăмах хыççăн çӳресе пуçăм шыва юхайрĕ — фольк. поверив чужим словам, я потеряла свою головушку (из причитаний невесты)
Пĕлмен — пĕр сăмах, пĕлтĕн — çĕр сăмах. — погов. Не знаешь — одно слово, знаешь — сто слов. (соотв. Не знаешь — и взятки гладки).

свеча

2. физ.
свеча (çутă вăйĕн виçи)
çĕр свечаллă лампа — лампа в сто свечей

сейсмограф

сейсмограф (çĕр чĕтреннине çырса пыракан прибор)

сейсмографи

сейсмография (çĕр чĕтреннине сейсмографпа çырса пыни)

сейсмологи

сейсмология (геологин çĕр чĕтреннине тĕпчекен пайĕ)

сĕткен

2.
влага
ӳсен-тăрансене çĕр сĕткен парать — растения получают влагу из земли

сим

1.
стоялый мед (напиток), медовая брага
сим пыл — мед стоялый
улт ураллă чурхат çинче сирсе сирĕлми сим ларать — фольк. в чаше на шести ножках стоит густая-прегустая медовая брага

сирĕл

3.
рассеиваться, таять, исчезать
çĕр карри сирĕлчĕ — ночной покров растаял
тĕтре сирĕлчĕ — туман рассеялся
шăршă сирĕлмен-ха запах — еще не улетучился
шăв-шав сирĕлме пĕлмест — шум никак не уляжется

склеп

склеп (тупăксем лартма çĕр айне чавса тунă вырăн)

скрепер

скрепер (çĕр чавса турттаракан машина)

снаряд

2. тех.
снаряд (механизм)
çĕр пăралакан снаряд — буровой снаряд
çĕр уçлакан снаряд — землесосный снаряд

сотăй

разг.
сотка, сотая часть
хĕрĕх сотăй çĕр — сорок соток земли

спелеологи

спелеология (çĕр хăвăлĕсене тĕпчекен ăслăлăх)

спрут

спрут (сакăр ураллă тинĕс чĕрчунĕ)
спрут тыткăчисем — щупальцы спрута

спутник

1.
спутник (планета тавра çаврăнакан япала)
Юпитер спутникĕсем — спутники юпитера
Уйăх — Çĕр спутникĕ — Луна — спутник Земли

сталактит

сталактитовый
сталактитлă çĕр хăвăлĕ — сталактитовая пещера

струг

тех.
струг (çĕр чавакан машина)
çĕре стругпа тикĕсле — разравнивать землю стругом

суранлан

3. перен.
израниться, быть израненным
суранланнă çĕр — израненная земля

сухала

пахать, вспахивать
çĕртме сухала — пахать зябь
хăмăл сухала — пахать стерню
ку пусса ăшăх сухаланă — это поле вспахано мелко
сухаласа пăрах — вспахать, запахать
сухаласа тух — пропахать, вспахать (какую-то площадь)
сухалакан си — пахотный слой, горизонт
сухалакан çĕрсем — пашня
сухаламан çĕр — невспаханная земля, целина
ретсем хушшине сухалани — междурядная вспашка

сухалан

страд.
пахаться, вспахиваться
типнĕ çĕр япăх сухаланать — сухая земля плохо пашется

тавăр

7.
возвращать (в прежнее состояние)
восстанавливать
сывлăха тавăр — восстановить здоровье
çĕр пулăхне тавăр — восстановить плодородие земли

тавлашу

3.
тяжба
çĕр пирки тухнă тавлашу — тяжба по земельным вопросам

таламан

диал.

1.
мохнатый
таламан ураллă автан — мохноногий петух

талккăш

1.
пространство, площадь, территория
пасар талккăшĕ — базарная площадь
çеçенхир талккăшĕ — степное пространство
акакан çĕр талккăшне ӳстерни — увеличение посевных площадей
тем талккăш вырăн йышăн — занимать огромное пространство
çĕршер çухрăм талккăшĕ вăрман сарăлса ларать — на протяжении сотен километров простираются леса

талттин-талттин

подр. —
о повторяющихся прыжках

прыг-прыг

çĕр мулкачи талттин-талттин сиксе пырать — тушканчик скачет прыг-прыг

тар

наемный, арендный
тар укçи — 1) заработок 2) арендная плата
çĕр тара ил — арендовать землю
çĕр тара пар — сдавать землю в аренду
хваттер тара ил — снимать, нанимать квартиру

тарăнăш

2.
толща, толщина
шăннă çĕр тарăнăшĕ — толща мерзлой земли

татăк

5.
клочок (земли)
небольшой участок
çичĕ хĕрĕн пĕр татăк çĕр те пулман — фольк. на семь дочерей не было ни клочка земли

таткалан

2.
трескаться, разбиваться на куски
çумăр çуманнипе çĕр таткаланчĕ — земля от засухи потрескалась

тăварак

2.
содержащий соль, богатый солями
тăварак çĕр — солончак
тăварак кӳлĕ — соленое озеро

тăваткалла

разбивать на квадраты
çĕр лаптăкне тăваткалласа тух разбить участок на квадраты

тăвăрлăх

2.
недостаток, нехватка
çĕр тăвăрлăхĕ — нехватка земли

тăлпан

2.
сильный, крепкий (о ногах)
тăлпан ураллă лаша — лошадь с крепкими ногами

тăлт

2. подр. —
о прыжках птиц или маленьких животных

тăлт-тăлт — усил. от тăлт
чĕре тăлт-тăлт тапать — сердце бьется тук-тук
çĕр мулкачи тăлт-тăлт сиксе пырать — тушканчик передвигается прыжками

тăран

3.
пропитываться (влагой)
шывран тăранса çитнĕ çĕр — переувлажненная земля

тăтăрхаллă

2.
крепкий, прочный, твердый
тăтăрхаллă çĕр — твердый грунт

тенкĕ

1. современное значение
рубль
çĕр тенкĕ — сто рублей
тенкĕ çурă — полтора рубля
пилĕк тенкĕпе ил — купить за пять рублей
Пусăн-пусăн тенкĕ пуçтарăнать. — погов. По копейке рубль набирается. (соотв. Копейка рубль бережет).

теçеттин

уст.
десятина (çĕр виçи, 1,09 га)

техĕм

2.
аромат
çĕр çырли техĕмĕ — аромат клубники

тĕме

холмистый
тĕме çĕр — холмистая местность

тĕнĕл

2. спец.
ось
магнит тĕнĕлĕ — магнитная ось
симметри тĕнĕлĕ — ось симметрии
çĕр чăмăрăн тĕнĕлĕ — земная ось

тĕнче

1.
мир, вселенная
мироздание
книжн.
тĕнче пулса кайни — происхождение вселенной
тĕнче уçлăхĕ — космос, космическое пространство
Пĕр тĕнче пĕтет — тепĕр тĕнче тухать. (Кунпа çĕр ылмашни). — загадка Один мир кончается, другой — начинается. (Смена дня и ночи).

тĕп

7. прям. и перен.
глубины, недра
çĕр тĕпĕнче — в недрах земли
чунĕ тĕпĕнче шанчăк сӳнмен-ха — в глубине души он еще надеялся

тĕпĕ-тымарĕпе

насквозь, до основания
çĕр тĕпĕ-тымарĕпе шăнса пăрланнă — земля насквозь промерзла

тĕрен

I.
лемех
сошник

суха тĕренĕ — сошник сохи
акапуç тĕренĕсене антар — спустить лемеха плуга
тĕрен тивмен çĕр — земля, не тронутая лемехом, целина

тĕршĕн

3.
пригибаться, нагибаться, наклоняться
çĕр çумнелле тĕршĕн — пригнуться к земле

тĕслĕ

5.
в сочет. с количественными словами обозначает
сорт, вид, разновидность, оттенок чего-л.

вуншар тĕслĕ пай — десятки типов деталей
Çĕрлехи çул çĕр тĕслĕ. — погов. Ночная дорога предстает взору в сотне видов.

тип

3. биол.
тип (пĕр евĕрлĕ чĕрчунсен, ӳсентăрансен йышĕ)
пай ураллă чĕр-чунсен типĕ — тип членистоногих животных

тип

III. глаг.

1.
сохнуть, сушиться
высыхать, засыхать, просыхать

кĕпе-йĕм типет — белье сохнет
тырă типет — зерно сушится
типсе кай — засыхать, высыхать, пересыхать
çĕр типсе кайнă — земля пересохла

типсе лар —
1) высыхать, пересыхать
кулере шыв типсе ларнă — вода в озере высохла, озеро пересохло
пыр типсе ларчĕ — в горле пересохло
2) засыхать
пылчăк типсе ларнă — грязь засохла

типсе çит — досыхать, просыхать
урай сăрланă сăрă типсе çитнĕ — краска на полу уже просохла
типсе хăр — отсыхать
турат типсе хăрнă — ветка отсохла
тырă типсе хухнă — зерно усохло
типсе шултăрка — рассыхаться
пичке хĕвел çинче типсе шултăрканă — бочка рассохлась на солнце

типĕ

сухо
типĕ вар — овраг, суходол
типĕ çырма — овраг, суходол
типĕ çĕр — сухое место, сушь
типĕ çил — сухой ветер, суховей
типĕ утă — сухое сено
типĕ ӳслĕк — сухой кашель
кунта типĕ — здесь сухо
типĕпе тух выйти — на сухое место, на сушь

типшĕр

1.
сохнуть, высыхать, подсыхать
тумтир типшĕрнĕ — одежда подсохлэ
çĕр типшĕрчĕ — земля слегка подсохла (напр. после дождя)

тислĕк

навозный
кайăк-кĕшĕк тислĕкĕ — птичий помет
çĕрнĕ тислĕк —  перегной
тислĕк купи — навозная куча
тислĕк кăлар — вывозить, навоз (в поле)
уя тислĕк так — унавоживать поле
тислĕк тăкман çĕр — неунавоженная земля

тислĕклĕ

1.
унавоженный
тислĕклĕ çĕр — унавоженная земля

тиха

жеребячий
ăйăр тиха — жеребенок-самец
кĕсре тиха — жеребннок-самка
кăçалхи тиха — жеребенок-первогодок
сакăл ураллă тиха — жеребенок с пежинами
юпах тиха — стригунок
тиха ту — ожеребиться, принести жеребенка
Лаша пуласси тихаран паллă. — посл. По жеребенку видно, каким ему быть конем.
Туман тиха пилĕкне хуç. — погов. Ломать хребет неродившемуся жеребенку. (соотв. Делить шкуру неубитого медведя).

топографи

1.
топография (геодезии çĕр питне виçсе ӳкерекен пайĕ)
[грек. topos — вырăн, тата graphō — çыратăп]

топографи

2.
топография (пĕр-пĕр вырăнти çĕр пичĕ)
Атăлçи топографийĕ — топография Поволжья

тропосфера

тропосфера (çĕр атмосферин аялти сийĕ)
[грек. tropos — пăрăну, тата sphaira — чăмăр]

тулăх

2. прям., перен.
жирный, тучный
тулăх кĕтӳсем — тучные стада
тулăх çĕр — жирная земля

тулăхлан

2.
становиться плодороднее
тислĕк тăкнă çĕр тулăхланать — унавоженная земля становится плодороднее

тултар

2.
наметать, наносить, надувать
çĕр каçиччен юр тултарнă — за ночь нанесло много снегу

туртăм

3. физ.
притяжение, тяготение
çĕр туртăмĕ — земное притяжение
туртăм вăйĕ — 1) тягловая сила 2) сила тяготения

тухăçсăрлан

2.
становиться неплодородным, терять плодородие
имçам хывмасан çĕр тухăçсăрланать — если не вносить удобрений, земля теряет плодородие

тӳрем

равнинный, ровный, гладкий
ровно, гладко

юрлă тӳрем — снежная равнина
тӳрем вырăн — ровное место
тӳрем çĕр — равнинная местность

улпут

барский, помещичий
çĕр улпучĕ — помещик
улпут майри — барыня
улпут картишĕ — барский двор
улпут çĕрĕ — помещичья земля
улпут çынни — дворбвый, слуга
улпут таврашĕ — баре

ултçĕр

шестьсот
шестисот
-
ултçĕр çулхи юман — шестисотлетний дуб
ултçĕр гектар çĕр — шестьсот гектаров земли

улшăн

2.
сменяться
перемежаться

кунпа çĕр улшăнаççĕ — день сменяет ночь
смена улшăннă — произошла смена (при посменной работе)

ункайлă

удобно
подходяще
разг.
сподручно прост.
ку мана ункайлă мар — мне это не с руки
Улт ураллă, ункайлă, мамăк тӳшек манерлĕ. (Вырăн). — загадка Шестиногий, удобный, что мягкая перина. (Кровать).

ураллă

1.
с какими-л. ногами
-ногий

кĕске ураллă çын — коротконогий человек, коротышка
кукăр ураллă — кривоногий
сакăл ураллă лаша — лошадь в чулках

ураллă

2.
(выстроенный) на столбах
ураллă кĕлет — амбар на столбах

ураллă

3.
с ножкой
с опорой
(о мебели, утвари и т. п.)
виç ураллă сĕтел — стол на трех ножках
ураллă черкке — рюмка на высокой ножке

ураллă

4.
имеющий поперечины (о шлее)
вуникĕ ураллă кутлăх — шлея с двенадцатью поперечинами


çăмăл ураллă çын — расторопный, легкий на подъем человек

утăм

1.
шаг
малтанхи утăмсем — первые шаги
пысăк утăм — большой, длинный шаг
кашни утăмра — на каждом шагу
пирĕнтен пĕр çĕр утăмра — шагах в ста от нас

ухват

ухват
ухват аври — черенок ухвата


ухват ураллă çын — кривоногий человек

участок

1.
участок (çĕр лаптăкĕ)

участок

участковый
çĕр участокĕ — земельный участок

феодал

ист.
феодал (крепостла хресченсене пусмăрлакан çĕр хуçи)

фонд

2.
фонд (саппас, пурлăх)
архив фончĕсем — архивные фонды
библиотекăн кĕнеке фончĕ — книжный фонд библиотеки
Патшалăхăн çĕр фончĕ — государственный земельный фонд
фермасен вăрлăх фончĕ — семенной фонд ферм
музей фончĕсем хушăнчĕç — музейные фонды пополнились

фреза

2.
фреза (çĕр касса кăпкалатакан машина)
торфа фрезапа кас — фрезеровать торф

хакла

1.
оценивать, расценивать
определять цену

çĕр тенкĕ хакла — оценить что-л. в сто рублей
тавар хакла — расценивать товары
хаклакан комисси — расценочная комиссия

халиччен

2.
к настоящему времени, моменту
уже

халиччен вăл çĕр роль те ытла вылянă — к настоящему моменту он сыграл более ста ролей
пуйăс халиччен кайнă пулĕ — поезд, наверное, уже ушел

хатĕр

4.
снаряжение, приспособление, орудие
вăрçă хатĕрĕсем — военное снаряжение
кӳлмелли хатĕрсем — сбруя
лаша хатĕрĕсем — сбруя
производство хатĕрĕсем — 1) орудия производства 2) средства производства
пулă тытмалли хатĕрсем — рыболовные снасти
тăпра кăпкалатмалли хатĕрсем — почвообрабатывающие орудия
пушар сӳнтермелли хатĕрсем — противопожарные средства
сунарçă хатĕрĕсем — охотничьи снасти
çĕр ĕç хатĕрĕсем — земледельческие орудия

хăвăл

пустой, пустотелый
шар хăвăлă — пустота (внутри) шара
çĕр хăвăлĕ — пещера
хăвăл кирпĕч — пустотелый кирпич

хăмалан

твердеть, деревенеть
çумăр çуманнипе çĕр хăмаланса ларнă — от бездождья земля сильно отвердела

хăрах

1.
один (из какой-л. пары)
хăрах алă — одна рука
хăрах алăллă — однорукий
хăрах ен — одна из сторон
хăрах енлĕ урам — улица-односторонка
хăрах еннелле чалăш — косой, покосившийся на одну сторону
хăрах куçлă — косой, кривой, одноглазый
хăрах турталлă урапа — фургон с дышлом (букв. с одной оглоблей)
хăрах ураллă — одноногий, хромой
йĕкĕреш хăраххи — один из близнецов
хăрах уран сик — прыгать, скакать на одной ножке

хăрушлăх

1.
опасность
угроза

вилĕмле хăрушлăх — смертельная опасность
хăрушлăх иртсе кайрĕ — опасность миновала
хăрушлăха лек — оказаться в опасности
хăрушлăх умĕнче — перед лицом опасности
çĕр чĕтрессин хăрушлăхĕ — угроза землетрясения

хĕсĕклĕх

3.
нехватка, недостаток
çĕр хĕсĕклĕхĕ — малоземелье

хĕсĕр

2.
бесплодный, неплодоносящий, неплодородный
хĕсĕр çул — неурожайный год
хĕсĕр улмуççи — неплодоносящая яблоня
хĕсĕр хĕрарăм — бесплодная женщина
çĕр хĕсĕре юлчĕ — земля стала неплодородной

хĕсĕрлен

3.
становиться бесплодным, терять плодородие
çĕр хĕсĕрленнĕ — земля стала бесплодной

хисепсĕр

бесчисленно, неисчислимо, несметно
очень много

хисепсĕр йывăрлăхсем — неисчислимые трудности
çĕр айĕнче хисепсĕр пуянлăхсем упранаççĕ — в недрах хранятся несметные богатства

хулхулан

3.
становиться рыхлым, неплотным
çĕр лайăх хулхуланнă — земля хорошо разрыхлилась
улăм хулхуланса тăрать — солома уложена неплотно

хуп

2.
закрывать
складывать
что-л. раскрытое
сунчăка хуп — сложить зонтик
кĕнекене хуп — закрыть книгу
куçа хуп — закрыть глаза
çĕр каçиччен куç хупмарăм — всю ночь я не смыкал глаз

хупăрлан

1.
покрываться, застилаться чем-л.
çĕр юрпа хупăрланнă — земля покрылась снегом

хура

2.
темный
темно-

хура вăрман — 1) темный лес 2) чернолесье, лиственный лес
хура-кăвак — темно-синий
хура-хĕрлĕ — тĕмно-красный, коричневый
хура çĕр — темная ночь

хурт

1.
червь, червяк
гусеница

купăста хурчĕ — капустная совка
лĕпĕш хурчĕ — гусеница
çĕр хурчĕ — земляной червь
тислĕк хурчĕ — навозный червь
тымар хурчĕ — проволочник
хурт йĕнни — куколка
хурт çамки — кокон

хусăкла

копать, разрыхлять
çĕр хусăкла — разрыхлять землю лопатой

хусăклан

страд.
разрыхляться (о почве)
тăмлă çĕр лайăх хусăкланмасть — глинистая почва плохо разрыхляется

хуçа

хозяйский
арман хуçи — 1) хозяин мельницы 2) мельник
кил хуçи — домохозяин, домовладелец
кил хуçи хĕрарăм — домохозяйка
çĕр хуçи — землевладелец
тарават хуçа — гостеприимный хозяин
хуçа арăмĕ — хозяйская жена, хозяйка
хуçа ывăлĕ — хозяйский сын
Хуçана юрасшăн тарçи çын вĕлернĕ. — погов. Чтобы угодить хозяину, слуга убил человека.

хута

2.
по
çĕр хута —
1) всю ночь
пӳртре çĕр хута çутă сӳнмерĕ — всю ночь в доме не гас огонек
2) по ночам
ночью

хутлăх

1.
местность, место
пространство, площадь

айлăмлă хутлăх — низменная местность
çĕр чăмăрĕн хутлăхĕ — околоземное пространство
Сарăту хутлăхĕнче — в окрестностях Саратова, около Саратова

хыткан

2.
засохший, высохший
хыткан çĕр — засохшая земля

чав

I.

1.
рыть, копать
ковырять
разг.
канав чав копать канаву
окоп чавса вырнаç — окопаться
çăл чав — рыть колодец
çĕр чавакан машина — землеройная машина
çĕр чавакан — землекоп
чавса кĕрсе кай — зарыться, закопаться
чавса салат — разгрести
чавса çемçет — взрыхлить, разрыхлить
тĕмескене чавса так — срыть бугор
чавса тултар — нарыть, накопать (много)
чавса тух — прорыть, прокопать
Çыншăн кăвар чавма хушман. — посл. Не давай твоими руками жар загребать.

чалăш

криво, косо, наклонно
чалăш аяклă çын — кривобокий человек
чалăш пит — перекбшенное лицо
чалăш çыру — косой, наклбнный почерк
чалăш тута — кривой рот
чалăш ураллă упа — косолапый медведь
чалăш хапха — кривые, покосившиеся ворота
юпа чалăш ларать — столб стоит наклонно, косо
çĕлĕке чалăш ларт — надеть шапку набекрень

чапрас

косо, криво
чапрас аяклă — кривобокий
чапрас тута — кривой рот
чапрас ураллă — косолапый, кривоногий

чатан

диал.
хромой
чатан автан — хромой петух
чатан ураллă — хромоногий

чăмăр

шарообразный, шаровидный
пĕчĕк чăмăр — шарик
çĕр чăмăрĕ — земной шар, земля
уйăх чăмăрĕ — диск луны

чĕкеç

1.
ласточка
касатка
обл.
çыр чĕкеçĕ — 1) ласточка-береговушка 2) стриж
çĕр чĕкеçĕ — 1) ласточка-береговушка 2) стриж
тинĕс чĕкеçĕ — морская ласточка
Чĕкеçĕн хӳри юплĕ, çĕленĕн чĕлхи юплĕ. — посл. У ласточки раздвоен хвост, у змей — язык.
Шăпчăк чĕкеçрен ирттерет. — посл. Соловей перепоет ласточку.

чĕтрев

1.
дрожь, дрожание, колебание
чĕтрев хумĕ — рябь, переливы
çĕр чĕтревĕ — землетрясение

чĕтренӳ

1.
сотрясение
колебание
дрожание

çĕр чĕтренĕвĕ — землетрясение

чик

7. разг.
закопать, погрести, захоронить
çĕр айне чик — зарыть в землю

чуман

I.

1.
ленивый (о лошади)
Лайăх лашана пĕр пушă, чуман лашана çĕр пушă. — посл. Хорошей лошади хватит одного кнута, ленивой лошади нужно сто кнутов.

шак

2. подр. —
об отвердении, затвердении, застывании чего-л.

çĕр шак хытса ларнă — земля затвердела как камень

шапа

лягушачий, лягушечий
çĕр шапи — жаба
тимĕр шапа — черепаха
тинĕс тимĕр шапи — морская черепаха
шапа вăлчи — 1) лягушачья икра 2) бот. бодяга
шапа курăкĕ — бот. копытень европейский
шапа пăтти — бот. ряска
шапа хупаххи — бот. мать-и-мачеха
шапа çăвар — бран. горлан, крикун
шапа хуранĕ — раковина, ракушка

шашка

шашечный
çĕр клеткăллă шашка — стоклеточные шашки
шашка турнирĕ — шашечный турнир

шăвар

2.
поливать, орошать
пахчаçимĕç шăвар — поливать овощи
çумăр калчасене лайăх шăварчĕ — дождь хорошо оросил посевы
шăвармалли канал — оросительный канал
шăваракан çĕрсем — поливные земли
шăварман çĕрсем — неполивные, богарные земли
шăвармалли машина — поливочная машина
юнпа шăварнă çĕр — перен. орошенная кровью земля

шăл

II. глаг.

1.
мести, подметать
урай шăл — подметать пол
урам шăл — мести улицу
шăлса ил — обмахнуть, обмести
çӳп-çапа кĕтесе шăлса пуçтар — смести сор в угол
çĕр çинчен шăлса ывăт — перен. смести с лица земли

шăнкав

каменистый
шăнкав çĕр — каменистая почва

шăп

I.

1.
ровно, точно
шăп кăнтăрла — ровно в полдень
шăп вăхăтра — точно в срок
кунта шăпах çĕр тенкĕ — здесь ровно сто рублей

шăршăн

намокать
набухать, разбухать

нӳрĕпе шăршăннă çĕр — отсыревшая земля
пичке шăршăнать — бочка мокнет
алăк шăршăнса ларнă — дверь разбухла

штатив

2.
штатив (хуçланакан виç ураллă тĕрев)
фотоаппарат штативĕ — штатив фотоаппарата

штольня

горн.
штольня (çĕр айнелле сĕвеккĕн кĕрекен çул)

шу

4.
соскальзывать, выскальзывать
алăран шуса тухса ӳк — выскользнуть из рук
тутăрĕ çурăмĕ çинелле шуса аннă — платок у нее сполз, съехал на спину
çĕр шуса анни — оползень

шултра

3. перен.
крупный, значительный
масштабный

шултра буржуази — крупная буржуазия
шултра промышленность — крупная промышленность
шултра çĕр хуçисем — крупные землевладельцы

шур

болотный
мăк пуснă шур — болото, заросшее мхом
шур курăкĕ — болотная трава

шурă

белый, светлый
белое

шăл шурри — белизна зубов
шăл шурри те уçмарĕ — он и рта не раскрыл
шурă акăш — белый лебедь
шурă калкан — белый ковыль
шурă кĕленче — матовое, молочное стекло
шурă кирпĕч — белый, силикатный кирпич
шурă мăк — белый мох, сфагнум
шурă мулкач — заяц-беляк
шурă пĕлĕтсем — белые облака
шурă сăрă — белила
шурă çăнăх — белая мука
шурă упа — белый медведь
шурă чарлан — белая цапля
шурă чуста — тесто из крупчатки

Тарăн варта шурă хăйăр анчах, çунă шурă юр пек. — фольк. В глубоком овраге светлый песок — что свеже-выпавший белый снег.

Шурă аппан шăлĕсем хура. (Хуртпуççи). — загадка У белолицей девушки зубы черные. (Раковина-ужовка с черными краями).

шурлăхлă

болотистый, заболоченный
шурлăхлă çĕр — болотистая почва
шурлăхлă улăх — заболоченный луг

шӳ

I.

1.
мокнуть, разбухать, набухать (от воды)
çĕр çумăрпа шӳсе кайнă — земля отсырела от дождей

шыв

4.
вода и воды
водные потоки, массы
ейӳ шывĕ — полая вода
çĕр айĕнчи шывсем — подпочвенные, грунтовые воды
çурхи шыв — весенние воды
çырана шыв çисе кайнă — берег размыт водой

шыра

1.
искать, разыскивать
ĕç шыра — искать работу
тĕрĕслĕх шыра — искать правду
шыраса туп — разыскать, раскопать, доискаться,откопать (напр. редкую книгу)
унăн куçĕсем такама шырарĕç — он искал кого-то глазами
Таракана пĕр çул, шыракана çĕр çул. — посл. У беглеца одна дорога, а у ищущего — сто.
Кам мĕн шырать, çавна тупать. — погов. Кто что ищет, тот то и находит.
Шыракана мар, тупакана мухтаççĕ. — посл. Хвалят не того, кто ищет, а того, кто находит.

шыра

3.
разведывать, вести разведку, поисковые работы
çĕр айĕнчи пуянлăхсене шыра — вести разведку полезных ископаемых
нефть шырани — разведка на нефть

ывăн

2.
истощаться (о почве)
çĕр ывăннă — земля истощилась

ыйту

2.
вопрос, проблема
кăткăс ыйту — сложный вопрос
çĕр ыйтăвĕ — аграрный вопрос
çивĕч ыйту — злободневный вопрос
тавлашуллă ыйту — 1) спорный вопрос 2) дискуссионная проблема
ыйту кăларса тăрат — ставить проблему
ыйтăва татса пар — решить вопрос, решить проблему

ылмаш

посменно, поочередно, попеременно, сменяясь, чередуясь
кунпа çĕр ылмашĕ — смена дня и ночи
ал ылмашĕ — перемена занятий, смена одного вида занятий другим
юлташпа ылмаш ĕçле — работать посменно

ылмашăн

II. глаг.

1.
сменяться, чередоваться
кунпа çĕр ылмашăнчĕç — день сменился ночью
сасăсем ылмашăнни — лингв. чередование звуков
хуралçăсем час-часах ылмашăнаççĕ — дозорные сменяются часто
пĕр-пĕринпе ылмашăнса ĕçле — работать попеременно, чередуясь друг с другом

ылмашу

1.
смена, чередование
кунпа çĕр ылмашăвĕ — смена дня и ночи

ырханлан

2. перен.
терять плодородие, скудеть, тощать
çĕр ырханланса кайрĕ — земля отощала

ырханлат

2.
истощать, делать бедным, тощим
çĕре ырханлат — истощать почву
ырханлатса çитернĕ çĕр — истощенная почва

экватор

экватор (çĕр чăмăрне çурçĕр тата кăнтăр çурчăмăра пайлакан йĕр)

электробур

электробур (электричествăпа çĕр пăралакан машина)

эпицентр

эпицентр (çĕр чĕтреннĕ е взрыв пулнă вырăн варри)
çĕр чĕтреннин эпицентрĕ — эпицентр землетрясения

эстакада

эстакада (çĕр çийĕн тунă кĕпер)

ягель

ягель (тундрăра ӳсекен мăк курăкĕ, пăлан мăкĕ)

япăх

неряшливо, небрежно, неопрятно
япăх çыру — неряшливый почерк
япăх тумлан — 1) бедно одеваться 2) одеваться неряшливо, неопрятно
çĕр хăйне япăх пăхнине юратмасть — земля не любит небрежного отношения к себе

ят

8. уст.
надел (земли) на душу или на едока
пĕр ят çĕр — надел на одну душу

ӳпле

I.

1.
шалаш, навес
укрытие

брезент ӳпле — брезентовый навес
вăрман касакансен ӳпли — шалаш лесорубов
çĕр ӳпле — землянка
хуралçă ӳпли — будка охранника

ӳплен

опускаться, сходить (напр. о сумерках)
çĕр çине каç ӳпленчĕ — на землю опустилась ночь

çаврăм

2.
оборот, виток, круг
винт çаврăмĕ — шаг резьбы винта
пралук çаврăмĕ — виток провода
космос карапĕ Çĕр тавра икçĕр çаврăм тунă — космический корабль совершил двести оборотов вокруг Земли
суха тепĕр икĕ çаврăм тумалăх çеç — пахоты осталось только на два круга

çаврăн

1.
крутиться, вертеться, вращаться
кружиться

ачасем чăрăш тавра çаврăнаççĕ — дети кружатся вокруг елки
кустăрма хăвăрт çаврăнать — колесо быстро крутится
спутник хăйĕн орбитипе çаврăнать — спутник движется по своей орбите
çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать — земля вращается вокруг своей оси
авăрта шыв çаврăнать — в омуте кружится вода
çӳлĕ ту çине арман лартрăм çиле хирĕç çаврăнма — фольк. я поставил на высокой горе мельницу, чтобы вертелась на ветру

çап

18.
конопатить, заделывать
пӳрте мăк çап — проконопатить избу
хушăксене çапса тух — заделывать щели

çăл

2.
дергать, выдергивать, вырывать, выщипывать
йĕтĕн çăл — теребить лен
мăк çăл — дергть мох
хур тĕкĕ çăл — ощипывать гуся
çăлса кăлар — выдрать
тымарĕпех çăл — вырвать с корнями (напр. траву)

çăмăл

легко, ловко, проворно
çăмăл ача — бойкий ребенок
çăмăл ураллă — быстрый, расторопный
çăмăл шăмшак — подвижная фигура
çăмăл хускан — двигаться легко

çăт

3.
втягивать, затягивать
засасывать, поглощать, погребать

çăтакан шурлăх — топкое болото, топь
çĕр çăтнă вырăн — провал, карстовая воронка
насус шыв çăтать — насос втягивает воду
шурлăх çăтать — болото засасывает
кимме шыв çăтрĕ — лодку поглотила вода

çăт


куççуль çăт
— глотать слезы, сдерживать рыдания
сурчăк çăт — глотать слюнки
йĕтĕр çăтнă пек — как аршин проглотил
чĕлхӳне çăтăн — язык проглотишь (так вкусно)
çĕр çăттăр (çăтман, çăтасшĕ)! бран. провались он в тартарары!

çемçе

мягко
çемçе диван — мягкий диван
çемçе çӳç — мягкие волосы
çемçе суха — с.-х. мягкая пахота
çемçе çĕр — рыхлая почва
çемçе ӳт — 1) нежное тело 2) мягкие ткани тела
Кушак та çемçе вырăн юратать. — погов. И кошка любит полежать на мягком.

çемçе

8.
вялый, слабый, хилый
ĕçе çемçе — слабый в работе
çемçе ураллă лаша — лошадь со слабыми ногами

çерем

4.
целина, новина
целинный

çерем çĕр — целинная земля
çерем çĕр уçакан — целинник
çерем уç — поднимать целину, пахать новину
çерем çĕт — поднимать целину, пахать новину

çеçке

3.
лист и листья
вĕлтĕрен çеçки — листья крапивы
çĕр çырли çеçки — листья клубники
куккурус виçĕ çеçке кăларнă — кукуруза выпустила три листочка

çĕкле

7.
выносить, выдерживать
çĕклейми хуйхă — невыносимое горе
улмуççи турачĕсем улмисене çĕклесе лараймаççĕ — ветки не выдерживают тяжести яблок
Шыв çĕклеймест, çĕр çĕклет. (Чул). — загадка Вода не выдерживает, а земля выдерживает. (Камень).

çĕнтер

2.
преодолевать, превозмогать, побороть
справляться с чем-л.

йывăрлăхсене çĕнтер — справиться с трудностями
çĕр туртăмне çĕнтер — преодолевать земное притяжение
хуйха çĕнтер — побороть горе

çĕр

I. сущ.

1.
земля
земной
çĕр тĕнĕлĕ — земная ось
çĕр туртăмĕ — земное притяжение
çĕр хуппи — земная кора
çĕр чăмăрĕ — земной шар
çĕр çывăхĕнчи орбита — околоземная орбита
Çĕрĕн çын хайланă спутникĕ — искусственный спутник Земли
Çĕр Хĕвел тавра çаврăнать — Земля вращается вокруг Солнца

çĕр

земной
çĕр çинчи телей — земное счастье
çĕр çинчи тăнăçшăн кĕреш — бороться за мир на земле

çĕр

земной
карап çинчен çĕр курăнчĕ — на корабле увидели землю
çĕрпе пĕлĕт хушшинче — перен. между небом и землей

çĕр

земляной, почвенный, грунтовой
йӳçек çĕр — кислая почва
йӳçек çĕрсене извеçлени — известкование кислых почв
кăрачă çĕр — неплодородная земля
пулăхлă çĕр — плодородная почва
тăмлă çĕр — суглинок
хăйăрлă çĕр — супесь
хура çĕр — чернозем
çĕр айĕнчи пуянлăхсем — ископаемые богатства
çĕр айĕнчи шывсем — почвенные воды
çĕр дамба — земляная дамба
çĕр кĕпер — насыпь, дамба (через болото)
çĕр мунча — баня, вырытая в земле
çĕр сийĕ — пласт земли
çĕр тĕслĕ — землистого цвета
çĕр урай — земляной пол
çĕр ӳпле — землянка
çĕр хăвăлĕ — пещера, подземелье
çĕре сыхламалли ĕçсем — почвозащитные мероприятия
çĕре çемçет — 1) разрыхлять почву 2) удобрять землю
çĕр чавакан — землекоп
çĕр чавакан техника — землеройная техника
çĕр чĕтренни — землетрясение
çĕр чĕтреннĕ — произошло землетрясение
Хирте тимĕр чĕрнеллĕ асамçă çĕр чавать. (Акапуç). — загадка В поле роет землю волшебник с железными когтями. (Плуг).

çĕр

земельный, аграрный
акакан çĕр — земля под посевами, посевные площади
акман çĕр — невозделанная земля
колхоз çĕрĕ — колхозная земля
парлак çĕр — залежные земли
сухалакан çĕр — пашня
ялхуçалăхĕнче усă куракан çĕрсем — сельскохозяйственные угодья
çĕр ĕçченĕ — земледелец, труженик земли
çĕр кризисĕ — земельный кризис
çĕр лаптăкĕ — земельная площадь
çĕр реформи — аграрная реформа
çĕр сахалли — малоземелье
çĕр улпучĕ — помещик, латифундист
çĕр хуçи — землевладелец
çĕр валеç — распределять землю
çĕр ĕçле — заниматься земледелием
çĕре национализациле — национализировать землю
çĕр тара ил — арендовать землю
çĕр тара пар — сдавать землю в аренду
çĕр тытни — землевладение
çĕрпе усă курни — землепользование

çĕр

6.
местность
край, сторона, территория, страна
оккупациленĕ çĕрсем — оккупированные территории
пĕлмен çĕр — незнакомая местность
сăрт-туллă çĕр — гористая местность
çуралнă çĕр — родимый край, родина
ют çĕр — чужая сторона, чужбина

çĕр


çĕр пичĕ — рельеф местности
çĕр кăмпи — 1) гриб-дождевик 2) шампиньон
çĕр мăйăрĕ — земляные орехи, арахис
çĕр мулкачи — тушканчик
çĕр çăвĕ — гриб-дождевик
çĕр çырли — клубника
çĕр чĕкеçĕ — ласточка-береговушка
çĕр шапи — жаба
çĕре кĕр — скончаться (букв. уйти в землю)
çĕр çăтман пуçне!бран. нет на него погибели!
çĕр çăтасскер!бран. нет на него погибели!
çĕр çăтманскер!бран. нет на него погибели!
çĕр тĕпне кайтăр! бран. провалиться ему в преисподнюю!
çĕр çĕмĕрсе — шумно, громогласно
çĕр çĕклейми — огромный, чудовищный, невыносимый

çĕр

ночной
кĕрхи çĕр — осенняя ночь
кĕçĕрхи çĕр — в эту ночь, этой ночью
пĕр çĕрлĕхе — на одну ночь
çĕр варринче — средь ночи
çĕр тăршшĕнче — в течение ночи, за ночь
çĕр вырт — заночевать где-л.
çĕр каç — переночевать, провести ночь
çĕр çĕрле — переночевать, провести ночь
çĕр каçа — всю ночь
çĕр каçипе — всю ночь
çĕр каçиччен юр нумай тултарнă — за ночь нанесло много снегу
çĕр çывăрмасăр ĕçле — работать без сна

çĕр хута —
1) ночью, в ночь
ăçта кайрăн çĕр хута? — куда ты пошел в самую ночь?
2) всю ночь, ночь напролет
халăх çĕр хута шавларĕ — народ шумел всю ночь

Кĕске çĕрĕн ыйхи тутлă. — посл. В короткую ночь сон особенно сладок.
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.

çĕр

IV. числ.

1.
при конкр. счете, в качестве опр.
сто
сто-

çĕр çын — сто человек
çĕр пин — сто тысяч
çĕр пинлĕ çар — стотысячная армия
çĕр проценчĕпех — на все сто процентов
кунтан çĕр аллă километрта — в ста пятидесяти километрах отсюда
темиçе çĕр çын — несколько сот человек
çĕр çулхи — столетний
çуралнăранпа çĕр çул çитни — столетие со дня рождения
çĕр тенкĕлĕх укçа — сторублевая ассигнация
çĕр-çĕр — сотни
сывлăша çĕр-çĕр кайăк çĕкленчĕ — сотни птиц поднялись в воздух
Çĕрлехи çулçĕр тĕслĕ. — посл. Ночью в пути — как по ста дорогам идти.

çĕр

2. при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
сто, сотня
çĕртен вуннă катăк — до ста не хватает десяти
çĕр çумне пиллĕк хуш — к сотне прибавить пять
çĕре шутласа çитер — досчитать до ста
çĕре çит — достигнуть столетнего возраста

çĕр

3. в качестве обст.  
сто раз
кун çинчен ăна çĕр те калана — сто раз ему об этом говорили

çĕр

V. глаг.

1.
гнить, преть, тлеть, разлагаться
çĕрнĕ çулçă — прелые листья
çĕрнĕ тислĕк — перегной
çĕрнĕ шăршă — запах гниения
нӳрĕпе çĕр — гнить от сырости
шалтан çĕр — разлагаться изнутри
пĕрене çĕрме пуçланă — бревно начало гнить
çĕрсе кай — сгнить, истлеть
тумтир çĕрсех кайнă — одежда вся истлела
Пулă пуçĕнчен çĕрме пуçлать, йывăç — варриичен. — посл. Рыба портится с головы, а дерево гниет с сердцевины.

çĕрĕ

(çĕр)

1.
кольцо, колечко
перстень

алмас çĕрĕ —алмазный перстень
венчет çĕрри — обручальное кольцо
куçлă çĕрĕ — перстень, кольцо с камнем
ылтăн çĕрĕ — золотое кольцо
ик аллăма сулкăлама кĕмĕл çĕрĕ кирлĕ — фольк. чтобы поводить в танце руками, нужно серебряное колечко
Пусă тĕпне кĕмĕл çĕрĕ ятăм. (Çăлтăрсем). — загадка Я опустила на дно колодца серебряные кольца. (Звезды).

çĕрле

II. глаг.
ночевать, проводить ночь
кăвайт патĕнче çĕр çĕрле — скоротать ночь у костра

çĕр-шыв

собир.
земля, почва, грунт
çĕр-шыв типсен — когда подсохнет земля

çĕт

2.
разрывать, рыть
сысна çĕр çĕтет — свинья разрывает землю

çи

поверхностный, внешний, наружный
çĕр çийĕ — поверхность земли
шыв çийĕ — водная гладь, поверхность воды
çи çунат — надкрылья (у насекомых)
çи питти — внешность, наружность (человека)
хĕрсен çи тулли тенкĕ — девушки увешаны монистами
çие тух — пробиваться на поверхность (напр. о всходах)
Çийĕнчи кĕпине хывса пама хатĕр. — погов. Готов отдать последнюю рубашку.

çи

8. уст.
кормиться, жить
çĕр çисе пурăн — кормиться землей, получать доходы от земли

çинчен

7.
за (какую-л. цену)
на (каких-л. условиях)
çĕр тенкĕ çинчен калаçрăмăр — мы сошлись на ста рублях (о купле, продаже чего-л.)

çитер

II.

1.
доводить, довозить
доставлять

киле çитер — довести до дома
хаçат-журнал çитер — доставить почту
хыпар çитер — сообщить, донести весточку
çитерсе пар — доставить кому-л.
Васкани çитермест, çул пĕлни çитерет. — посл. К цели приводит не поспешность, а знание дороги.

2.
доводить (до определенного предела, уровня)
вăрлăха кондицие çитер — довести семена до кондиции
ĕçе вĕçне çитер — довести работу до конца
йĕрес патне çитер — довести до слез
перекете çĕр тенкĕ çитертĕм — я довел сумму сбережений до ста рублей

çитмĕл

1.
при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
семьдесят
çĕр çитмĕл — сто семьдесят
çитмĕл пиллĕк — семьдесят пять
çич хут вуннă — çитмĕл — семью десять — семьдесят
вăл çитмĕле пуснă — ему пошел семидесятый год
çитмĕлти старик — семидесятилетний старик

çул

дорожный, путевой
аслă çул — 1) большак 2) магистраль
мăн çул — 1) большак 2) магистраль
асфальт çул — асфальтированная дорбга
вак çул — проселочная дорога, проселок
лша çулĕ — проселочная дорога, проселок
канатлă çул — канатная дорога
Чулхула çулĕ — Нижегородский тракт
пурнăç çулĕ — жизненный путь
çакнă çул — подвесная дорога
çуна çулĕ — санный путь, зимник
тавра çул — кружный путь
утма çул — тропинка
чупмалли çул — спорт. беговая дорожка
шоссе çулĕ — шоссейная дорога
çул кукăрĕ — поворот дороги
çул паллисем — дорожные знаки
çул пуçĕ — проводник, провожатый
çул тăваткалĕ — перекресток дорог
çул хĕрри — обочина, бровка
çул икĕ енĕпе — по обе стороны дороги
çул тăрăх — по дороге
çулсăр-мĕнсĕр — не разбирая дороги, по бездорожью
çул пар — уступить дорогу
çул тат — перейти, перебежать дорогу (перед идущим)
çул уç — проложить путь
çул хыв — прокладывать дорогу
çул хур — прокладывать дорогу
çулпа пыр — идти по дороге
çултан пăрăн — посторониться, свернуть с дороги
Юлташпа çул кĕскелет. — посл. Со спутником и дорога короче.
Каякана пĕр çул, шыракана çĕр çул. — посл. Для идущего одна дорога, для ищущего — сто дорог.

çул

5.
орбита
траектория

космос карапĕн çулĕ — траектория полета космического корабля
Çĕр хăйĕн çулĕпе кусать — Земля движется по своей орбите

çур

14.
бить, ударять в нос
разить
прост.
бензин шăрши çурать — разит бензином


çĕр çурасла — громогласно, оглушительно
çĕр çурасла кăшкăраш — оглушительно галдеть

çурат

2. перен.
зарождать, порождать
шанчăк çурат — зародить надежду
Пĕр сăваплă сăмах çĕр те пĕр шухăш çуратать. — посл. Мудрое слово порождает сто мыслей.

çурăк

2.
щель, щелка, расщелина
карта çурăкĕ — щель в заборе
çĕр çурăкĕ — расщелина в земле

çуркалан

2.
рваться, разрываться, превращаться в клочья
çуркаланса пĕт —
1) потрескаться, покрыться трещинами
çĕр çуркаланса пĕтнĕ — земля вся потрескалась
2) изорваться
кĕпе çуркаланса пĕтнĕ — рубашка вся в клочьях

çухăр

1.
пронзительно кричать
орать, вопить
разг.
çĕр çурасла çухăрать — он кричит благим матом

çӳлĕш

1.
высота, вышина
çурт çӳлĕшĕ — высота дома
çĕр метр çӳлĕшĕнче — на высоте ста метров

çывăр

1.
спать
почивать
уст.
выртса çывăр — ложиться спать
çĕр çывăрмасăр ĕçле — работать всю ночь без сна
харлаттарса çывăр — храпеть во сне
хытă çывăр — спать крепко
çывăрас килет — мне хочется спать, меня клонит ко сну
çывăрса тăр — проснуться
çывăрса тăран — выспаться
çывăрса юл — проспать, опоздать
çывăрмалли пӳлĕм — спальня
ача çывăрмалли пӳлĕм — детская спальня
çывăрмалли пӳлем гарнитурĕ — спальный гарнитур
шăв-шав çывăрма памасть — шум не дает спать

çывăр

2.
ночевать
çывăрма яр — предоставить ночлег, пустить ночевать
эпир кунта икĕ çĕр çывăртăмăр — мы провели здесь две ночи

çывăх

4. в роли служ. имени:

çывăха, çывăхна, çывăхнек, ближе к
ман çывăха кил-ха — подойди-ка ко мне
ял çывăхне — поближе к деревне
вăл сан çывăхна пыма хăрать — он боится подойти к тебе

çывăхра, çывăхăнта, çывăхĕнчевблизи, около, возле, у, рядом
ман çывăхра — около меня
сан çывăхăнта — около тебя
вăрман çывăхĕнче — возле леса
Çĕр çывăхĕнчи орбита — околоземная орбита

çывăхран, çывăхĕнченвблизи, мимо, около
ман çывăхранах чул вĕçсе иртрĕ — совсем близко, около меня пролетел камень

çыпçăн

2.
прижиматься
прильнуть

çĕр çумне çыпçăн — прижаться к земле

çыр

I. сущ.

1.
обрыв, яр, откос
Сур çырĕ — крутой берег Суры
чăнкă çыр — крутой обрыв, крутояр
çыр хĕрринче çĕр çырли, пиçсе çитсен çын курать — фольк. на откосе растет клубника, когда она созреет, все ее видят

çырла

ягодный
иçĕм çырли — виноград
йĕплĕ çырла — крыжовник
кăвак çырла — ежевика
çĕр çырли — клубника
хура çырла — черннка
хурăн çырли — земляника
чие çырли — вишня
шур çырли  — 1) клюква 2) морошка
мăк çырли — 1) клюква 2) морошка
çырла пахчи — ягодник
çырла çеçки — листья ягодных растений
çырла шывĕ — ягодный сок
çырла пиçнĕ — ягоды созрели
çырла тат — рвать ягоды
çырлана кай — идти по ягоды
çĕмĕрт мĕншĕн кулянать? — çырли хура пулнăшăн — фольк. из-за чего горюет черемуха? — из-за того, что ягоды у нее черные


çырла кайăкĕ — малиновка (птица)
йытă çырли — волчьи ягоды
кашкăр çырли — волчьи яоды

ăман

1.
червь, червяк
мăн ăман — крупный червь, выползок
çĕр ăманĕ — земляной червь
тислĕк ăманĕ — навозный червь
ăман кăлар — накопать червей (для рыбной ловли)
вăлтана ăман тир — насадить на крючок червяка

ăрат

1.
род, племя
фамилия

авалхи ăрат — древний род, древняя фамилия
улпут ăратти — 1) барского происхождения, барин 2) перен. лентяй, лодырь
вĕсен ăратти çавнашкал — у них в роду все такие
пирĕн ăрат ĕлĕкренпех çĕр ĕçлет — наш род издавна занимается земледелием

ăшăн

3.
таять, оттаивать, протаивать
çĕр çур метр ăшăннă — земля оттаяла на пол-метра

ĕлĕкрех

раньше, прежде
...тому назад

çĕр çул ĕлĕкрех — сто лет тому назад
ĕлĕкрех кунта уй пулнă — раньше здесь было поле

ĕшен

2. диал.
тощать, истощаться, становиться неплодородным
çĕр ĕшеннĕ — почва истощилась

кĕскел

сокращаться, укорачиваться, убавляться
çĕр кĕскелчĕ — ночи стали короткие
çунă хыççăн кĕпе кĕскелсех кайнă — после стирки платье укоротилось
Юлташпа çул кĕскелет. — погов. Cо спутником пойдешь — скорее путь пройдешь.

сфера

сферический
çĕр сфери — земная сфера

ар

III.
ар (çĕр виçи) = 100 кв. м.

çытар

подушка
пĕчĕк çытар — подушечка
çытар пичĕ — наволочка
Пĕр çытар çинче çĕр салтак выртать. (Мачча хăмисем) — загадка На одной подушке лежат сто солдат. (Доски потолка).

çирĕм

числ.

1.
при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
двадцать (о чем-л., поддающемся счету)
çирĕм виççĕ — двадцать три
çĕр çирĕм — сто двадцать
тăват хут пиллĕк — çирĕм  —  четырежды пять — двадцать
çирĕм хĕр — девушка двадцати лет
вăл çирĕм кайнă — ему пошел двадцатый год
вăл пĕр çирĕменче — ему лет двадцать

мин

II.
çĕр минне анса кайтăрах!бран. провалиться бы ему в тартарары!

çавракăш

окружность
çур çавракăш — полукружие
Çĕр чăмăрĕн çавракăшĕ — окружность Земли
çавракăш виç — измерить окружность
çавракăш çырса тух — очертить, начертить окружность

çĕмĕр

17. перен. разг.
пробирать, распекать
разносить прост.



пуçа çĕмĕр — 1) разбить, проломить голову 2) ломать голову над чем-л.
çĕр çĕмĕрсе — 1) с грохотом, сотрясая землю 2) неистово, бурно, вовсю
каччăсем çĕр çĕмĕрсе ташлаççĕ — парни отплясывают вовсю

нӳрлен

увлажниться, отсыревать, пропитываться влагой
сӳс нӳрленнĕ — пенька отсырела
нӳрленнĕ тăвар — отсыревшая соль
çĕр лайăх нӳрленчĕ — земли хорошо пропиталась влагой

нӳрлĕ

влажный, сырой
пропитанный сыростью

нӳрлĕ сывлăш — влажный воздух
çĕр нӳрлĕ-ха — земля еще сырая

сум

II. уст.
рубль ассигнациями (около 29 копеек серебром)
сум тенкĕ — четвертак, монета в 25 копеек
Çĕр сум укçа пуличчен çĕр тус пултăр. — посл. Не имей сто рублей, а имей сто друзей.

ĕçле

3.
обрабатывать
перерабатывать

çĕр ĕсле — обрабатывать землю
чĕртавар ĕслесе хатĕрле — перерабатывать сырье

курăк

бот.
аслати курăкĕ — анютины глазки
ие курăкĕ — плаун
кăчăр курăкĕ — болотный хвощ
чакăр курăкĕ — болотный хвощ
мăк курăкĕ — лишайник
нухрат курăкĕ — полевая ярутка
пыл курăкĕ — львиный зев, медуница
сарамак курăкĕ — первоцвет
супăнь курăкĕ — мыльнянка
тикĕт курăкĕ — гвоздика
хăйăр курăкĕ — песчанка
чапăр курăкĕ — чабрец
чăкăт курăкĕ — просвирняк
чĕкеç курăкĕ — подорожник
шăнăр курăкĕ — подорожник
чикен курăкĕ — герань
кашкăр курăкĕ — герань
шартла курăкĕ — хлопушка
шалтăрма курăкĕ — хлопушка
шатра курăкĕ — пастушья сумка
шăрчăк курăкĕ — недотрога
шĕпĕн курăкĕ — чистотел
шур курăк — шалфей

латифунди

ист.
латифундия (пуян çĕр улпучĕн хуçалăхĕ)

чĕтрет


çĕр чĕтретсе кăшкăр — кричать во весь голос

ачаш


ачаш вырăн (çĕр) — половые органы

та


сахалтан та — самое меньшее, по меньшей мере, минимум
сахалтан та çĕр çын пуçтарăннă — собралбсь по меньшей мере сто человек
нумайран та — самое большее, максимум

мулкач


çĕр мулкачи — тушканчик
мулкач чĕри — заячья душа
мулкач ыйхиллĕ çын — человек с коротким и беспокойным сном
мулкач сĕллибот. заячий овес
мулкач тутимед. заячья губа
мулкач хăлхибот. ландыш

хăйма


хăйма курăкĕбот. мать-и-мачеха
хăйма çĕр — жирная почва

тавра

6. послелог
вокруг, кругом
около

кӳлĕ тавра — вокруг озера
космос карапĕ Çĕр тавра çĕр хут вĕçсе çаврăннă — космический корабль совершил сто оборотов вокруг Земли

ан


вар аннимед. грыжа
вăл çĕр шăтăкне анса кайма хатĕр — он готов провалиться сквозь землю (от стыда)
кайран хуть тĕнче йăтăнса антăр — после нас — хоть потоп (букв. пусть хоть весь мир обрушится)

тутăх

II. глаг.
ржаветь
тимĕр тутăхать — железо ржавеет
тутăхнă пăта — ржавый гвоздь
тутăхман хурçă — нержавеющая сталь
тутăхса кай — заржаветь
тутăхса пĕт — разрушиться от ржавчины
тутăхса çĕр — проржаветь насквозь

сыпăн

5.
сливаться, смыкаться, сходиться, соединяться
пĕлĕтпе çĕр сыпăннă тĕлте — там, где сходятся земля и небо

вутлă-хĕмлĕ

1.
огненный, пламенный
çĕр айĕнчен вутлă-хĕмлĕ шĕвек сирпĕнсе тухать — из земли извергается огненная масса

йĕлтĕр


йĕлтĕр ураллă — с длинными копытцами (об овцах)

мамăк


мамăк тир — пушнина
мамăк тирлĕ кайăк — пушной зверь
мамăк çĕр — удобренная, рыхлая земля

пулăх

I.
плодородие
çĕр пулăхĕ — плодородие почвы

пурăн


илесшĕн пурăн — намереваться, собираться купить что-л.
çĕр ĕçлесе пурăн — заниматься земледелием
çухалса пурăн — пропадать где-то
эсĕ ăçта çухалса пурăнатăн? — где ты все пропадаешь?

пурлăх


çĕр айĕнчи пурлăхсем — богатства недр, ископаемые богатства

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Пинехей

яз. и. ж.? Встречается в загадке, К.-Кушки. Пи—пи нинехей, пин халăха култарать, хурама хуппи хултарчă, çĕр халăха култарать. (Купăс). (Ашм. Сл. IX, 217); Пине + -хей.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аграри

ç.с. 1. Ял хуçалăхĕ; çĕр ĕçĕ. Чăваш Республикин Аслă Совечĕн ялăн социаллă пурнăçне çĕнетсе лайăхлатас енĕпе тата аграри ыйтăвĕсемпе ĕçлекен яланхи комиссийĕ. Х-р, 3.10.1992, 1 с. Аграри ыйтăвĕсемпе тата апат-çимĕç енĕпе ĕçлекен комитет. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Раççейри çамрăксен аграри пĕрлешĕвĕн председателĕ. ХС, 1999, 25—26 /, 2 с. — Аграри партийĕ (ХС, 1999, 12 /, 3 с.); аграри секторĕ (Х-р, 11.11.1998, 1 с.); аграри комплексĕнчи çитĕнӳсем (ХС, 1999, 23 /, 2 с.); аграри университечĕ (Х-р, 7.08.2003, 3 с.). 2. Ял хуçалăх ĕçченĕсен интересĕсене хӳтĕлекен ятарлă парти (Аграри партийĕ) йышĕнчи çын. Чăваш Ен аграрийĕсем хирĕçлев акцине ирттерессине ырламан. Х-р, 6.10.1998,1 с. (Танл., Чăваш Ен аграри партийĕ те ... митингсемпе забастовкăсем ирттерес шухăша ырламанни çинчен эпир маларах пĕлтернĕччĕ. Х-р, 7.10.1998, 1 с.). Аграрисем канашларĕç [Пуçелĕк]. Х-р, 13.04.2001, 1 с. (Танл., Шупашкарта Чăваш Енри аграри партийĕн конференцийĕ иртрĕ. Х-р, 13.04.2001, 1 с.).

аграрник

ç.с. 1. Ял хуçалăхĕнче е ял хуçалăх ыйтăвĕ-семпе ĕçлекен çын. Ун шухăшĕпе чылайăшĕ килĕшет, аграрниксем те, хуларисем те. Х-р, 20.01.1994, 1 с. Уя тухса курман аграрник-теоретиксем халăхăн çĕр йĕркелӳ традицине тĕпрен шута илес çук. Х-р, 11.09.1996, 3 с. А.П.Айдак тата аграрниксен юхăмĕн ытти ертӳçисем... Хресченсен союзне туса хурас енĕпе ĕçленĕ. А-д, 17.12.1999, 2 с. Ăна [хресчене] ... Шупашкарти тата Мускаври аграрник чиновниксем пулăшма шутламаççĕ. Х-р, 17.10.2000, 1 с. — журналист-аграрник (Х-р, 7.05. 1998, 1 с.). 2. Аграри партийĕн членĕ; аграри (2). Ирех, сесси пуçланиччен, аграрник-депутатсем канашланă. Х-р, 30.07.1992, 1 с. Коммунистсемпе аграрниксем ... фракци ертӳçисем хушнă пек сасăлаççĕ. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с.

агролицей

ç.с. Çĕр ĕçĕпе ял хуçалăх ăсталăхне вĕрентекен ятарлă шкул; агротехника лицейĕ. Агролицей — ялхуçалăх академийĕн шăллĕ. ХС, 1999, 38 /, 3 с. Механизаци шкулĕнчен агролицее çити [Пуçелĕк]. Х-р, 7.10.2000, 1 с.

аннелĕх

п.с. Амăш тайăнĕ, амăш туртăмĕ; амăшлăх. Этемсем çĕнелĕç те çĕнелĕç çĕр çинче, аннелĕх, эс пуртан. М.Сениэль, 1990, 94 с. Вăл [В.К.Кузьмина] маншăн çеç мар, ыттисемшĕн те иккĕмĕш Анне пекех... Унра Аннелĕх çав тери пысăк. ХК, 1998, 37 /, 15 с.

апатлану

п.с. 1. Апат-çимĕç çини; сăй. Вăраха пымарĕ апатлану. В.Тимаков, 1984, 33 с. Б.Чиндыковăн «Çур çĕр хыççăнхи апатлану» драмăлла повеçĕ. Я-в, 1989, 6 /, 25 с. Пурăннипе, апатланупа тата çул çӳревпе çыхăннă тăкаксене хуçасем хăйсем çине илеççĕ. Х-р, 11.09.1996, 1 с. [Пĕчĕк] ачан кун йĕркийĕ апатлануран, çывăрнă тата çывăрман вăхăтсенчен тăрать. С-х, 2000, 36 /, 3 с. — совет салтакĕн апатланăвĕ (А-и, 1992, 22 /, 2 с.); юлташла апатлану (У.Улхаш, 1993, 36 с.); каçхи апатлану (В.Эктел, 1996, 32 с.). 2. Апат-çимĕç çитерессине йĕркелени; халăха тăрантни, сăйлани. Суту-илӳпе обществăлла апатлану предприятийĕсем. КЯ, 22.09.1973, 2 с.; Х-р, 21.07.1992, 1 с. Обществăлла апатлану управленийĕ. К-н, 1984, 16 /, 8 с.; Х-р, 25.12.1997, 3 с. Малтан-лăха [Турцирен килнĕ] хăнасем Шупашкарта пĕр апатлану пунктне уçма калаçса татăлнă. Т-ш, 1998, 12 /, 4 с. — апатлану çурчĕ «столовăй» (К-н, 1982, 19 /, 5 с.; К-н, 1984, 18 /, 4 с.); апатлану керменĕ «ресторан», «кафе»(Я-в, 1995, 10 /, 110 с.; ХШ, 1999, 4—5 /, 114 с.). — ВЧС, 1971, 509 с.; ВЧС, 1951, 473 с.

асаплану

п.с. Хĕн курни, асап тӳсни, тертленӳ; нушаланни. Асапланать вăл халь, çав асаплануран тухма çул шырать. А.Емельянов, 1971, 94 с. Каллех асаплану, шырав, куç хупмасăр çĕр каçнă каçсем. Ю.Силэм //Я-в, 1995, 9 /, 124 с. Чи хăрушши — асаплану [психикăна] ĕмĕрлĕхех хуçса хăварма пултарать. Т-ш, 2000, 34 /, 12 с. Чăн-чăн асаплану, чĕр тамăк — çапла хаклаççĕ мигрене чирлĕ çынсем. С-х, 2000, 36 /, 3 с.

астармăш

п.п. Чĕрчунсене илĕртсе тытмалли апат. Пулла кайнă чухне çĕр ăманĕсĕр пуçне ытти тĕрлĕ илĕртмĕшсене те илмелле. О.Печниковпа М.Печникова, 2000, 201 с. Шур çунатлă лĕпĕшсем те çавăн пек астармăшсене лекме пултараççĕ. Ар, 2002, 19 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 589 с.

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

ахрат

1. П.п. Çĕр тĕпĕ, тĕпсĕр ханкăр, хăямат; тамăк шăтăкĕ. Анчах хаяр сив тинĕс авăрĕ, çилпе çĕкленейсе, пурне те ахрата путарнă. И.Тукташ, 1958, 129 с. Яла пырса кĕнĕ çĕрте ахрат пек тарăн çырма ахăрса выртать. К-н, 1966, 20 /, 5 с. Ăспала инкек çеç курăн, ахратра асăнмĕç. Н.Теветкел,1982,59 с. Вĕсем халăхпа пĕрле тӳпене çĕкленнине те, ахрата ӳкнине те ӳсĕмпе тăкакачăтса ирттернĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 2 с. 2. П.п., ятлаç. Хăямат, эсрел, мур илесшĕ, çĕр çăтасшĕ. Кайăр, кайăр, сирĕннисем [упăшкăрсем] те çавăнта, ахрат кафинче! //К-н, 1973, 1 (2) /, 3 с. Пĕлтĕр те, ахрат, вăтăр икĕ кун прогул турĕ. К-н, 1984, 19 /, 7 с. Эрех лĕрккесе лартнă та, ахратсем, пуçтахланма пуçланă. ХС, 1996, 3 /, 2 с.

биосфера

п.с. Чĕрĕ çутçанталăка юрăхлă талккăш, çĕр сийĕ, шыв-шур, сывлăш; пурнăç хутлăхĕ. Наукăпа техника революцийĕ ... кĕтмен хăрушлăхсем те илсе килчĕ — сăмахран, çутçанталăкпа биосферăна сиен кӳме пикенчĕ. Ю.Артемьев, 1980, 88 с. Пултăрччĕ таса та сывă биосфера яланах. М.Сениэль, 1990, 61 с. Этем кӳлепине биосфера [кирлĕ, биоуй] хупăрласа тăрать. Х-р, 17.07.1992, 4 с. Çавăн пекех çыншăн, биосферăшăн аван зонăсем те пур, вĕсене биокомфорт зони теççĕ. Я-в, 1995, 9 /, 104 с. — ВЧС, 1971, 52 с.

виктори

п.с. Пахчара ӳстерекен шултра çĕр çырли. Якушев паян викторипе сутă тăвать. К-н, 1986, 14 /, 5 с. Решетке çумĕнчех темиçе касă виктори ... куçа илĕртет. Ю.Силэм, 1989, 26 с. Июнь çурри тĕлне виктори пиçме тытăнать. ЧЧ, 1998, 6 кл., 65 с. Кунта ӳсекеннисемхăмла çырли, виктори, хура хурлăхан. ХС, 5.03.1999, 5 с. — виктори çырли йăранĕсем (КÇ, 2001, 2 /, 1 с.); — Егоров, 1972, 45 с.; Егоров, 1954, 37 с.; ВЧС, 1951, 62 с.

дискотека

п.с. Çамрăксем ятарлă вырăна пухăнса, кĕвĕ ярса ташлани; ташă каçĕ. Вокалпа инструментсен ансамблĕсемпе дискотекăсем пирки те каласа хăварас килет //Я-в, 1985, 1 /, 2 с. В. Станьял тĕрлĕ мероприятисем сĕнет, ... вĕрентӳрен пуçласа юрă-ташă, дискотека, фестивальсем таранах. Х-р, 10.12.1996, 3 с. Кашни кунах, хĕрпе каччă пек, клуба, дискотекăсене каяттăмăрччĕ. Вăл дискотекăна ертсе пыратчĕ. ÇХ, 1999, 3 /, 10 с. Çур çĕр иртни пĕр сехетченех шавласа кĕрлет дискотека. ПÇ, 2.09.2000, 4 с. — шавлă дискотека (ÇХ, 1997, 50 /, 8 с.); чăваш дискотеки (К-н, 2001, 20 /, 8 с.); — дискотека ирттер (ÇХ, 1998, 46 /, 5 с.); дискотекăра паллаш (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.); дискотекăна чĕн (ТА, 2002, 5 /, 16 с.).

илĕртмĕш

п.п. Чĕрчунсене илĕртсе тытмалли апат. Пулла кайнă чухне çĕр ăманĕсĕр пуçне ытти тĕрлĕ илĕртмĕшсене те илмелле. О.Печниковпа М.Печникова, 2000, 201 с. Шур çунатлă лĕпĕшсем те çавăн пек астармăшсене лекме пултараççĕ. Ар, 2002, 19 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 589 с.

имшер

п.в. Хăрăн, начарлан, ырханлан; имшерлен. Мăян çисе имшернĕ çынсене Чингиз саккунĕ ячĕпе хĕнеççĕ. Я.Ухсай, 1961 (Çĕр), 58 с. Виççĕмĕш уйăх асап вăл курать, сăн-кĕлетки имшерсех ун пырать. К-н, 1976, 21 /, 11 с. Туйăмлăх туртăмĕ имшерчĕ, сĕртĕнӳсен вĕрилĕхĕ ... сиверчĕ. С.Асамат, 1991, 33 с.

комертӳçĕ

ç.с., кĕск. Коммунистсен партийĕн е унăн пĕр-пĕр вырăнти организацийĕн пуçлăхĕ. Нумаях пулмасть-ха компапртлидерсем, «Наци ыйтăвне татса патăмăр», тесе ... калаçатчĕç. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Патăрьелĕнче [суйлавра] комертӳçĕсем çĕнтерме шутлаççĕ. Х-р, 14.09.1996, 2 с. Раççей комлидерĕсенчен пĕри В.Стародубцев. Х-р, 21.01.1997, 3 с. Хăй вăхăтĕнче кунта [хăна çуртĕнче] ... Мускавран килнĕ комлидерсем çĕр каçнă. ÇХ, 1997, 41 /, 5 с.

комлидер

ç.с., кĕск. Коммунистсен партийĕн е унăн пĕр-пĕр вырăнти организацийĕн пуçлăхĕ. Нумаях пулмасть-ха компапртлидерсем, «Наци ыйтăвне татса патăмăр», тесе ... калаçатчĕç. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Патăрьелĕнче [суйлавра] комертӳçĕсем çĕнтерме шутлаççĕ. Х-р, 14.09.1996, 2 с. Раççей комлидерĕсенчен пĕри В.Стародубцев. Х-р, 21.01.1997, 3 с. Хăй вăхăтĕнче кунта [хăна çуртĕнче] ... Мускавран килнĕ комлидерсем çĕр каçнă. ÇХ, 1997, 41 /, 5 с.

компартлидер

ç.с., кĕск. Коммунистсен партийĕн е унăн пĕр-пĕр вырăнти организацийĕн пуçлăхĕ. Нумаях пулмасть-ха компапртлидерсем, «Наци ыйтăвне татса патăмăр», тесе ... калаçатчĕç. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Патăрьелĕнче [суйлавра] комертӳçĕсем çĕнтерме шутлаççĕ. Х-р, 14.09.1996, 2 с. Раççей комлидерĕсенчен пĕри В.Стародубцев. Х-р, 21.01.1997, 3 с. Хăй вăхăтĕнче кунта [хăна çуртĕнче] ... Мускавран килнĕ комлидерсем çĕр каçнă. ÇХ, 1997, 41 /, 5 с.

куланай

п.п. Саккунсăр тӳлев, хырçă. М.Корнеева «куланай» пухма килсе каять. К-н, 1981, 17 /, 5 с. Шăхалĕнчи Коля ... Вăрмар районне çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

манăçу

п.в. Манăç, манăçлăх; ăнсăрлăх, тăнсăрлăх. Летаçĕр айĕнчи тĕнчен манăçу юхан шывĕ. Фауст, 1979, 254 с. Манăçу сăлтавĕсене пула чăваш чĕлхи те пĕтсе ларĕ, культури те сӳнĕ. Х-р, 8.10.1992, 1 с. Качакалла мекеклетсе юрлакансен хисепсĕр йышне те тӳсĕ ...манăçури сивлек çĕр. Н.Теветкел //ÇХ, 1997, 28 /, 5 с. Манăçун сивĕ-сивĕ тăприйĕ ан виттĕр. М.Сениэль //Я-в, 2000, 12 /, 60 с. — манăçу чирĕ (К-н, 1986, 24 /, 5 с.; К-н, 1987, 1 /, 6 с.); манăçу тусанĕ (Х-р, 11.04.1998, 7 с.).

мăкăль

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мăкăрăлчăк

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

медитаци

ç.с. Йогăра (туп.), психотерапире усă куракан хăнăхтару, канăçлăн шухăша путни. Медитаци ... чух çын ӳт-пĕвĕ çемçелет, кăмăл-туйăм палăрмасть, этем тулашри япаласенчен уйрăлать. ЧЛ, 1994, 11 кл., 236 с. Манăн медитаци пуçланнă. Х-р, 3.09.1996, 4 с. Медитаци вăрттăнлăхне-ăсталăхне ăна халăхăмăр панă. ÇХ, 10.04.1998, 7 с. ДНК кĕвви Инди çĕр-шывĕн медитаци кĕввине аса илтерет имĕш. С-х, 2000, 9 /, 4 с. — медитаци пози (С-х, 2000, 5 /, 4 с.); медитаципе аппалан (ÇХ, 2003, 8 /, 10 с.).

мишавай

ч.с. Çĕрпе усă курассине йĕркелесе пыракан ятарлă çын; çĕр йĕркелӳçи. Çĕрйĕркелекен (мишавай) районти администраци аппаратĕнче пултăр. Х-р, 16.09.1992, 1 с. Чăваш мишавайĕсем Йошкар-Олара вĕренĕç [Пуçелĕк]. Х-р, 16.07.1997, 2 с. Мишавайсен канашлăвĕ Ильинкăра иртрĕ [Пуçелĕк]. ÇЯ, 10.07.1999, 1 с.

мулкач

п.п., калаç. Автобус-троллейбусра билет илмесĕр вăрттăн-хĕрттĕн çӳрекен çын; билетсăр пассажир. [Шоферăн] чĕрре кĕме сăлтавĕ те пулнă иккен. Автобусра тăхăр «мулкач» хĕсĕнсе пынă. К-н, 1984, 4 /, 9 с. Кĕçех контролер «мулкачсене» шыра пуçларĕ. К-н, 1986, 16 /, 4 с. «Мулкачсен» йышĕ хушăннă ĕнтĕ. Контролерсем те тытса çитереймеççĕ вĕсене. Х-р, 21.03.1992,1 с. «Мулкач» кондуктора çаратнă [Пуçелĕк]. ÇХ, 2000, 37 /, 4 с. — ик ураллă «мулкачсем» (К-н, 1986, 22 /, 7 с.).

негр

ç.п. Хура сăнлă çĕр улми сорчĕ. Ача пуçĕ пысăкăш «негр». Х-р, 19.01.1999, 4 с.

нумайпартилĕх

ç.с. Çĕр-шывра официаллă йĕркепе шута илнĕ темиçе политика партийĕ пулни. Нумай партилĕх те çĕнĕ философи «çимĕçĕ» мар. П-н, 1990, 2 /, 13 с. Хусанкай ларусен залĕнче çакăнса тăракан Ульянов-Ленин сăнне илме сĕнчĕ... Ленин большевиксен партине ертсе пынă, халĕ варанумайпартилĕх. Х-р, 30.07.1992, 1 с.

нумай партилĕх

ç.с. Çĕр-шывра официаллă йĕркепе шута илнĕ темиçе политика партийĕ пулни. Нумай партилĕх те çĕнĕ философи «çимĕçĕ» мар. П-н, 1990, 2 /, 13 с. Хусанкай ларусен залĕнче çакăнса тăракан Ульянов-Ленин сăнне илме сĕнчĕ... Ленин большевиксен партине ертсе пынă, халĕ варанумайпартилĕх. Х-р, 30.07.1992, 1 с.

офтальмолог

п.с. Куç чирĕсене тĕпчекен тата вĕсене сиплекен çын; куç тухтăрĕ. 1929 çулта офтальмологсен Пĕтĕм тĕнчери конгресне пухăннисене çĕр чăмăрĕ çинче трахома сарăлнине кăтартакан карттăпа паллаштарнă. Я-в, 1973, 11 /, 4 с. Вăл С.Федоров офтальмолог патĕнче куçне тĕрĕслеттернĕ, тен, шанăç пур-и тенĕ. Х-р, 21.02.1997, 4 с. Паян ак чаплă офтальмолога [С.Федорова] юлашки çула ăсатаççĕ. Х-р, 6.06.2000, 1 с. — ВЧС, 1971, 474 с.~~

парашютçă

п.с. Парашютпа сикекен, парашют спорчĕпе аппаланакан çын. Пулăн харсăр парашютçă, вĕçĕн çич çăлтăрпа тан. П.Хусанкай, 1941, 16 с. Кăвак тӳпере ярăнан парашютçăн выртать çĕр шапи, тяппипе сарăлса. Х-р, 1.08.1996, 4 с. Çак тăрăхра тĕнче рекордсменки тата чемпионки Майя Костина парашютçă çуралса ӳснĕ. А.Т.-Ыхра, 2000, 52 с.

пахча

ача пахчи, п.я. Шкул çулне çитмен (3—7 çулхи) ачасене ăс парса ӳстермелли учреждени; ача сачĕ, ача йăви. Ача пахчинчи е пуçламăш класри йăмăкăрсемпе шăллăрсем... ЧС, 1993, 10 кл., 41 с. Çул-йĕр кооперативĕ ача пахчи уçрĕ. Я-в, 1995, 9 /, 70 с. Ача пахчине çӳресе çĕр таран шутлама вĕреннĕ. Т-ш, 1998, 11 /, 3 с. — танл., ачасен пахчи (Егоров, 1936, 337 с.).

пестицид

п.с. Ял хуçалăхĕпе вăрман хуçалăхĕнче çум курăкпа тата сиенлĕ хурт-кăпшанкăпа кĕрешме усă куракан им-çам. Кĕçĕн Çавал ... гербидцидсемпе, пестицидсемпе, минераллă удобренисемпе пăсăлса пырать. Я-в, 1991, 7 /, 2 с. Вăрнарта çĕр пахалăхне 21 хут тĕрĕсленĕ хыççăн хлорорганикăллă пестицид нумай пулнине асăрханă. ÇХ, 1998, 40 /, 4 с. Асăннă заводра ӳсен-тăрана хӳтĕлемелли химилле препаратсемпеситицидсем ... хатĕрлеççĕ. ХС, 1999, 1 /, 1 с. Диоксинсемпе пестицидсемрака пуçаракан тĕп веществосем. С-х, 2000, 31 /, 3 с. — пестицид-гербицид (ТА, 1988, 10 /, 4 с.); гербицид-пестицид (М.Сениэль, 1990, 133 с.).

презерватив

п.с. СПИДпа венери чирĕсенчен сыхланма тата çие юласран упранма пулăшакан ятарлă хатĕр; сыхлăх йĕнни. Презервативпа усă курни СПИД çулне пӳлме пултарать. Т-ш, 25.09.1991, 6 с. Чăваш халăхĕ халĕ те презерватив тенине çĕр тĕпне анса каймалла усал сăмах вырăнне хурать. ÇХ, 1999, 9 /, 4 с. Йӳнĕ, япăх пахалăхлă презервативсем хăш-пĕр чухне СПИД вирусне чараймаççĕ. Ар, 2002, 34 /, 3 с.

прихватизациле

ç.с.,сивл. 1. Саккуна пăсса, чыс-сăрла хăтланса приватизациле (туп., 1). Çĕр çынна ĕçрен кăларни — предприятие прихватизациленин итогĕ. Х-р, 4.08.1993, 1 с. Вăл профсоюз УАЗне 7 пуспа «прихватизацилесе» хăйĕн гаражне чикнĕ. ÇХ, 1997, 20 /, 2 с. 2. Ют пурлăха ярса ил; вăрла, çарат. Автобуса «прихватиза-циленĕ» [Пуçелĕк]. ХС, 1999, 32 /, 2 с. Пин тенкĕлĕх ытла тавара «прихватизациленĕ»... кукăр алăллисем. К-н, 1999, 4 /, 3 с. Вăл [ĕçлĕ çын] килте çук чухне пĕр пĕлĕшĕ çамрăксемпе каварлашнă, усламçăн пурлăхне «прихватизацилеме» шут тытнă. Х-р, 25.02.2000, 2 с.

ăрăмçă

ч.с. 1. Юмăçă, вĕрӳçĕ; халăх сиплевçи, экстра-сенс (туп.). Тĕрлĕрен ăрăмçăсем халĕ те пур иккен çĕр çинче. К-н, 1988, 17 /, 4 с. Асамçăпа ăрăмçă [Пуçелĕк]. Х-р, 25.12.1991, 2 с. Çĕршыври мĕн пур тухтăр, ăрăмçă Серапиона сыватма хăтланса пăхнă. ÇХ, 1997, 28 /, 4 с. Ăрăмçă е алă тăрăх юмăç пăхакан патне канаш ыйтма кайнă-и. Т-ш, 1999, 5 /, 12 с. — чăваш ăрăмçи (ЧС, 1993, 10 кл., 41 с.); вуду халăхĕн ăрăмçи (Х-р, 12.07.2001, 3 с.). 2. Асамçă, пысăк ăстаçă. Чун-чĕререн тав вĕсене — журналăн ăрăмçисене! В.Давыдов-Анатри //К-н, 1985, 5 /, 5 с. Ăрăмçă вырăннех хураттăм хама хам. Я-в, 1991, 7 /, 18 с. Мăнаçлăскер, ĕнен мана, эпăрăмçă. Х-р, 22.02.2000, 4 с. — сăмах ăрăмçи (ХЧЛ, 1990, 11 с.; А.Смолин, 1999, 82 с.); — ăрăмçă куккук (В.Энтип //Я-в, 1991, 7 /, 12 с.); куккук-ăрăмçă (Х-р, 5.09.1996, 4 с.); ăрăмçă-гастролер (Хв.Уяр //Х-р, 30.09.1992, 2 с.); ăрăмçă-пике (В.Эктел, 1996, 51 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăрман

лес
вăрман улпучĕ — лесничий
вăрман пăхакан; вăрман хуралçи – лесник
хура вăрман — черный лес
арçури, вăрманти — леший
вăрманлă —лесистый
вăрманпа суту-илӳ тăвакан — лесопромышленник
вăрмана лартса ӳстерекен — лесовод
вăрмана ытлашши касса пĕтерекен — лесогубитель
вĕтлĕх – мелкий лес
Хусанти вăрман ĕçне тума вĕрентекен аслă шкул — Казанский высший лесной институт  вăрман çук çĕр — безлесье
хырă вăрманĕ — бор

вĕсенĕн

син.: вĕсен
их
вĕсен ыраш çĕр пăт, çĕлĕ икçĕр пăт — у них ржи 100 пудов, а овса 200 пудов

виç

мерить, измерять
çĕр виçмелле — нужно мерить землю
виçсе пар — отмерить

вырт

лечь
лежать
ложиться

çĕр, каç вырт — заночевать

ирĕк

воля
свобода
власть

халĕ ĕнтĕ хамăн ирĕк — теперь уж моя воля
ирĕккĕн — вволю
унăн тырри-пулли ирĕккĕн пулнă — у него хлеба было вволю
ĕнтĕ ирĕке тухрăм, тет — ну , теперь я, говорит, вышел на свободу
пире вăл тĕттĕм ирĕкĕнчен кăларса илнĕ — он нас вызволил из-под власти тьмы
ху ирĕкӳпе — по своей воле
çӳлти ирĕке, çĕр çинчи ирĕке пурне те мана панă — мне дана всякая власть на небе и на земле
ирĕке кăлар — уволить, выпустить на свободу
ирĕке тух — выйти на волю, уволиться
ирĕк йар — позволять
ирĕк пар — дозволить
çын ирĕкенче тăр — зависить от человека
ирĕкӳне туса çитерме кайатăп — иду исполнять волю твою
ирĕклĕх – вольность, свобода
ирĕксĕрлĕ-мĕнле — как-нибудь насильственным образом

каç

I.
вечер, ночь
поздно

каç пулать — смеркается, сумерки
каçах — в самый вечер
каçалапа — под вечер
каç йенĕ — север
каçхи — вечерний, ночной демон, домовой
каçхи апат — ужин
каçчен— до вечера
каç пулнăпа — с наступлением вечера
çĕр каçрĕ — переночевал
каç пуласпа — около наступления вечера, пред сумерками
кĕçнерни каç — в среду вечером
ерне каç — в четверг вечером
праçник каç — вечером накануне праздника
каçалапа каçала йенне, каçхине — к вечеру
çĕнĕ çул каç — вечером на новый год

кĕçĕр

син.: (ку çĕр)
в ближайший вечер
вчера вечером, в прошлую ночь

кӳрен

проклинать, обижаться, оскорбиться; çĕр çине пушăпа ан çан, çĕр сана кӳренĕ – не бей кнутом землю; она проклянет тебя.

106 стр.

лар

садиться, сидеть; стоять; пӳрт ларать – дом стоит; ларт – садить; усаживать; ставить; пӳрт, йупа, çурта ларт – поставить избу, столб, свечу; ларчăк, ларкăç – сиделка, скамейка, козлы. Атăл ларас умĕн – пред тем, как Волге замерзнуть; йывăç лартса тухнă – посадили деревьев; мĕн чула ларчĕ сана ку çатан-урапа? Вуннă пăт ырăша – Во сколько тебе обошлась эта плетенка? В 10 пудов ржи. Лартса ӳстер – насададить; лавкка лар – торговать в лавке; улах лар – устраивать посиделки; темиçе çĕр ларса çийеççĕ – едят, рассевшись по разным местам; пичетлесе ларт – запечатать; чăркуççи çине ларса – преклонив колена; ыраш шăркана ларнă чух – когда цветет рожь; лара-тăра пĕлмен çынна паллă вилнĕ, теççĕ – кто себя держать не умеет, тот метку получит; лартса тĕрĕклентер – учредить; ес ларасскере йаратăн-ĕçке! - Он (гость) посидел бы (еще), а ты его не удерживаешь.

108 стр.

мимĕ

мозг; пуç мими – головной мозг; çĕр мимĕне кайашшă – чтоб тебе провалиться сквозь землю.

117 стр.

пу

II. син.: çĕр пăвĕ
испарение
пар

пулă

I.
рыба
унта çĕр-аллă виçĕ шултăра пулă кĕрсе тулнă — в нее попало 153 крупных рыбы
пулă тытакан, пулăçă — рыболов
пулă шӳрпи — уха
вăл пире çапла икшер пуллăн пара-пара вуншар пулă парса тухрĕ — таким образом, выдавая по две рыбы, он дал каждому из нас по десяти рыб
пулла кай — идти ловить рыбу
пулă тыта-тыта хур — нарыбачить

çĕр

ночь; çĕрле – ночью; çĕрĕпех – всю ночь; çĕр хута – во всю ночь; кунĕн çĕрĕн – день и ночь; çур çĕр – полночь; вăл çĕркĕ кушкăсене пĕр çынна курнă – он вчера вечером видел одного кошкинского.

192 стр.

çĕр

земля
место

çĕр-шыв — земля и вода
çĕр ĕçлекен — земледелец
çĕр çырли — клубника
çĕр чавакан — землекоп

çу

масло
жир

çăварни — масленица
çу кăпăкĕ — масляная пена
çу тĕпĕ — масляной осадок
çу çурта — сальная свеча
çу тупанĕ — нижняя частьу копыта
çу уçламалли чĕрес, уйран çӳпçи, çу çапакан савăт — маслобойня
çу уçлакан, çу çапакан — маслобой
çу çапаканни — машина для выдавливания масла из конопли, льна и т.п.
çу çĕр — умаслить
çу тухакан йывăç — маслина
çулă апат — жирный обед

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

агроном

çĕр ĕçне аван пĕлекен çын. 1889-мĕш çултан пуçласа хăш-хăш кĕпĕрнесенчи земствăсем халăха çĕр ĕçне аван пĕлекен çынсем урлă (вăл çынсене вырăсла агрономы теççĕ) пулăшма тытăннă [Крестьянское 1906:33].

ахута

кайăкра çӳрени. Екатеринослав кĕпĕрнинче Варваровка ятлă хуттăрта виççĕн çĕр улпучĕ (помещик) çĕрĕнче кайăкра (ахутара) çӳренĕ; ахути пĕтсен вĕсем çав çĕре тара илсе тăракан çын (арендатор) патне пырса кĕнĕ [Добродетельные 1910:1].

вар

гл. пытар. Çак çӳп-çапсене, хурт виллисене çĕр айне варас (пытарас) пулать … [Сергеев 1907:10].

вăй

тĕрек. Патшалăхăн вăйĕ (тĕрекĕ) – çĕр ĕçлекен халăхра [Хыпар 1906, № 20:308].

депутат

хура халăхран суйланă çын; шаннă çын. Августăн 9-мĕш кунĕнче тухнă манифест хушнă пек суйласан çĕр хĕсĕк кĕпернесенчен хура халăхран суйланă çын (депутат) пĕрер кăна пулмаллаччĕ [Хыпр 1903, № 1:7]; Çĕр йĕрки çинчен калаçнă чух пурĕ 150 депутата* яхăн халăх хутне кĕрсе халăхшăн пит хытă тăнă. *Депутат тесе суйласа янă çынна калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509]; Ун хыççăн пур суйлакансем те пĕрле тата 8 шаннă çын (депутат) суйласа хумалла [Высочайшие 1906:22].

доход

тупăш; усă. Патшалăх тупăшĕ (доход) тăватă уйăхра çĕнĕ çултан пуçласа пĕлтĕрхинчен 61 ½ мил. тенкĕ ытларах пулнă [Хыпар 1906, № 25:392]; Çĕр çулсерен хуçине доход (усă) кӳрет [Хыпар 1906, № 38:593].

драпач

вăрлăха аксассăн ăна çĕр айне тумалли сӳре пек япала. Вăрлăха аксассăн ăна тата сӳререн пуçне драпачпала, экстирпаторпала ĕçлесе çĕр айне тăваççĕ. Вĕсем те сӳре пек япаласемех, анчах вĕсем вăрлăха çĕр ăшне шаларах, тарăнтарах кӳртсе хăвараççĕ, ăна хулăмрах çĕр сийĕпе витсе хăвараççĕ [Способы 1911:3].

закон

йăла; Иисус Христосăн пĕлĕт çинчи аслă сăмахĕ. Çакăнтан пурăр та ĕçĕр, çакă Манăн сирĕншĕн те ытти нумай çынсемшĕн те çылăхĕсене каçарасшăн юхтарнă çĕнĕ закон (йăла) юнăм [Церковные 1883:78]; Иисус Христос вĕсене пурне те лайăх ăнлантарасшăн вĕсене юмахпа кала-кала вĕрентнĕ, çĕр çинчи пĕр-пĕр пĕлмен япала çинчен юмах каласа Вăл хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă сăмахне (законне) пур çынна та лайăх ăнламалла тунă [О боге 1891:76]; Еврейсем çак Турă каланă вунă тĕрлĕ пурăнăç йĕркине (закона) итлесе пĕтерсен хăраса Моисее каланă: Турăпа калаçма эсĕ ту çине ху кай; Вăл сана мĕн калĕ, эпир çавна пурне те тума тăрăшăпăр тенĕ [Наставление 1896:45]; Патшалăх Пухăвĕ законсем (йĕркесем) кăлармалла пултăр <…> [Хыпар 1906, № 2:18].

заповедь

Турă кĕнекинчи вунă япала çинчен пĕлтерекен сăмах; закон; Турă хушни; Турă йĕрки. Вунă япала çинчен пĕлтерекен сăмахсене (заповедьсене) Турă еврей халăхне Моисей пророк урлă Христос çураличчен 1615 çул малтан Синай тăвĕ çинче панă [Наставление 1896:21]; Турă хушнисене (заповедьсене) пĕлетĕн <…> [Господа 1898:105]; Турă йĕркисенчен (заповедьсенчен) пуринчен те чăн асли хăйшĕ тенĕ [Господа 1898:112]; Епле эпĕ аннем пиллĕхне, Туррăн аçуна, аннӳне хисепле, хăнах ырă пулĕ, çĕр çинчи ĕмĕрӳ вăрăм килĕ тесе хунă заповеде (закона) пурăнăçпа улăштарăп, епле эпĕ Турă законне пăсăп [Отец 1904:11].

землемер

çĕр виçекен. Çĕр виçекен (землемер) ав çурта та, чиркĕве те çывăха пымасăрах виçсе илет, çырма урлăшне, лачака урлăшне аякранах виçет, куçпа пăхать те хут çине ӳкерет [Беседы 1906:17]; ăна пире пĕр çĕр виçекен (землемер) вĕрентсе хăварчĕ [Селивановский 1910:22].

инкек

хĕн. «Дом трудолюбия» туса çитереспе пит йăвăр инкек (хĕн) пулнă. Сĕм тĕттĕм çĕр варринче çумри çуртра вут тухнă та сасартăках темиçе çурта хыпса илнĕ. Çук çынсем валли лартнă çурт ытти çуртсемпе пĕрле пĕтĕмпех çунса пĕтнĕ. Çак йăвăр инкек (хăш-хăш çĕрте вут тухнине шар теççĕ) çӳлтен сăнмалăх пулчĕ пулĕ тесе Иоанн атте никама та хуйхăрма хушман [Отец 1904:25].

йăран

ана чикки; пилĕк çĕр тăваткал чалăш. Çавăнпа анасем чиккине (йăрансене) тухнă усăсăр курăксене чечеке ларичченех çăлса тăкас пулать [Каким 1911:2]; Çакăн пек суха пуçп, ырхан лашапа кунне пĕр хăрах йăрантан (пилĕк çĕр тăваткал чалăш) мала сухалас çук [Степанов 1908:7].

кайăкра çӳре

ахутара çӳре. Екатеринослав кĕпĕрининче, Варваровка ятлă хуттăрта, виççĕн çĕр улпучĕ (помещик) çĕрĕнче кайăкра (ахутара) çӳренĕ [Добродетельные 1910:1].

капиталист

çĕр хуçи, пуян çын. Çавăнпа çĕр хуçи пулма пит усăлă-мĕн: нимĕн тумасан та банкра укçа тытакан пуян çынсем (капиталистсем) пек доход илсе пурăнма пулать [Хыпар 1906, № 38:593].

картахви, карттахви

çĕр улми. Икĕ çынна пĕр чашкă картахвипе (çĕр улмипе) тĕрлĕ пахча çимĕçĕ хушса пĕçернĕ купăста яшки ларать … [Николаев 1988:145]; Хыçа пурте карттахви акаççĕ. (Кунта паранкă та темеççĕ, çĕр улми те темеççĕ [Тимофеев 2002:70].

кăтăрт

гл. хĕтĕрт. Хăш-хăш çĕрте çĕр ĕçлесе пурăнакан хура халăха çын çĕрне е хысна çĕрне вăйпа туртса илме хĕтĕртсе (кăтăртса) çӳрекенсем пур [О манифестах 1905:15].

комиссия

(хальхилле комисси) канаш тумалли ушкăн. Июнĕн 26 кунĕнче П[атшалăх] П[ухăвне] çĕр ĕçĕ çинчен канаш тумалли ушкăн (комиссия) хăй ĕçне панă [Хыпар 1906, № 26:409].

корăмлăх

(хальхи литература чĕлхинче çук) çимелĕх. Тырă акнă хыççăн выльăхсем валли çимелĕх (корăмлăх) пĕр-пĕр урăх япала – курăк-и е кавăнь, çĕр улми, выльăхсен çитерекен чĕкĕнтĕр аксассăн çĕр вара хура пусăри пек канса выртать, мĕшĕн тесен выльăхсем валли çимелĕх акнă курăксем çĕртен тырăсен туртса илекен çимĕçне мар, урăх çимĕçе туртса илеççĕ … [Франкфурт 1913:2].

культиватор

тырра аксассăн ăна çĕр айне тумалли япала. Тырра аксассăн ăна çĕр айне тăвас ĕçе тата ытти япаласемпе те тăваççĕ (культиваторсемпе, дисковый сӳресемпе), анчах вĕсем пит хаклă тăраççĕ, хресчен çынни илес япаласем мар [Способы 1911:4].

купис

хуçа. Пĕр пуян купис (хуçа) таварне карап çине тиесе Африка тиекен çĕр-шыва кайнă [Добродетельные 1910:15].

метеор

пĕлĕт çинче вĕçсе çӳрекен пысăк чул катăкĕ. Тĕнчере пĕлĕт çинче пысăк чул катăкĕсем вĕçсе çӳреççĕ. Çĕр йĕри-тавра тăракан сывлăша вирлĕн сĕртĕннипе чул хĕрсе çап-çутă çĕлен вĕçнĕ пек курăнать. Ун пек чулсене пĕчĕкреххисене ӳкекен çăлтăр, пысăкраххисене метеор е болиды теççĕ [Вĕре çĕлен 1912:24].

миллиард

пин миллион. Вĕсен çĕр нумай та мар, çын çинче çын пурăннă пек пурăнаççĕ, патшалăх укçи те çулталăка çур миллиарда (миллиардра пин миллион, миллионра пин хут пин) яхăн анчах пуçтарăнать <…> [Хыпар 1906, № 10:151].

михĕ

мишук; хутаç. <…> çĕр çаврака, пĕлĕт ăна хăмпă пек е мишук (михĕ) пек йĕри-тавра карса тăрать пулĕ <…> [Беседы 1906:18]; … вăл çӳçсем тăрăхла михĕ (мишук) майлă [Золотарев 1908:14]; Çак пысăк пирус пекскерĕн ăшĕнче 17 пӳлĕм пулнă, пӳлĕмсерен пĕрер пысăках мар михĕпе (хутаçпа) сывлăш пулнă [Çулталăк 1910:16].

мул

пурлăх. Вăл ăна каланă: часрах ку çĕр çинчи мула валеçсе пĕтерер те пĕлĕт çинчи мула (пурлăха) шырар тенĕ [Страдание 1897:5].

пайăр

хăйсен. Эчкеренпе Хачăккасси чăвашĕсем монастырь валли хăйсен (пайăр) ят çĕрне виçĕ теçеттина ахалех касса панă; вăл çĕр вăрманлăх пулнă [Освящение 1904:4].

паранкă

çĕр улми. Йинкĕшĕ каланă: «Акă паранкă (çĕр улми) шуратмалла, пӳрт ăш-чиккине çумалла <…>» тенĕ [Хĕн-хур 1900:5].

партия

(хальхилле парти) ушкăн; пĕр шухăш пулса законсене хăйсем пĕлнĕ пек тăвас тесе пĕрлешнĕ ушкăнсем. Халĕ Россияра кирек мĕнле ушкăна пырса перĕнсен те эсĕ мĕнле ушкăна (партияна) хутшăнан тесе ыйтаççĕ [Хыпар 1906, № 13:202]; Конституционно-демокра­тическая партия** (кадеты) вăл çĕр ĕçне мĕнле тумаллине хăйсем шухăшланă пек Думара каласа кăтартнă <…>. **Партия тесе пĕр шухăш пулса законсене хăйсем пĕлнĕ пек тăвас тесе пĕрлешнĕ ушкăнсене калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509].

пăлхăвăрç

патшалăх йĕркине улăштарса пĕтĕмпех çĕнетесшĕн тăрăшакан. Яппун вăрçи вăхăтĕнче патшалăх йĕркине хальхи пек улăштарса пĕтĕмпех çĕнетесшĕн тăрăшакансем (пăлхăвăрçсем) пурте халĕ Çĕпĕрти тĕрмесенчен пинĕ-пинĕпе хăйсен çуралнă çĕр-шывĕсене тавăрăнса ĕлĕкхи пекех хура халăхшăн ĕçлеме тытăнаççĕ [Хыпар 1917, № 2:2].

помещик

улпут; çĕр улпучĕ. Белосток. Кунти уясри улпутсем (помещиксем) халăх пăлханасран хăраса хăйсен кил-çурчĕсене, çĕрĕсене, вăрманĕсене сутса пĕтереççĕ [Хыпар 1906, № 6:96]; Екатеринослав кĕпĕрнинче Варваровка ятлă хуттăрта виççĕн çĕр улпучĕ (помещик) çĕрĕнче кайăкра (ахутара) çӳренĕ <…> [Добродетельные 1910:1].

преподобный

çĕр çинчи пурăнăçа пăрахса монах пулса таса пурăнакан çын. Египет çĕрĕнче пĕр Макарий ятлă преподобный пурăннă. (Преподобный тесе çĕр çинчи пурăнăçа пăрахса монах пулса таса пурăнакан çынна калаççĕ) [Училище 1892:26].

пророк

Христос Турă çĕр çине килессине малтан каласа хăварнă çынсем. Прор. – пророкъ – Христос Тора сирь-зинэ килэссынэ малдан калаза хварны синзэм [Сöлдалык 1873:5]; Пророксем вĕсем ырă, таса пурăнăçлă çынсем пулнă. Турă систернĕ тăрăх вĕсем ӳлĕм мĕн пулассине кала-кала кăтартнă, çынсене Турра ĕненсе тӳрĕ пурăнма вĕрентнĕ, этем тăвайми тĕрлĕ хăватсем тунă [Наставление 1896:56–57].

процент

кивçен илнĕшĕн банка тӳлемелли укçа. Çĕр ытлашши хаклăланса пынине банка кивçен илнĕшĕн тӳлемелле укçана (процент) сахаллатни те нимĕн усă та кӳреймен <…> [Хыпар 1906, № 20:314]; Процент вăл ак мĕнле: хĕлле эсĕ улпутран 1 тенкĕ илнĕ иккен, уншăн ăна çулла çав хака 2 е виçĕ тенкĕлĕх ĕç ĕçлесех паран [Акимов 1988:190].

пусă

хыт суха. <…> çĕр начар пулсан иккĕмĕш çул ăна хыт сухана (пусса) хăвармалла <…> [Çулталăк 1910:39].

Россия

пирĕн çĕр-шыв, вырăс патшалăхĕ. <…> Патшалăхна тени пирĕн çĕр-шыва, Вырăс (Россия) патшалăхне тени <…> [Объяснительные 1903:67].

саранча

шăрчăк. Тĕтĕм ăшĕнчен çĕр çине саранча (шăрчăк) тухрĕ, ăна çĕр çинчи скорпионсем пек ирĕк панăччĕ [Послания 1903:242].

скрижаль

икĕ чул хăма. Унта вăл хĕрĕх кун, хĕрĕх çĕр Турăпа калаçса тăнă. Çавăн чухне Турăран икĕ чул хăма (скрижаль) илнĕ [Наставление 1896:45].

сословие

(хальхилле сослови) ăрасна законпа пурăнакан халăх ушкăнĕ. Пирĕн шухăшпа, халăха çĕр парса ытти сословисемпе* танлаштармасан, ыйтакан ирĕксене пурне те памасан, часрах пур ĕçе те хăй ирĕкĕпе тумалла çĕнĕ Дума пухмасан пирĕн нихăçан та халăх лăпланса йĕркене кĕрес çук. *Пирĕн пурĕ тăватă сослови: хресчен сословийĕ, мещан сословийĕ, пупсен сословийĕ, улпутсен сословийĕ. Сослови тесе ăрасна законпа пурăнакан халăх ушкăнне калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509].

сотник

çĕр çын пуçлăхĕ. Хĕрес патĕнче тăракан çĕр çын пуçлăхĕ (сотник), ытти салтаксем те çав хăватсене курсан каланă: ку чăнах та тӳрĕ çын пулнă мĕн, Турă Ывăлĕ иккен! тенĕ [Наставление 1896:115–116].

социализм

урăхла йĕрке. Вĕсем çĕр çинче урăхла йĕрке тăвасшăн. Вăл йĕркене социализм теççĕ. Социализм тиекен йĕрке пулсан çĕр çинче хуçи те, тарçи те пулмалла мар, пур те пĕрле ĕçлесе ĕçлесе тунине пĕр çĕре пуçтарнине кашнине кирлĕ таран памалла [Хыпар 1906, № 25:401].

ссуда

банк кивçен панă укçа. Çĕр илме хура халăхшăн тӳленĕ укçа банкă çав халăх çине кивçен панă укçа пек çырса хурать, çавăн пек панă укçана ссуда теççĕ. Çĕр илме кивçен панă çав укçана (ссудăна) хура халăх вара сăрукăн-сăрукăн темиçе çулччен тӳлесе татса пырать [Высочайшие 1906:31].

стадия

(хальхилле стади) [вăтамран ик çĕр метр]. Çав кунах вĕренекенсенчен иккĕшĕ Еммаус ятлă яла кайнă; вăл ял Иерусалимрен утмăл стадияна (вун икĕ çухрăма) яхăн пулнă [Лука 24:13].

сырăш

выльăхсене утă паракан çĕр. Таса Хĕр Мариянăн унта çăмăлланас вăхăчĕ çитнĕ, вăл Ывăл ача çуратнă та Ăна чĕркесе сырăш çине (выльăхсене утă паракан çĕре) вырттарнă [Книга 1910:66].

тайга

вăрман. Пыра-пыра Сибирте аван юрăхлă çĕр сахалланăран унта куçма пăраха пуçланă, унта çĕр нумай та, анчах вăл çĕрсем пурте вăрман (тайга) айĕнче [Çулталăк 1906:38].

таможня

ют патшалăхран илсе килекен таварсене каçаракан çĕр. Пур ют патшалăхран илсе килекен тавара та малтан патшалăх чиккине, таварсем каçаракан çĕре илсе пыраççĕ (вăл вырăна вырăсла таможня теççĕ) [О земстве 1906:23].

теçетине

, теçеттин тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç çĕр. Пĕр теçетинене (тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç) ыраш 9 пăтран ытла мар, сĕлĕ 20 пăтавкаран, тулă 12 пăтавкаран ытла мар акас пулать [Бажаев 1908:11]; Хресчене 36 миллион теçетина (хыснан, патша хурăнташĕсен тата пăртак улпутсен çĕрĕсене) валаçсе парсан та вĕсен çĕрĕ 1861-мĕш çулхи чухлĕ анчах аслăланса çитет [Крестьянское 1906:30].

торф

лачака çĕрĕ; шурта тĕрлĕ япала çĕрсе пулнă çĕр. Çĕр сакăр тĕрли пур: 1) хăйăр, 2) тăмлă хăйăр, 3) тăм, 4) хăйăрлă тăм, 5) извеска, 6) мергель, 7) хура çĕр, 8) торф (лачака çĕрĕ) [Горбунов 1910:10–11]; Куприян Прохорович каланă: ку çĕре торф (шурта тĕрлĕ япала çĕрсе пулнă çĕр) теççĕ [Селивановский 1913:13].

Турă кĕлли

Иисус Христос вĕрентнĕ кĕлĕ. Хăйне мĕн каласа кĕл тумаллине, хăйĕнчен мĕн ыйтмаллине пире Иисус Христос Хăех вĕрентнĕ, вăл кĕлле Турă кĕлли теççĕ («Эй çӳлти Аттемĕр» кĕлĕ вăл), тата çĕр çинче пурăнса Турра юрăхлă пулнă çынсем, святой аттесем вĕрентсе хăварнă [Училище 1894:23].

тӳреле

сут ту. Çĕр ĕç министăр тунă улăштармалла мар хака йӳнетекенсене е хăпартакансене саккун тăрăх тӳрелĕç (сут тăвĕç) [Хыпар 1917, № 3:1]; Хăй кăларнă саккун тăрăх та хăй тӳрелеме (сут тума) пултарать [Ширновой 1917:6].

уйăх

çĕр юлташĕ. Сйрь-баньчэ йолдаже бор – оих ятлыскэр. вырысла луна. Вул 28 талык хошшыньчэ перь хут сйрь-тавра сӳреть – пер сöлдалыкра 13 хут [Сöлдалык 1873:84–85].

хăтар

çăл. Адампа Евана Турă этем ăруне Хăтаракана (Çăлакана) ярăп тесе сăмах панăран малтан вара темиçе ĕмĕр, темиçе çĕр çул иртнĕ, çĕр çинчи çынсем пурте çылăхлă пурăннă [Объяснительные 1903:11–12].

Хвăлын тинĕсĕ

Каспи. Атăл пĕтĕм Вырăс патшалăхĕ урлă каçса виçĕ пин те çĕр утмăл çухрăм тăсăлса Хвăлын (Каспи) тинĕсне пырса кĕрет [Первая 1909:74].

хоругвь

турăш. Унтан вара турăшсем йăтса (хоругвасем) притвора çур çĕр енчи алăкран тухаççĕ <…> [Последование 1891:13].

хуна

ĕрче. Пĕр иртнĕ çĕр çул хушшинчех Хусан таврашĕнче тутарсем пит хунаса (ĕрчесе) вăйланса карĕç <…> [Комиссаров 1918:14].

хупах

эрех лавкки. Хăш-хăш ялта çĕр ĕçлекенсем хупах (эрех лавкки) кирлĕ мар тесе приговорсем туни пулнă [Игнатьев 1906:5]

хӳтĕ

хĕвел тивмен çĕр. Апрель уйăхĕнче çанталăк ăшăтса çитсен хӳтĕре (хĕвел тивмен çĕрте) 13–14 градуссем пулсан вĕллесене уçса хурт йăвисене пит тĕплĕн, лайăх пăхас пулать [Сергеев 1907:8].

чĕкĕнтĕр

хĕрлĕ кăшман. Пахчинче таса Серафим çĕр улми, чĕкĕнтĕр (хĕрлĕ кăшман), сухан лартнă [Житие 1904:11]; Улма е чĕкĕнтĕр (хĕрлĕ кăшман) тавăрашĕ хăш чухне карланкине ларать, хăш чухне кăкăрĕ тĕлне ларать [Сельский 1910:26].

шар

вут тухни. Сĕм тĕттĕм çĕр варринче çумри çуртра вут тухнă та сасартăках темиçе çурта хыпса илнĕ. Çук çынсем валли лартнă çурт ытти çуртсемпе пĕрле пĕтĕмпех çунса пĕтнĕ. Çак йăвăр инкек (хăш-хăш çĕрте вут тухнине шар теççĕ) çӳлтен сăнмалăх пулчĕ пулĕ тесе Иоанн атте никама та хуйхăрма хушман [Отец 1904:25].

шыв суханĕ

чăрăш тăрри. Томас-шлакпа каинит тăкнă çĕрте иккĕмĕш-виççĕмĕш çул курăк вăйлă пулать, усал курăксем: мăк, хăях, шыв суханĕ (чăрăш тăрри) пĕтеççĕ, вĕсен вырăнне чавка пуç, кушак хӳри, мачăлта ӳсме тытăнать [Çулталăк 1910:41].

эллин

грек. Чăн малтан Христос вĕрентнине Израиль халăхĕ хушшинчи суйланисем ĕненнĕ, вĕсем хыçĕнчен Христос Хăй çӳренĕ çĕр çывăхĕнчи халăхсем ĕненсе тата ытти халăхсене те вĕрентсе ĕнентернĕ. Çавăн пек халăхсенчен пĕр чаплă халăх авалхи эллинсем (грексем) пулнă [В память 1888:1]; Святой Прокопий çапла Христос çинчен эллинсен (грексен) кĕнеки çинче çырнă сăмахсемпех каласа кăтартнă <…> [Жизнь 1903:21].

çĕр

I. я.я. каç. Вăрмантан пĕр çĕр (каç) иртмесĕр килеймерĕмĕр [Чунтеров 1988:24].

çĕр улми

паранкă, картахви, кантук. Çĕр çинче ыраш, хура тул, çĕр улми (паранкă, картахви), çул курăкĕ, (шăпăр курăкĕ), шур ути, гвоздика аван ӳсет пулсан, йывăçсенчен хăва, хурăн, хырă аван ӳсет пулсан – вăл çĕр çăмăл, хăйăрлă пулать [Горбунов 1910:6]; Çитменнине тата çĕр улми (паранкă, кантук) те нумайĕшин пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 15:115]; Пăтă ик-виç кунта пĕрре анчах тивет, ир те каç та салмапа çĕр улми (паранкă) анчах [Çулталăк 1903а:27].

çилĕсĕр

йăваш кăмăллă. Йăваш кăмăллисем (çилĕсĕр çынсем) телейлĕ: вĕсене çĕр тивĕ [Наставление 1896:85].

çиме

апат. Лаша (апачĕ) çими юлашкисене, тислĕксене кайсанах çĕр айне пытарас пулать е çунтарас пулать <…> [Исаев 1882:9]; Вĕсем хăйсене валли пĕр пĕчĕккерех кимĕ (лодка) тытнă та хăйсене темиçе кунлăх çиме (апат), хуралт-мĕн тума, хирте ĕçлеме хатĕрсем илсе Турă çине шанса тинĕсе тухса кайнă [Избранные 1905:59].

ĕрче

нумайлан. Çын ĕрчет (нумайланать), çĕр ĕрчемест [Çулталăк 1908:37].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

автономия

сущ.жен.
автономи, хăй тытăмлăх (халăх хăй çĕрĕ çинче влаçа хăй тытса тăни); национально-территориальная автономия наци-çĕр автономийĕ; культурная автономия культура автономийĕ

агроном

сущ.муж.
агроном (çĕр ĕç специалисчĕ); агроном-овощевод пахча çимĕç агрономĕ

антихрист

сущ.муж.
антихрист (христиан тĕнĕнче — Христосăн хаяр тăшманĕ, вăл çĕр çине тĕнче пĕтес умĕн килет имĕш)

арахис

сущ.муж.
çĕр майăрĕ

аренда

сущ.жен. (син. наём)
аренда, тара илни; аренда земли çĕр тара илни; сдать в аренду тара пар, арендăна пар; взять в аренду тара ил, арендăла

атмосфера

сущ.жен.
1. атмосфера, сывлăш (планетăсен газ витĕмĕ); атмосфера Земли Çĕр атмосфери
2. атмосфера (газ пусăмĕн виçи); давление — пять атмосфер пусăм — пилĕк атмосфера

бессонный

прил.
ыйхăсăр; бессонная ночь ыйхăсăр çĕр каçни

более

нареч.
1. образует сравн. ст. -рах (-рех); более быстро хăвăртрах; более мелкий вĕтĕрех
2. ытла, ытларах; более двухсот тонн ик çĕр тонна ытла ♦ более или менее хăш-пĕр таран, вăтаммăн; более того вводн.сл. унтан та ытларах; тем более частица и союз уйрăмах; çийĕнчен; тата; вещь эта слишком дорогая, тем более денег у нас мало ку япала ытла та хаклă, тата укçи те пирĕн сахал

босой

прил.
çарран, çара ураллă; босой мальчик çара ураллă арçын ача

ботва

сущ.жен. (син. стебли, листья)
çеçке, çулçă, авăр; ботва картофеля çĕр улми аври; ботва свёклы кăшман çеçки

бульдозер

сущ.муж.
бульдозер (çĕр хырса тĕкмелли кĕреçеллĕ машина); очищать бульдозером улицу от снега урама юртан бульдозерпа тасат

бурундук

сущ.муж.
пăрăнтăк (çĕр çинче пурăнакан пакша евĕр чĕр чун); нора бурундука пăрăнтăк шăтăкĕ

бурый

прил.
хăмăр, пăвăрлă; бурый уголь хăмăр çĕр кăмрăк; бурый конь пăвăрлă ут; бурый медведь хăмăр упа

варёный

прил.
пиçнĕ, пĕçернĕ; варёный картофель пĕçернĕ çĕр улми

век

сущ.муж., множ. века
1. (син. столетие) ĕмĕр, çĕр çул, çĕрçуллăх; средние века вăтам ĕмĕрсем; начало двадцать первого века çирĕм пĕрремĕш ĕмĕр пуçламăшĕ
2. (син. жизнь, существование) ĕмĕр, кун-çул, пурнăç; он много повидал на своём веку вăл хăйĕн ĕмĕрĕнче темĕн те курнă
3. чего или какой (син. эпоха) ĕмĕр, вăхăт, тапхăр, самана; каменный век чул самани (этемлĕх историйĕн авалхи тапхăрĕ); мы живём в век информационных технологий эпир информаци технологийĕсен тапхăрĕнче пурăнатпăр ♦ испокон веков мĕн ĕмĕртен; на веки вечные ĕмĕр-ĕмĕрлĕхе; идти с веком наравне, в ногу с веком вăхăтпа шай пыр; Век живи, век учись посл. ĕмĕр пурăнса ĕмĕр вĕрен; Век прожить не поле перейти посл. ĕмĕр сакки сарлака

вертикальный

прил., вертикально нареч. (син. отвесный; ант. горизонтальный)
вертикаль -ĕ; вертикальлĕ (çӳлтен аяла тӳрĕ анакан); провести вертикальную линию верикальлĕ йĕр турт; самолёт вертикального взлёта тӳрех çӳле вĕçсе хăпаракан самолёт (çĕр тăрăх чупса пымасăр)

виток

сущ.муж. (син. оборот)
çаврăм, çавра; ункă, çаврăнни; виток проволоки пралук унки; виток спутника вокруг Земли спутник Çĕр тавра пĕр хут çаврăнни

владение

сущ.сред.
1. (син. имущество, собственность) харпăрлăх, пурлăх; земельное владение харпăрлăхри çĕр
2. (син. обладание) хуçа пулни, пурлăх тытни, харпăрлăхра тытни; вступить во владение домом çурт хуçи пулса тăр

владеть

глаг. несов.
1. кем-чем тыт, хуçа пул, харпăрлăхра тыт; владеть землёй çĕр тыт
2. чем пĕл, пултар; владеть оружием хĕç-пăшал тыткалама пултар; он владеет английским языком вăл акăлчанла пĕлет

водянистый

прил.
1. шывак, лечеке; водянистый картофель шывак çĕр улми
2. (син. бесцветный) шупка, тĕссĕр; водянистые глаза тĕссĕр куç

возвышенность

сущ.жен.
1. (ант. низина) сăрт, тӳпем, виркĕс; çӳллĕ вырăн; дом стоит на возвышенности çурт çӳллĕ вырăнта ларать
2. (ант. низменность) сăртлăх, тӳпем çĕр; Валдайская возвышенность Валдай сăртлăхĕ

возделывать

глаг. несов.
1. (син. обрабатывать) çĕр ĕçле, сухала-сӳреле; возделывать землю çĕре сухала-сӳреле
2. (син. выращивать, разводить) акса ӳстер, лартса ӳстер, акса ту, лартса ту; возделывать картофель çĕр улми лартса ӳстер; возделывать пшеницу тулă акса ту

воздушный

прил.
сывлăш -ĕ; сывлăшри; воздушное пространство сывлăш хутлăхĕ (Çĕр таврашĕнчи); воздушный бой сывлăшри çапăçу; воздушный транспорт сывлăш транспорчĕ

возродить

глаг. сов. (син. восстановить)
чĕрт, çĕнет, чĕртсе тăрат, çĕнĕрен çĕкле; возродить народные традиции халăх йăли-йĕркине чĕртсе тăрат; возрождённый после землетрясения город çĕр чĕтреннĕ хыççăн çĕнĕрен çĕкленĕ хула

войска

сущ.множ.; един. войско сред.
çар, çарсем; сухопутные войска тип çĕр çарĕсем; внутренние войска шалти çарсем (çĕршыври хирĕçлĕхсене татса параканнисем); разгромить войска противника тăшман çарĕсене аркатса тăк

волость

сущ.жен.
вулăс (1929 çулччен пирĕн çĕршывра пулнă çĕр-администраци пайĕ — уес пайĕ)

восемьсот

числит. колич.
сакăр çĕр

вращаться

глаг. несов.
1. (син. вертеться, крутиться) çаврăн; Земля вращается вокруг своей оси Çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать
2. (син. общаться, встречаться) хутшăн, тĕл пул; он вращается в учёных кругах вăл ăслăлăх çыннисемпе хутшăнать

всего

1. нареч. (син. итого) пурĕ, пĕтĕмпе; в школе всего двести учеников шкулта пурĕ ик çĕр вĕренекен
2. частица (син. только) пурĕ те, кăна, çеç; нужно всего сто рублей пурĕ те çĕр тенкĕ кăна кирлĕ

выкопать

глаг. сов.
чав, алт, чавса кăлар; выкопать картофель çĕр улми кăлар

вялый

прил., вяло нареч.
1. (син. увядший; ант. свежий) шаннă, типшĕрнĕ, шанса кайнă; вялый картофель шанса кайнă çĕр улми
2. (ант. бодрый, энергичный) сӳрĕк, мăран, ленчешке; вяло махнуть рукой сӳрĕккĕн алă сул

гарнир

сущ.муж.
гарнир, хушма çимĕç; лучший гарнир к рыбе — картофель çĕр улми — пулă çумне хушмалли чи лайăх çимĕç

гектар

сущ.муж.
гектар (талккăш виси— 10000 тăваткал метр); полтора гектара гектар çурă; посеять сто гектаров пшеницы çĕр гектар тулă ак

география

сущ.жен.
географи (çĕр питне, ун çинчи пурнăçа тĕпчекен ăслăх); физическая география çут çанталăк географийĕ; экономическая география экономика географийĕ

геология

сущ.жен.
геологи (çĕр витĕмĕн тытăмне, унти пуянлăхсене тĕпчекен ăслăх)

глобус

сущ.муж.
глобус (планетăн тĕнĕл тавра çаврăнмалла тунă ĕлки); глобус Земли Çĕр глобусĕ

глубина

сущ. жен,. множ. глубины
1. тарăнăш; глубина пруда пĕве тарăнăшĕ; на глубине ста метров çĕр метр тарăнăшĕнче
2. чего ăш, ăшĕ, варă, варри; в глубине леса вăрман варринче ♦ в глубине веков ĕлĕк-авал; тронут до глубины души чунах пырса тиврĕ

гнить

глаг. несов. (син. разлагаться)
çĕр, пăнтăх, мăртăх; лук нынче гниёт кăçал сухан çĕрет ♦ Рыба гниёт с головы посл. Пулă пуçĕнчен çĕрме пуçлать

годовщина

сущ.жен.
çул уявĕ; ... çул тултарни; отметить столетнюю годовщину школы шкул çĕр çул тултарнине уявла

голова

сущ.жен., множ. головы
1. пуç; голова собаки йытă пуçĕ; лысая голова кукша пуç; голова болит пуç ыратать
2. (син. ум, рассудок) ăс, пуç, ăс-пуç; надо думать головой ăс-пуçпа шухăшлас пулать; он совсем потерял голову вăл ăсне йăлтах çухатнă; из головы не идёт пуçран тухма пĕлмест
3. чего пуç, пуçламăш; машина идёт в голове колонны машина колонна пуçламăшĕнче пырать
4. пуç (выльăх шучĕ); сто голов свиней çĕр пуç сысна ♦ с головой ăслă-пуçлă; без головы тăмпай, ăссăр; вешать голову пуçа ус, аптраса ӳк; головой ручаюсь çирĕп шантаратăп; вбить в голову ăса хыв; выбросить из головы пуçран кăларса пăрах; иметь голову на плечах ăс-пуçа ан çухат; потерять голову пуçа çухат, ăсран тух; на свежую голову ывăнман пуçпа (шухăшла); на свою голову харпăр хăйне сиен тумалла; садиться на голову пуç çине хăпарса лар; валить с больной головы на здоровую харпăр айăпне çын çине йăвантар

гололедица

сущ.жен.
пăрлак (çĕр çийĕпе пăр витĕнни); на дорогах гололедица çулсем пăрлакланнă

гололед

сущ.муж.
пăрлак (çĕр тата çĕр çийĕнчи япаласем пăрпа витĕнни)

горизонт

сущ.муж.
çĕр хĕрри, куç курăмĕ; корабль скрылся за горизонтом карап куç курми кайса çухалчĕ

горизонтальный

прил. (ант. вертикальный, отвесный), горизонтально нареч.
горизонталь -ĕ; горизонтальлĕ (çĕр хĕрри йĕрĕпе май пыракан); горизонтальная линия горизонтальлĕ йĕр

грамм

сущ.муж.множ. граммы
грамм (йывăрăш виçи — 1 кубла см шыв йывăрăшĕ, килограмăн пинмĕш пайĕ); взвесить двести граммов масла ик çĕр грамм çу виçсе пар

грунт

сущ.муж. (син. почва)
тăпра, çĕр; рыхлый грунт кăпăш тăпра; открытый грунт уçă тăпра (плёнкăпа витменни); закрытый грунт хупă тăпра (плёнкăпа, кĕленче рамăсемпе витни)

губерния

сущ.жен.
кĕпĕрне (Раççейра 1929 çулччен пулни тĕп çĕр-администраци пайĕ); Казанская губерния Хусан кĕпĕрни

двести

числит. колич.
ик çĕр; в двухстах километрах отсюда кунтан ик çĕр километрта; двести да сто будет триста ик çĕр çумне çĕр хушсан виç çĕр пулать

двор

сущ.муж.
1. картиш, кил карти, кил хушши; загнать скотину во двор выльăха кил картине хуса кĕрт
2. (син. усадьба, хозяйство) кил-çурт, кил; крестьянский двор хресчен кил-çурчĕ; в деревне насчитывается около ста дворов ялта çĕр киле яхăн шутланать ♦ скотный двор выльăх картишĕ; на дворе тулта, уçă сывлăшра; не ко двору пришёлся юрайман (кама та пулин)

девятьсот

числит. колич.
тăхăр çĕр; в тысяча девятьсот сорок первом году началась война пин те тăхăр çĕр хĕрĕх пĕрремĕш çулта вăрçă пуçланнă

десятина

сущ.жен.
теçеттин (çĕр лаптăкĕн кивĕ виçи — 1,09 гектар)

дёрн

сущ.муж.
çерем; куски дёрна çерем касăкĕсем; землянка крыта дёрном çĕр пӳрте çеремпе витнĕ

джем

сущ.муж.
джем (çăра варени); клубничный джем çĕр çырли джемĕ

до

предлог с род. п.
1. -чен; -а (е) çитиччен; до завтрашнего дня ыранччен; до города ехать тридцать километров хулана çитиччен вăтăр çухрăм каймалла.
2. (син. раньше) -чен; умĕн; это было до войны ку вăл вăрçăччен пулнă
3. (син. около, приблизительно) -а (-е) яхăн; патнелле; зал вмещает до пятисот человек зала пилĕк çĕр çынна яхăн вырнаçать
4. указывает, на что направлено действие: дотронуться до руки алла тĕкĕн; у меня до тебя вопрос манăн санран ыйтмалли пур ♦ До свидания! Тепре куриччен!; до того çав тери; промокнуть до костей йĕп-йĕпе пул

добыть

глаг. сов.
1. (син. достать, приобрести) туп, туян; добыть денег укçа туп
2. (син. извлечь) кăлар; добыть нефть нефть кăлар (çĕр айĕнчен)

дойти

глаг. сов.
1. до кого-чего (син. добраться) çит, пырса çит; дойти пешком çуран çит; письмо дошло быстро çыру часах çитнĕ
2. до чего (син. достигнуть) çит, капаш; температура воды дошла до ста градусов шыв температури çĕр градуса çитрĕ ♦ дойти до бешенства урса кай; помидоры дойдут в тепле помидор ăшăра пиçсе çитет; Дошло до тебя? Ăнланса илтĕн-и?

долото

сущ.сред.; множ. долота
1. ăйă, ийĕ (йывăç алтса шăтармалли хатĕр)
2. шăтаркăч (çĕр пăраламалли хатĕр)

достоинство

сущ.сред.
1. (син. преимущество, плюс; ант. недостаток, минус) пахалăх, паха ен, лайах ен; проект имеет много достоинств проектăн паха енĕсем нумай
2. тивĕçлĕх, сумлăх, хисеплĕх; потеря собственного достоинства харпăр тивĕçлĕхне çухатни
3. (син. стоимость) хаклăх; ассигнация достоинством в пятьсот рублей пилĕк çĕр тенкĕлĕх хут укçа ♦ оценить по достоинству тивĕçлипе хакла

дракон

сущ.муж.
аçтаха, юхха (юмахри çунатлă, ураллă вĕре çĕлен)

единица

сущ.жен.
1. пĕрре («1» цифра)
2. пĕрре (вĕренӳри хаклав палли)
3. виçе, пай; единицы длины вăрăмăш виçисем; административно-территориальная единица çĕр-администраци пайĕ ♦ денежная единица укçа (пĕр-пĕр çĕршыври); штатная единица штатри çын; не пришли лишь единицы хашĕ-пĕрисем çеç килмерĕç

жаба

сущ.жен., множ. жабы
çĕр шапи

жарить

глаг. несов.
ăшала, шарикле; жарить рыбу пулă ăшала; картофель, жаренный на сливочном масле услам çупа ăшаланă çĕр улми

жертва

сущ.жен.
1. чӳк, чӳклĕх, парне (авалхи тĕн йăли-йĕркинчĕ); наши предки приносили жертвы богам пирĕн мăн асаттесем турăсене чӳк тунă
2. кого-чего инкек курни, инкеке лекни; жертвы землетрясения çĕр чĕтреннипе инкек курнисем

жизнь

сущ.жен.
1. (ант. смерть) пурнăç, пурăну, пурăнни; возникновение жизни на Земле Çĕр çинче пурнăç пуçланса кайни
2. пурнăç, ĕмĕр, кун-çул; долгая жизнь вăрăм ĕмĕр; прожить жизнь в труде пурнăçа ĕçлесе ирттер
3. кого-чего или какая пурнăç, ĕç-хĕл, пурнăç-тăрмăш; общественная жизнь общество пурнăçĕ; оторваться от жизни пурнăç-тăрмăшран уйрăлса кай ♦ отдать жизнь пурнăçа пар (вилни çинчен); воплотить в жизнь пурнăçа кĕрт; между жизнью и смертью пурнăçпа вилĕм хушшинче, ни чĕрĕ ни вилĕ; Жизнь прожить — не поле перейти посл. ĕмĕр сакки сарлака

жираф

сущ.муж. и жирафа жен.
жираф (Африкăра пурăнакан вăрăм ураллă, вăрăм мăйлă чĕр чун)

за

предлог
1. с вин. п.: сесть за стол сĕтел хушшине лар; за два дня до праздника уявччен икĕ кун маларах; купить за сто рублей çĕр тенкĕпе туян; Благодарю за помощь! Пулăшнăшăн тав тăватăп!
2. с твор. п.: за домом çурт хыçĕнче; идите за нами пирĕн хыçран пырăр; сидеть за работой ĕçлесе лар; ухаживать за больным чирлĕ çынна пăх

заложить

глаг. сов.
1. (син. положить) хур; хыв; тыт; заложить руки за спину алăсене çурăм хыçне тыт
2. хыв, никĕсле, тума пуçла; заложить дом çурт никĕсне хыв; заложить сад сад чĕртме пуçла
3. (син. заполнить) хур, тултар, питĕр, хупла; заложить оконный проём кирпичом чӳрече анине кирпĕчпе питĕр
4. хыв, хур, усрама хур; заложить картофель в подвал çĕр улмине путвала хур
5. залога хыв, салука пар; заложить дом пӳрте салука пар

запеканка

сущ.жен.
хăпарту; картофельная запеканка çĕр улми хăпартăвĕ; творожная запеканка тапарчă хăпартăвĕ

земельный

прил.
çĕр -ĕ; земельное законодательство çĕр çинчен калакан саккунсем; приобрести земельный участок çĕр лаптăкĕ туян

землевладелец

сущ.муж.
çĕр хуçи, çĕр тытакан

землевладение

сущ. средн.
харпăрлăхри çĕр; частное землевладение уйрăм харпăрлăхри çĕр

земледелец

сущ.муж.
çĕр ĕçченĕ

земледелие

сущ.сред.
çĕр ĕçĕ; поливное земледелие шăваруллă çĕр ĕçĕ; заниматься земледелием çĕр ĕçлесе пурăн
сущ.сред.
çĕр чĕтренĕвĕ; çĕр чĕтренни; разрушительное землетрясение аркатуллă çĕр чĕтренĕвĕ

земля

сущ.жен., множ. земли
1. (син. почва) çĕр, тăпра; сухая земля типĕ тăпра; плодородная земля пулăхлă çĕр
2. (син. суша) çĕр, тип çĕр (шывпа е сывлăшпа танлаштарсан); моряки увидели с корабля землю моряксем карап çинчен çĕр асăрхарĕç
3. Земля Çĕр (Хĕвел тавра çаврăнакан планетăсенчен пĕри); жители планеты Земля Çĕр ятлă планета çинче пурăнакансем; полюса Земли Çĕр полюсĕсем

землянка

сущ.жен.
çĕр пӳрт; партизанская землянка партизансен çĕр пӳрчĕ

земной

прил.
çĕр -ĕ, Çĕр -ĕ; земной магнетизм Çĕр магнитлăхĕ

ирригационный

прил.
шăвару -ĕ; çĕр шăвармалли; ирригационные каналы çĕр шăвармалли каналсем

ирригация

сущ.жен.
шăвару; çĕр шăварни

ископаемый

прил.
1. çĕр айĕнчи; ископаемые богатства çĕр айĕнчи пуянлăхсем
2. авалхи, чулланчăк; ископаемые растения чулланчăк йывăç-курăк

каменный

прил.
чул ...; чул -ĕ; каменный дом чул çурт ♦ каменный уголь çĕр кăмрăкĕ

канал

сущ.муж.
1. канал (чавнă шыв çулĕ); судоходный канал карап çӳретмелли канал; оросительный канал çĕр шăвармалли канал
2. ( син. линия, коммуникация) çыхăну, çул, май, канал; каналы связи çыхăну майĕсем; каналы телевидения телевидени каналĕсем; связаться по дипломатическим каналам дипломати майĕсемпе çыхăн

канализация

сущ.жен.
канализаци (каяш шывсене юхтарса яма çĕр айне хывнă пăрăхсем)

картофель

сущ.муж.
çĕр улми; ранний картофель ир пулакан çĕр улми; окучивать картофель çĕр улми купала; копать картофель çĕр улми кăлар

картофельный

прил.
çĕр улми -ĕ; картофельная ботва çĕр улми аври; картофельное пюре çĕр улми нимĕрĕ

картошка

сущ.жен.
çĕр улми; жареная картошка ăшаланă çĕр улми

клубень

сущ.муж.
паранкă, çимĕç (çĕр айĕнче чăмăртанни); клубни картофеля çĕр улми паранкисем

клубника

сущ.жен.
çĕр çырли; садовая клубника пахча çĕр çырлийĕ; компот из клубники çĕр çырли компочĕ

клубничный

прил.
çĕр çырли -ĕ; клубничное варенье çĕр çырли варенийĕ

кожура

сущ.жен.
хупă, хуппи (çимĕçсен); картофельная кожура çĕр улми хуппи

комбайн

сущ.муж.
комбайн; зерноуборочный комбайн тĕш тырă комбайнĕ; картофелеуборочный комбайн çĕр улми комбайнĕ; работать на комбайне комбайнпа ĕçле

континент

сущ.муж.
(син. материк) континент (океансем хупăрласа тăракан пысăк тип çĕр); евразийский континент Еврази континенчĕ

копать

глаг. несов.
1. чав, чакала, хусăкла; копать землю çĕр хусăкла; копать колодец çăл чав
2. кăлар; копать картофель çĕр улми кăлар

кора

сущ.жен.
1. хупă, хуйăр; кора дерева йывăç хуппи; кора дуба юман хуйăрĕ
2. витĕм; кора Земли Çĕр витĕмĕ

косолапый

прил., косолапо нареч.
чапрас ураллă; косолапый медведь чапрас ураллă упа

котлета

сущ.жен.
котлет (вĕтетсе е çемçетсе ăшаланă аш е пахча çимĕç апачĕ); отбивные котлеты çемçетнĕ аш котлечĕ; картофельные котлеты çĕр улми котлечĕ

край

сущ.муж., множ. края
1. хĕрĕ, хĕрри, вĕç, чикĕ; край села ял вĕçĕ; на краю оврага çырма хĕрринче; налить стакан до краёв стакана хĕррипе тан тултар
2. (син. сторона, область) ен, çĕр, çĕршыв; культура родного края тăван ен культури; птицы улетели в тёплые края кайăксем ăшă енне вĕçсе кайнă
3. край (çĕр-администраци пайĕ); Красноярский край Красноярск крайĕ

крахмал

сущ.муж.
крахмал (ӳсен-тăрансенчен тăвакан çăнăх евĕр тутлăхлă япала); картофельный крахмал çĕр улми крахмалĕ

крупный

прил. (ант. мелкий), крупно нареч.
1. шултра, пысăк; крупный картофель шултра çĕр улми; крупный рогатый скот мăйракаллă шултра вылъăх
2. (син. мощный) пысăк, вăйлă; крупное хозяйство пысăк хуçалăх
3. (син. значительный) пысăк, паллă, сумлă; крупный писатель паллă çыравçă

куст

сущ.муж.
тĕмĕ; тĕп; куст смородины хурлăхан тĕмĕ; два куста картофеля икĕ тĕп çĕр улми

ландшафт

сущ.муж.
ландшафт, çĕр пичĕ, çĕр-шыв; гористый ландшафт сăртлă-туллă çĕр-шыв

лежать

глаг. несов.
1. вырт; лежать на земле çĕр çинче вырт; лежать на спине месерле вырт; лежать на животе ӳпне вырт
1. 1 и 2 л. не употр. (син. находиться) пул, упран, вырт; ключ лежит в кармане çăраççи кĕсьере выртать; деньги лежат в банке укçа банкра упранать
3. (син. располагаться; направляться) пул, вырнаç, вырт; дорога лежит через лес çул вăрман витĕр выртать ♦ душа не лежит чун туртмасть; лежать на боку хăяккăн вырт (ĕçлемесĕр)

лишний

прил., лишне нареч.
1. (син. избыточный) ытла, ытлашши, ытла; лишние расходы ытлă тăкак; сто рублей с лишним çĕр тенкĕ ытла; У меня нет лишних денег! Манăн ытлашши укçа çук!
2. (син. добавочный) тепĕр, тепре, тата; напомнить лишний раз тепĕр хут аса илтер ♦ сказать лишнее кирлĕ маррине кала

лопата

сущ.жен.
кĕреçе; деревянная лопата йывăç кĕреçе; копать лопатой землю кĕреçепе çĕр чав ♦ борода лопатой кĕреçе сухал

максимум

сущ.муж. (ант. минимум)
чи нумаййи, чи пысăкки; температурный максимум чи пысăк температура (ăшă е сивĕ); эта вещь стоит максимум сто рублей ку япала чи нумай çĕр тенкĕ тăрать
сущ.жен.
кивĕ хут; школьники собирают макулатуру шкул ачисем кивĕ хут пуçтараççă

масса

сущ.жен.
I. (син. вес) йывăрăш, виçе, тайăм; масса Земли Çĕр тайăмĕ
2. (син. смесь) хутăш, çăрăм, чуста; цементная масса цемент хутăшĕ
3. кого-чего (син. множество) капланчăк, йышлăх, нумайлăх; на улицах масса народу урамсенче халăх шутсăр нумай

материк

сущ.муж. (син. континент)
материк (тавраллах океан хупăрласа тăракан пысăк çĕр); африканский материк Африка материкĕ

мелкий

прил., мелко нареч.
1. (ант. крупный) вĕтĕ, вакă, вак; мелкий песок вĕтĕ хăйăр; мелкие деньги вак укçа; картофель нынче мелок çĕр улми кăçал вĕтĕ
2. (ант. крупный, мощный) пĕчĕк, вакă, вăйсăр; мелкие фирмы пĕчĕк фирмăсем; мелкие производители вак производительсем
3. (ант. глубокий) ăшăх; мелкий пруд ăшăх пĕве ♦ мелкий рогатый скот сурăх-качака; мелкий чиновник пĕчĕк ĕçри тӳре; мелкий ремонт кăшт-кашт юсани; он мелко плавает унăн хевти сахал; мелкая душонка пархатарсăр чун

меньше

1. (сравн. ст. от прил. маленький и малый) пĕчĕкрех; Коля меньше Пети Коля Петьăран пĕчĕкрех
2. (сравн. ст. от нареч. мало) сахалрах, катăкрах; здесь меньше ста рублей кунта çĕр тенкĕрен сахалрах
прил.
1. (ант. больший) каярах, сахалрах, пĕчĕкрех; нужны ботинки меньшего размера пĕчĕкрех размер пушмак кирлĕ
2. (син. младший; ант. старший) кĕçĕн; их меньший сын вĕсен кĕçĕн ывăлĕ

местность

сущ.жен.
вырăн, çĕр, çĕр-шыв; болотистая местность шурлăхлă çĕр; гористая местность сăртлă-туллă çĕр-шыв; сельская местность яллă вырăн

место

сущ.сред.; множ. места
1. вырăн, çĕр, тĕл; хутлăх; открытое место уçă вырăн; положить вещь на место япалана вырăнне хур
2. (син. должность) вырăн, ĕç; вакантное место пушă вырăн (ĕçре)
3. пусăм, вырăн; занять первое место в соревновании ăмăртура пĕрремĕш вырăн йышăн
4. местами в знач. нареч. (син. кое-где) вырăн-вырăн, тĕл-тĕл; местами пройдут дожди вырăн-вырăн çумăр çуса иртет ♦ место в вагоне вагонти вырăн; сказать к месту вырăнлă кала; на местах вырăнсенче (центртан инçетре)

метеорит

сущ.муж.
метеорит (тĕнче уçлăхĕнчен Çĕр çине ӳкнĕ япала)

метеорология

сущ.жен.
метеорологи (Çĕр атмосферинчи улшăнусене тĕпчекен ăслăлăх)

метро

сущ.нескл.сред.
метро (хулара çĕр айĕнче хывнă чугун çул); станции метро метро станцийĕсем; ездить на метро метропа çӳре

миллион

сущ.муж.
миллион (пин хут пинпе танлашакан хисеп); сто миллионов рублей çĕр миллион тенкĕ

мина

сущ.жен.
мина (çĕр айне е шыва пытарса лартакан снаряд); противотанковая мина танксене пĕтермелли мина; машина подорвалась на мине машина минăпа арканнă

мир

1. сущ.муж., множ. миры
1. (син. вселенная) тĕнче, çут тĕнче; происхождение мира çут тĕнче пулса кайни
2. (син. Земля) Çĕр, тĕнче; народы мира тĕнчери халăхсем; чемпион мира тĕнче чемпионĕ; он много поездил по миру вăл нумай тĕнче касса çӳренĕ
3. (син. область, сфера) тĕнче, хутлăх; мир животных чĕр чун тĕнчи; мир растений ӳсен-тăран тĕнчи; мир звуков сасăсен хутлăхĕ; внутренний мир человека этем чун-чĕри ♦ всем миром пĕтĕм йышпа; пойти по миру çука ер, кĕлмĕçе тух; На миру и смерть красна посл. Йыш çинче вилĕм те хăрушă мар

молодой

прил., молодо нареч.
1. (ант. старый) çамрăк, яш; молодой человек çамрăк çын; в молодые годы яш ӳсĕмре
2. çамрăк, çĕнĕ, ешĕл; молодая листва ешĕл çулçăсем; молодой картофель çĕнĕ çĕр улми; молодое предприятие çĕнĕ предприяти ♦ молодые çамрăк мăшăр

море

сущ.сред.; множ. моря
тинĕс; Средиземное море Вăта çĕр тинĕс; отдыхать на море тинĕс хĕрринче кан

мох

сущ.муж., множ. мхи
мăк; дерево обросло мхом йывăçа мăк пуснă

мощность

сущ.жен.
хăватлăх, хăват; производственные мощности производство хăвачĕсем; мощность двигателя — сто лошадиных сил двигатель хăватлăхĕ — çĕр лаша вăйĕ

нагрузить

глаг. сов.
1. тие, тиесе тултар, хурса тултар; нагрузить повозку картофелем урапа çине çĕр улми тие
2. кого чем хушса тултар, ĕç хуш; нагрузить разными поручениями тĕрле ĕç хушса тултар

назад

нареч.
1. (ант. вперёд) кая, каялла, хыçала; пойти назад каялла кай
2. (син. раньше, прежде) каялла, каярах, ĕлĕкрех; это было сто лет назад ку вăл çĕр çул каялла пулнă

недвижимый

прил.
куçман, куçми; недвижимое имущество куçман пурлăх (çĕр тата çурт-йĕр)

недоставать

глаг. несов. (ант. хватать)
ан çит, çитсе ан пыр; недостаёт ещё ста рублей тата çĕр тенкĕ çитмест

недра

сущ.множ.
çĕр айĕ; çĕр ăшĕ; в недрах земли çĕр айĕнче; разработка недр çĕр айĕнчи пуянлăхсемпе усă курни

ночевать

глаг. несов.
çĕр каç, çĕр вырт; туристы ночевали в гостинице çулçӳревçĕсем хăна килĕнче çĕр каçнă

ночь

сущ.жен.; ночи множ. (ант. день)
çĕр, çĕрле, каç; тёмная ночь тĕттĕм каç; наступила ночь çĕрле пулчĕ; он работал всю ночь вăл çĕрĕпе ĕçленĕ; Спокойной ночи! Ыйхи тутлă пултăр!

область

сущ.жен.
1. область (темиçе районтан тăракан çĕр-администраци пайĕ); Самарская область Самар облаçĕ
2. ен, çĕр, хутлăх; область вечной мерзлоты ĕмĕрхи шăн хутлăхĕ; северные области Европы Европăн çурçĕр енĕ
3. чего (син. отрасль) пай, турат; новая область исторической науки истори ăслăлăхĕн çĕнĕ пайĕ

однообразный

прил., однообразно нареч.
пĕрешкел, пĕр евĕрлĕ, пĕр тĕрлĕ, пĕр тĕслĕ; однообразный ландшафт пĕр евĕрлĕ çĕр пичĕ

омоним

сущ.муж.
омоним (пĕр пек сасăсенчен тăракан, анчах пĕлтерĕшĕпе пачах ăрасна сăмахсенчен пĕри, тĕслĕхрен: çĕр «земля» — çĕр «сто» — çĕр «гнить»)

орбита

сущ.жен.
орбита (тĕнче уçлăхĕнчи кĕлеткесен çаврăну çулĕ); земная орбита Çĕр орбити; спутник выведен на околоземную орбиту спутника Çĕр таврашĕнчи орбитăна кăларнă

орошение

сущ.сред. (син. полив; ант. осушение)
шăвару; çĕр шăварни; орошение полей уй-хире шăварни

осушительный

прил. (ант. оросительный)
типĕтӳ -ĕ; çĕр типĕтмелли; осушительные работы çĕр типĕтес ĕçсем

отвести

глаг. сов.
1. кого-что илсе кай, çавăтса кай, леçсе хăвар; отвести ребёнка в ясли ачана яслине леçсе хăвар
2. что (син. предотвратить) сир, сирсе яр, ан йышăн; отвести опасность хăрушлăха сир; его предложение было отведено унăн сĕнĕвне йышăнмарĕç ♦ отвести взгляд куçа тарт; нельзя отвести глаз пăхса тăранма çук; отвести земельный участок çĕр уйăрса пар

печь

1. глаг. несов.
1. что пĕçер (кăмака тĕпне е çатма çине хывса); печь пироги в духовке духовкăра кукăль пĕçер; печённый на костре картофель кăвайт çинче пĕçернĕ çĕр улми
2. 1 и 2 л. не употр. çунтар, пĕçерт, хĕрт; солнце сильно печёт хĕвел хытă пĕçертет

пещера

сущ.жен.
çĕр хăвăлĕ; пещеры в горах сăрт-тури çĕр хăвăлĕсем

пласт

сущ.муж., множ. пласты
си, сий; пласты почвы тăпра сийĕсем; газоносные пласты газлă сийсем (çĕр айĕнче) ♦ лежать пластом тапранмасăр вырт

плодородный

прил.
пулăхлă, пуян, илпек; плодородная земля пулăхлă çĕр; плодородный край илпек çĕршыв

поверхность

сущ.жен.
çи, çий, пит, тулаш; поверхность воды шыв çййĕ; поверхность земли çĕр пичĕ

погрузить

глаг. сов.
1. тие, тиесе хур; погрузить картофель в машины çĕр улмине машинăсене тие
2. во что (син. опустить) чик, путар, антар; погрузить вёсла в воду кĕсменсене шыва чик

подвал

сущ.муж.
путвал; заложить в подвал картофель путвала çĕр улми хыв

поднять

глаг. сов.
1. çĕкле, йăт, ил (çĕртен); поднять книгу с пола кĕнекене урайĕнчен ил; поднять мешок картбфеля çĕр улми миххине çĕкле
2. (ант. опустить, понизить) хăпарт, çĕкле, çĕклентер, çӳллĕрех ту; поднять плотину на два метра пĕвене икĕ метр хăпарт; ученик поднял руку вĕренекен аллине çĕклерĕ
3. (син. увеличить, повысить) ӳстер, пысăклат; поднять цену хака ӳстер; поднять производительность труда ĕç тухăçлăхне ӳстер
4. çĕкле, çĕклентер, ӳстер; поднять настроение кăмăла çĕклентер; поднять авторитет фирмы фирма ятне-сумне ӳстер ♦ поднять тревогу тревога ту, хавха кăлар; поднять крик кăшкăрашма тытăн; поднять вопрос ыйту ларт; поднять на ноги ура çине тăрат, çĕклентер; поднять на смех кулăш ту; поднять целину çерем çĕт, çерем сухала

подпол

сущ.муж., подполье сред.
сакай, тĕп сакай; сложить картофель в подпол çĕр улмине сакайне антар

покупать

глаг. несов.
ил, туян; покупать на рынке картофель пасарта çĕр улми туян

полезный

прил., полезно нареч.
усăллă, кирлĕ; полезные насекомые усăллă хурт-кăпшанкă; мёд полезен для здоровья пыл сывлăхшăн усăллă ♦ полезные ископаемые çĕр айĕнчи пуянлăхсем

полночь

сущ.жен.
çур çĕр; после полуночи çур çĕр иртсен; ровно в полночь шăп çур çĕрте

полтораста

числит.
çĕр аллă; заводу исполнилось полтораста лет завод çĕр алă çул тултарчĕ

полюс

сущ.муж., множ. полюса и полюсы
1. полюс (Çĕр чăмăрĕн çаврăну тĕнĕлĕ тухакан тĕлсенчен пĕри); Северный полюс Çурçĕр полюсĕ; Южный полюс Кăнтăр полюсĕ
2. полюс (электричество ярăмĕн пĕр вĕçĕ); положительный полюс пурлă полюс; отрицательный полюс çуклă полюс

почва

сущ.жен.
тăпра, çĕр; глинистая почва тăмлă тăпра; рыхлить почву тăпрана кăпкалат ♦ терять почву под ногами шанчăка çухат

почистить

глаг. сов.
1. кого-что (ант. запачкать) тасат; почистить сапоги атă тасат
2. тасат, шурат, хуппине сӳ; почистить картофель çĕр улми шурат

предок

сущ.муж.
мăн асатте, мăн асанне (нумай ĕмĕр маларах пурăнни); предки чувашей вышли из Центральной Азии чăвашсен мăн аслăшшĕсем Вăта çĕр Азирен тухнă

примерный

прил., примерно нареч.
1. (син. образцовый) кăтартуллă, ырă, лайăх; примерный ученик лайăх вĕренекен ача
2. (син. приблизительный) чухлавлă, вăтам шутпа; яхăн; примерно сто килограммов çĕр килограма яхăн

приусадебный

прил.: приусадебный участок земли кил çумĕнчи çĕр лаптăкĕ, кил вырăнĕ

происхождение

сущ.сред.
1. несĕл, ăрат, тĕп; -ран (-рен) пулни; он по происхождению из крестьян вăл хресчен несĕлĕнчен тухнă
2. (син. возникновение) пулу; пулса кайни; происхождение жизни на Земле Çĕр çинче пурнăç пулса кайни

пророк

сущ.муж.
пророк (тĕн вĕрентĕвĕнче — Турă çынсене вĕрентме çĕр çине янă элчĕ)

процент

сущ.муж.
1. процент (хисепĕн çĕрмĕш пайĕ); сто процентов çĕр процент
2. тупăш, пайта (банка хывнă укçаран параканни)

пустить

глаг. сов.
1. кăлар, яр, кăларса яр; пустить переночевать çĕр выртма яр
2. яр, тапрат, тапратса яр; пустить часы сехете тапратса яр ♦ пустить в продажу сутта кăлар; пустить слух сас-хура калар; пустить корни тымар яр; пустить деньги на ветер укçана харама яр

пятьсот

числит. колич.
пилĕк çĕр; пятьсот тысяч рублей пилĕк çĕр пин тенкĕ

равнина

сущ.жен.
тӳремлĕх, тӳрем çĕр

радиус

сущ.муж.
радиус (çавракăш е шар центрне унăн хĕррипе çыхăнтăракан тӳрĕ йĕр); радиус Земли Çĕр радиусĕ ♦ радиус действия ракеты ракета вĕçнин инçĕшĕ

разведка

сущ.жен.
1. шырав, тĕпчев; шырани, тĕпчени; разведка полезных ископаемых çĕр айĕнчи пуянлăхсене шырани
2. разведка (тăшман вăрттăнлăхĕсене пĕлни)

район

сущ.муж.
1. çĕр, вырăн, лаптăк; районы вечной мерзлоты ĕмĕрхи шăн выртакан çĕрсем
2. район (çĕр-администраци пайĕ); Московский район города Чебоксары Шупашкар хулин Мускав районĕ

родина

сущ.жен.
тăван çĕршыв, çуралнă çĕр; защищать родину тăван çĕршыва хӳтĕле

родник

сущ.муж.
çăлкуç, çăл; из земли бьёт родник çĕр айĕнчен çăлкуç тапса тăрать

рыть

глаг. несов.
чав, алт, чакала; рыть яму для столба юпа шăтăкĕ чав; рыть картошку çĕр улми кăлар

рыхлый

прил., рыхло нареч.
кăпăш, кăпка, çемçе, хăлтă; рыхлая земля кăпка çĕр; рыхлый снег кăпăш юр

сажать

глаг. несов.
1. кого ларт, вырăн пар; сажать за стол сĕтел хушшине ларт
2. кого-что ларт, хуп, хупса ларт; сажать птицу в клетку кайăка читлĕхе хуп
3. что ларт, ак; сажать картофель çĕр улми ларт
4. что ларт, антарса ларт; сажать самолёт в поле самолёта уя антарса ларт

свариться

глаг. сов.
пиç, пиçсе çит; картофель сварился çĕр улми пиçсе çитнĕ

семьсот

çич çĕр; городу исполнилось семьсот лет хула çич çĕр çул тултарчĕ

середина

сущ.жен.
варă, вăта çĕр; середина круга çавракăш варри; в середине леса вăрман варринче

случиться

глаг. сов.
1. (син. произойти) пул, пулса ирт; Что с ним случилось? Мĕн пулнă ăна?
2. безл., с неопр. ф. (син. прийтись) тӳр кил, тив, пулса тух; -малла (-мелле) пул; однажды нам случилось ночевать в лесу пĕррехинче пирĕн вăрманта çĕр каçмалла пулчĕ

снежный

прил.
юр -ĕ; юрлă; снежный покров юр витĕмĕ (çĕр çинчи); снежная зима юрла хĕл

собственность

сущ.жен.
харпăрлăх, пурлăх; государственная собственность патшалăх харпăрлăхĕ; частная сббственность уйрăм харпăрлăх, пайăр харпăрлăх; коллективная собственность ушкăнлă харпăрлăх; право собственности на землю çĕр харпăрлăхĕн прави; получить в собственность харпăрлăха ил

солнце

сущ.сред.
хĕвел, Хĕвел; Земля вращается вокруг Солнца Çĕр Хĕвел тавра çаврăнса тăрать; солнце взошло хĕвел тухнă ♦ сидеть на солнце хĕвел питтинче лар; до солнца хĕвел тухиччен

сортировать

глаг. несов.
суйла, ушкăнла, уйăр (сорт, пахалăх, пысăкăш т. ыт. тăрăх); сортировать картофель çĕр улми суйла

сотня

сущ.жен., множ. сотни
çĕр (япала, тенкĕ т. ыт.); мы истратили сотни рублей эпир çĕршер тенкĕ тăкакларăмăр

сотый

1. числит. порядк. çĕрмĕш; сотый номер çĕрмĕш номер
2.сущ. сотая жен. сотăй (гектарăн çĕрмĕш пайĕ); наш участок равен двадцати сотым пирĕн çĕр пысăкăшĕ çирĕм сотăй

среди

предлог с род. п., кого-чего
1. варринче, хутлăхĕнче; среди леса вăрман варринче
2. хушшинче, шутĕнче; работать среди молодёжи çамрăксем хушшинче ĕçле ♦ среди ночи çĕр варринче, çур çĕрте

сто

числит. колич.
çĕр («100 » хисеп); сто тысяч çĕр пин; много сот человек нумай çĕр çын

столетие

сущ.сред.
çĕр çул, çĕр çуллăх; отметить столетие завода завод çĕр çул тултарнине палăрт

сторона

сущ.жен., множ. стороны
1. ен, аяк, айăк; левая сторона сулахай ен; отойти в сторону айăккалла пăрăнса тăр
2. ен, çĕр, вырăн, кĕтес; родная сторона тăван ен
3. ен, паллă, пахалăх; он показал себя с хорошей стороны вăл хăйне лайăх енчен кăтартрĕ ♦ наше дело сторона пирĕн ĕç çук кунта; шутки в сторону шӳт тума вăхăт мар

сурок

сущ.муж.
сăвăр (çĕр айĕнче пурăнакан чĕр чун)

суша

сущ.жен.
тип çĕр; на суше и на море тип çĕр çинче тата тинĕсре

сырой

1. (син. влажный; ант. сухой) нӳрĕ, нӳрлĕ, чĕрĕ; сырой воздух нӳрĕ сывлăш
2. (ант. варёный) чĕрĕ, пĕçермен; сырой картофель чĕрĕ çĕр улми

территория

сущ.жен.
лаптăк, çĕр, ен; территория района район çĕрĕ

тёмный

прил.
1. (ант. светлый) тĕттĕм, çутă мар; тёмная ночь тĕттĕм çĕр
2. тĕттĕм, тĕксĕм, хуранка; тёмное платье тĕксĕм кĕпе
3. (син. неясный, непонятный) уçăмсăр, ăнланма çук, ăнланмалла мар; смысл его слов тёмен унăн сăмахĕсене ăнланма çук
4. (син. сомнительный) шанчăксăр, тӳрĕ мар, таса мар; тёмные дела таса мар ĕçсем
5. (син. невежественный) тĕттĕм, пĕлӳсĕр; тёмные люди тĕттĕм çынсем

топоним

сущ.муж.
топоним (хула-ял, сăрт-ту, шыв-шур, çĕр çинчи ытти объект ячĕ)

триста

числит. колич.
виç çĕр; с тех пор прошло триста лет унтанпа виç çĕр çул иртнĕ

тушканчик

сущ.муж.
çĕр мулкачи (вăрăм хӳреллĕ пĕчĕк чĕр чун)

убрать

глаг. сов.
1. что пуçтар; пуçтарса хур; илсе кай, илсе тух; убрать книги со стола кĕнекесене сĕтел çинчен илсе кай
2. что пухса кĕрт; убрать картофель вовремя çĕр улмине вăхăтра пухса кĕрт
3. кого-что (син. исключить) катерт, кăларса пăрах, кăларса яр; убрать лентяя из бригады кахала бригадăран кăларса яр
4. что тирпейле, пуçтар, тасат; убрать комнату пӳлĕме тасатса тирпейле

уголь

сущ.муж., множ. угли и уголья
1. кăмрăк, çĕр камракĕ; бурый уголь хăмăр кăмрăк
2. кăмрăк; древесный уголь йывăç кăмрăкĕ

ударить

глаг. сов.
1. кого-что, по кому-чему çап, чыш, тап; ударить палкой патакпа çап
2. (син. напасть) тапăн, пырса çап, аркат; ударить по врагу тăшмана пырса çап
3. что и во что янăра, кĕрле, шакка; часы ударили полночь сехет çур çĕр çапрĕ ♦ ударили заморозки тăм ӳкрĕ; вино ударило в голову эрех пуçа кайрĕ

уезд

сущ.муж.
уес (1929 çулччен Раççейре пулнă çĕр-администраци пайĕ)

узбекский

прил.
узбек -ĕ, узбекла; Узбекистан -ĕ, Узбекистанри, узбекский язык узбек чĕлхи; узбекский хлопок Узбекистан çĕр мамăкĕ

урожай

сущ.муж.
тухăç; урожай картофеля çĕр улми тухăçĕ; высокий урожай пысăк тухăç

участок

сущ.муж.
1. лаптăк, çĕр, вырăн; земельный участок çĕр лаптăкĕ
2. участок; избирательный участок суйлав участокĕ

феодал

сущ.муж.
çĕр улпучĕ

феодализм

сущ.муж.
феодализм (çĕр улпучĕсем хресченсене пусмăрласа тăнă общество йĕрки)

фонд

сущ.муж.
1. (син. деньги, средства) фонд, укçа-тенкĕ; фонд заработной платы ĕç укçи фончĕ
2. (син. ресурсы, запасы) пуянлăх, пурлăх; земельный фонд области облаçăн çĕр пуянлăхĕ; музейные фонды музейсенчи пурлăх
3. фонд (организация); детский фонд ача-пăча фончĕ (ачалăха пулăшмалли ĕçсем тума халăхран укçа-тенкĕ, пурлăх пухса валеçекен организаци)

фонтан

сущ.муж.
1. пĕрхĕнчĕк (хулана илем кӳме шыв пĕрĕхтерсе тăракан хатĕр)
2. пĕрхĕнчĕк (çĕр айĕнчен тапса тăракан нефть, шыв е газ)

характер

сущ.муж.
1. кăмăл, чун хевти; твёрдый характер çирĕп кăмăл; показать характер чун хевтине кăтарт
2. (син. особенность) уйрăмлăх, расналăх, паллă; характер местности çĕр пичĕн уйрăмлăхĕсем

хлеб

сущ.муж., множ. хлебы и хлеба
1. çăкăр; белый хлеб шурă çăкăр; формовой хлеб формăллă çăкăр; горбушка хлеба çăкăр сăмси; испечь хлеб çăкăр пĕçерсе кăлар
2. тырă, тыр-пул, тырă-пулă; яровые хлеба çуртри, çурхи тырăсем; озимые хлеба кĕр тырри уборка хлебов затянулась тырă вырасси вăраха кайрĕ ♦ второй хлеб иккĕмĕш çăкăр (çĕр улми); Хлеб да соль! Апачĕ тутлă пултăр!; зарабатывать себе на хлеб тăранмалăх ĕçлесе ил; хлеба не просит çăкăр ыйтмасть, пулни кансĕрлемест

хлебороб

сущ.муж. (син. земледелец)
çĕр ĕçченĕ

хлопковый

прил.
çĕр мамăк -ĕ; хлопковое волокно çĕр мамăк сӳсĕ

хлопок

сущ.муж.
çĕр мамăк; посевы хлопка çĕр мамăк уйĕсем

хлопчатобумажный

прил.
çĕр мамăк …; çĕр мамăк -ĕ; хлопчатобумажная ткань çĕр мамăк пусми ♦ хлопчатобумажный комбинат пир-авăр комбиначĕ

целина

сущ.жен.
çерем çĕр, ватман çерем; поднять целину çерем çĕт, çерем çĕре сухала

часовой

2. прил.
1. сехет -ĕ (механизмĕпе çыхăннă); часовые стрелки сехет йĕпписем
2. сехет -ĕ (вăхăт виçипе çыхăннă); часовой пояс сехет тăрăхĕ (Çĕр чăмăрĕн 1/24 пайĕ); часовая оплата труда ĕçшĕн сехет тăрăх тӳлени

часть

сущ.жен., множ. части
1. (син. доля; ант. целое) пай, тӳпе, валĕ; разделять на части пайла, вакла; часть огорода занята под картофель пахчан пĕр пайне çĕр улми йышăнать
2. (син. деталь) пай, хатĕр (ансатти); запасные части запас пайсем; разобрать велосипед на части велосипеда пайăн-пайăн сӳт
3. (син. раздел) пай, уйрăм, сыпăк; роман в трёх частях виçĕ пайлă роман
4. (син. отдел) пай, уйрăм (учрежденин); учебная часть института институтăн вĕренӳ пайĕ
5. часть (çарта); воинская часть çар чаçĕ; авиационные части авиаци чаçĕсем ♦ части света тĕнче пайĕсем (материксем тата вĕсем çывăхĕнчи утравсем); части речи пуплев пайĕсем; это не по моей части эпĕ ку ĕçпе çыхăнман

червь

сущ.муж., множ. черви
ăман, хурт; земляной червь çĕр ăманĕ; шелковичный червь пурçăн хурчĕ

четыреста

числит. колич.
тăват çĕр; прошло четыреста лет тăват çĕр çул иртнĕ

чистить

глаг. несов.
1. кого-что тасат; чистить одежду щёткой тумтире щёткăпа тасат; чистить зубы шăл тасат
2. что шурат, тасат; чистить картофель çĕр улми шурат; чистить грибы кăмпа тасат

шар

сущ.муж., множ. шары
шар, чăмăр; бильярдный шар бильярд чăмăрĕ ♦ воздушный шар сывлăш шарĕ (вĕçев хатĕрĕ); Земной шар Çĕр чăмăрĕ; хоть шаром покати пуш-пушах, ним те çук

шахта

сущ.жен.
шахта (çĕр айĕнчен пуянлăх кăлармалли шăтăк); угольная шахта кăмрăк шахти

шелуха

сущ.жен. (син. оболочка, кожура)
хупă, хуппи; картофельная шелуха çĕр улми хуппи

шестьсот

числит. колич.
улт çĕр; городу исполнилось шестьсот лет хула улт çĕр çул тултарчĕ

шлак

сущ.муж.
1. çунăк (шăратнă, çуннă хыççăн юлнă каяш); каменноугольный шлак çĕр кăмрăк çунăкĕ
2. каяш (организма пухăнакан сиенлĕ япаласем); выводить шлаки из организма ӳт-пӳрен каяшсене кăлар

эволюция

сущ.жен.
аталану; аталанни (майĕпен çĕнелнипе тăрук улшăнмасăр пулаканни); эволюция жизни на Земле Çĕр çинче пурнăç аталанни

экватор

сущ.муж.
экватор (Çĕр чăмăрĕн çурçĕр тата кăнтăр пайĕсене уйăракан йĕр)

экскаватор

сущ.муж.
экскаватор (çĕр чавса тиекен, тĕксе куçаракан машина); многоковшовый экскаватор нумай куркаллă экскаватор

экстенсивный

прил. (ант. интенсивный), экстенсивно нареч.
экстенсивлă (тухăçлăха ӳстернипе мар, тăкака нумайлатнипе ӳсĕм тумалли); экстенсивное земледелие экстенсивлă çĕр ĕçĕ

юбилей

сущ.муж.
юбилей (историри е çын пурнăçĕнчи паллă кун); столетний юбилей театра театрăн çĕр çулхи юбилейĕ; отмечать юбилей юбилее паллă ту

яма

сущ.жен.
шăтăк, путăк, çĕр шăтăкĕ; силосная яма силос шăтăкĕ; пусă (чавни); заложить картофель в яму çĕр улмине пусса хыв (хĕл каçиччен усрама); провалиться в яму шăтăка анса кай

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

аграрий

аграри (пысăк çĕр улпучĕ, çĕр хуçи).

аграрный

аграрный вопрос çĕр ыйтăвĕ.

агробиология

агробиологи (çĕр ĕçĕнчи биологи законĕсем çинчен вĕрентекен наука).

агрономия

м н. н е т агрономи (çĕр ĕçĕпе ялхуçалăхĕ çинчен вĕрентекен наука)

агротехника

агротехника (çĕр ĕçĕпе ялхуçалăх ĕçĕсен техники).

аист

аист (вăрăм ураллă шултра вĕçен кайăк).

акр

акр (Англипе Америкăри çĕр виçи, акрта 4047 тăваткал метр).

амфибия

амфиби (1. шывра та, тип çĕр çинче те пурăнакан чĕрчун; 2. шыв çинчен те, çĕр çинчен те улăхма е унта ларма пултаракан гидроплан; 3. çĕр çинче те, шыв çинче те çӳреме пултаракан танк).

антипод

антинод, антиподсем (1. çĕр чăмăрĕн икĕ енче пĕр-пĕрне тĕлме-тĕл, хирĕç вырăнсенче пурăнăкансем; 2. шухăш-кăмăлĕпе пĕр-пĕрне хирĕçле çынсем).

антиподы

антинод, антиподсем (1. çĕр чăмăрĕн икĕ енче пĕр-пĕрне тĕлме-тĕл, хирĕç вырăнсенче пурăнăкансем; 2. шухăш-кăмăлĕпе пĕр-пĕрне хирĕçле çынсем).

ар

ар, çĕр виçи, пĕр арта 100 тăваткал метр;. 100 ар— пĕр гектар.

Арктика

м н. н е т Арктика (çĕр чăмăрĕн Çурçĕрти поляр облаçĕ).

асфальт

м н. н е т асфальт (çулсене, урамсене сармалли çĕр сăмалли).

дамба

дамба (шыв илесрен е шыв чарма купаланӑ çĕр).

жёсткий

1. хытӑ; кӑра, кӑрача (çĕр), тӑкӑскӑ (шыв); 2. перен. кӑра ҫилӗллӗ (ҫын); жёсткие условия йывӑр условисем.

мох

мха и моха мăк; обросший мхом мӑкланса кайнӑскер; ҫӑмланса кайнӑскер.

вал

вал (хула е масар тавра купаласа тухнă çĕр тĕмески).

валежник

çĕр çине ӳкнĕ йывăç турачĕсем, йывăçсем, хăрăк-марăк.

век

ĕмĕр, çĕр çул; в XVIII веке XVIII-мӗш ĕмĕрте.

возделывать

что несов., возделать (землю) сов. çĕр ĕçле, çӗре ӗçлесе лайăхлат.

вокруг

йĕри-тавра, тавра; Земля вращается вокруг Солнца Çĕр Хĕвел тавра çаврăнать.

волоком

çĕр çийĕпе сĕтĕрсе, туртса пыни.

вотчина

вотчнна (ĕлĕкхи çĕр улпучĕсен йăхран йăха, ашшĕнчен ывăлне куçса пынă (сутма юраман) именийĕ: çĕр лаптăкĕпе ун çинчи хуралтăсем, ĕç хатĕрĕсем).

вращение

çаврăнни, çаврăну; вращение Земли вокруг Солнца Çĕр Хĕвел тавра çаврăнни.

всемирный

пĕтӗм тĕнче, пĕтĕм тĕнчери; пĕтем çĕр çинчи; всемирная история пĕтĕм тӗнче историйĕ; всемирный конгресс пĕтĕм тĕнчери конгресс.

выработать

что сов., вырабатывать несов. ĕçлесе ту, туса кăлар (пустав); ĕçлесе туп, ил (укçа), ту; выработать сто трудодней çĕр ĕçкунĕ ту.

свыше

ытла, ытларах; это свыше сил моих куна манӑн вӑй ҫитес ҫук; свыше ста человек там работает çĕр ҫын ытларах ӗҫлет унта.

прирезать

, -жу кого, что сов. прирезать, прирезывать несов. 1. пусса пăрах (аманнӑ сурӑха); 2. пусса пӗтер (чӑхсене); у нашего соседа волк прирезал всех овец кашкӑр пирӗн кӳршӗ сурахĕсене пурне те тӑпаласа пĕтернĕ; 3. хушса касса пар (çĕр, вӑрман, улӑх).

час

1. сехет; мы сидели до часу ночи эпир çур çĕр иртни пĕр сехетчен лартăмăр; 2. вăхăт, тапхăр; настанет час расплаты тавăрас вăхăт çитĕ; в добрый час телей пултăр, ĕçӳ ăнăçлă пултăр; ждём его с часу на час эпир ăна кĕç-вĕç килсе çитĕ тесе кĕтсе тăратпăр; пробил мой последний час манăн вилĕм çитрĕ; стоять на часах часовой пулса, хуралта тăр.

челядь

ж. устар., дорев. çĕр улпучĕн тарçи-тĕрçи.

чернь

ж. мн. нет черный народ дорев. хура халăх (патша вăхăтĕнче çĕр ĕçлесе пурăнакан хресченсене çапла каланă).

четвероногий

тăват ураллă.

членистоногие

пай ураллисем, пай ураллă чĕрчунсем.

таган

такан, виçура (айне кăвайтă хурса апат хатĕрлемелли виçĕ ураллă тимĕр кăшăл).

таить

-ю что несов. 1. пытар, ан кала; таить злобу юнăх, вĕчĕ тыт; 2. пытанса вырт; недра земли таят в себе много богатства çĕр айĕнче нумай пуянлăх пытанса выртать.

такса

2. такса, лиска (кукăр ураллă пĕчĕк йытă йăхĕ).

тем

çавăн чул, çавăн чухлĕ, çавна кура; чем ночь темней, тем ярче звезды мĕн чухлĕ çĕр тĕттĕмрех; çавăн чухлĕ çăлтăрсем çутăрах.

территория

территори; территория завода завод территорийĕ (завод йышăнса тăракан çĕр).

тлеть

-ею несов. 1. çĕр; ен, хĕрсе çĕр (тислĕк), ĕнсе вырт; 2. çулăмсăр çун, кăмрăкланса вырт; йăсăрланса тăр (вырт); каврай (пир), йăсăрланса çун (чĕрĕ вутă); угли тлеют кăвар шăранать.

толща

хулăнăш, тачкăш; толща каменного угля çĕркăмрăк çĕр айĕнче мĕн хулăнăш выртни.

трасса

трасса (1. çул хывмалли е канал чавмалли çĕр участокĕн ӳкерчĕкĕ; 2. çул, канал т. ыт. те хăш еннелле кайни); воздушная трасса сывлăш çулĕ.

трахея

1. тип пыр; 2. хăшпĕр пай-ураллă чĕрчунсен сывламалли кĕпçи.

треножник

виçура (виç ураллă сĕтел; мĕн айне те пулин лартмалли хатĕр).

трюфель

трюфель (çĕр айĕнче ӳсекен чăмăр кăмпа; 2. чăмăр шоколад канфечĕ).

тушканчик

çĕр мулкачĕ.

целина

мн. нет уçман, акман çерем (парлак выртнă çĕр); поднять целину çерем ват, çерем уç.

ход

1. çӳрени, пыни, ĕçлени, чупни, утни; пароход сел на мель на полном ходу пăрахут вирлĕ пынă çĕрте хăйăра кĕрсе ларчĕ; я вскочил в вагон на ходу вагон пынă çĕртех ун çине сиксе лартăм; предприятие на ходу предприяти ĕçре; пустить мельницу (фабрику) в ход армана (фабрикăна) ĕçе яр; лошадь с хорошим ходом лайăх пыракан (чупакан) лаша, юставлă лаша; 2. çул; подземный ход çĕр айĕнчи çул; 3. кайни, çӳрени; твой ход (в картах, в шахматах) сан каймалла, сан çӳремелле; 4. пулса пыни; ход событий событисем пулса (иртсе) пыни; правильный ход часов сехет тĕрĕс çӳрени.

хутор

хутор (ялтан уйрăм çĕр кастарса тухса ларнă хресчен хуçалăхĕ).

феллах

феллах (çĕр ĕçлесе пурăнакан араб çынни).

форма

1. форма, калăп, кап, кӳлепе, кĕлетке; земля имеет форму шара çĕр чăмăрĕ шар евĕрлĕ; 2. мĕнĕн те пулин тытăмĕ, структури; Советы явились новой революционной формой народного творчества Советсем халăх творчествин çĕнĕ революциллĕ форми пулса тăчĕç; 3. форма, пĕр тĕслĕ, пĕр евĕрлĕ касса çĕленĕ тумтир; 4. форма, тĕслĕх; заявление написано не по форме заявление форма тăрăх çырман; отрицательная форма грам. çуклă форма.

угодье

хуçалăха тупăш паракан çĕр, кӳлĕ, вăрман; лесные (рыбные) угодья хуçалăхра усă курмалли вăрмансем (пула тытмалли шывсем).

усадьба

уйрăм çурт (хăй ларакан çĕр участокĕпе).

участок

-тка 1. участок, çĕр лаптăкĕ; 2. участок; избирательный участок суйлав участокĕ.

яр

çĕр, çыран, шырлан; красный яр хĕрлĕ çыр.

балл

балл (пĕр-пĕр явлени — çил, çĕр чĕтреннине, тырпул мĕнле пулнине, ачасем шкулта мĕнле вĕреннине т. ыт. те виçмелли единица).

барин

мн. баре и бары, род. бар устар. улпут, çĕр улпучĕ, помещик; сидеть барином ĕçсĕр ларма, ним тумасăр ларма.

бездна

1. çĕр тепĕ, тĕпсĕр тарăн шăтăк, тĕпсĕрлĕх; тĕпĕ-йĕрĕ çук вырăн; 2. шутласа кăларма çук нумай; хисепсĕр нумай; бездна дел мăй таран ĕç.

безземельный

çĕрсĕр, çĕрпе усă курмасăр пурăнакан хресчен; безземельный кустарь çĕр ĕçлемен (çĕрсĕр) алăсти.

безногий

урасăр, уксах, утма пултарайман (çын); чирлĕ ураллă, хăрах ураллă (çын).

босой

çара ураллă, çарран.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

аммонит

аммонит — ammonoidea [сем авалах вилсе пĕтнĕ пуç ураллă моллюск]

аргонавт

аргонавт — argonauta [тинĕсри пуç ураллă моллюск]

ăмăрт кайăк

(ăмăрт) орёл — aquila [тĕклĕ ураллă пысăк çăткăн кайăк]; варăм хӳреллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан-долгохвост — haliaeetus leucoryphus; масар ăмăрт кайăкĕ могильник — aquila heliaca [кăнтăрта пурăнакан пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]; сухаллă ăмăрт кайăк бородач — qypaetus barbatus [кăнтăрта пурăнакан пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]; çеçенхир ăмăрт кайăкĕ степной орёл — aquila rapax; шур хулпуççиллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан белоплечий — haliaeetus pelagicus [Камчаткăра пурăнакан тинĕс ăмăрт кайăкĕ]; шур кутлă тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан-белохвост — haliaeetus albicilla

вăрăмтуна

комар — culex [йĕкĕр çунатлă, вăрăм ураллă кăпшанкă]; нăйкăш вăрăмтуна комăр-пискун — culex pipiens; сивчир вăрăмтуни малярийный комар — anopheles maculipennis; явăнакан вăрăмтуна комар-дергун — tendipes pedellus

вăтăр ура

костянка — lithobius forficatus [нумай ураллă шăмăсăр чĕрчун]

хеофил

геофил — geophilida [нумай ураллă шăмăсăр чĕрчун]

гепард

гепард — acinonyx jubatus [кушак йăхĕнчи вăрăм ураллă тискер чĕрчун]

джейран

джейран — gazella subgutturosa [пушхирте пурăнакан çинçе вăрăм ураллă антилопа]

дзерен

дзерен — procapra gutturosa [Вăтам Азире пурăнакан çинçе ураллă антилопа]

емуранчик

емуранчик — stylodipus [çĕр мулкачĕн тĕсĕ]

жираф

жираф — giraffa camelopardalis [Африкăра пурăнакан вăрăм мăйлă, вăрăм ураллă кавлекен чĕрчун]

йĕпе капшанкă

мокрица — oniscoidea [рак йăхĕнчи çĕр çинче пурăнакан пĕчĕк чĕрчун]

каюра

крот — talpa [çĕр айĕнче хурт-кăпшанкă çисе пурăнакан паха мамăк тирлĕ пĕчĕк хура чĕрчун]; Алтай каюри алтайский крот — talpa altaica; Европа каюри (суккăр шăши) европейский крот — talpa europaea; Кавказ каюри кавказский крот — talpa caucasica

кальмар

кальмар — oedopsida [тинĕсре пурăнакан пуç ураллă пысăк моллюск]

каракатица

каракатица — sepiida [тинĕсре пурăнакан пуç ураллă моллюск]

кашкăр

волк — canis [йытă йăхĕнчи пысăк тискер чĕрчун]; çĕр кашкăрĕ земляной волк — proteles cristatus [Африкăpa пурăнакан гиена йышши, кашкăр евĕрлĕ тискер чĕрчун]; сăрă кашкăр серый волк — canis lupus; хĕрлĕ кашкăр красный волк — canis rufus

кăйкăр

(лаччăн кайăк) сокол — falco [тĕксĕр ураллă çăткăн кайăк]; хĕрлĕ пуçлă кăйкăр рыжеголовый сокол (шахин) — falco pelegrioides [пушхирте пурăнакан хĕрлĕ пуçлă çăткăн кайăк]

краб

краб — paralithodes [вун ураллă пысăк тинĕс ракĕ]

креветка

креветка — pandalus [вун ураллă печек тинĕс ракĕ]

мăк ураллă çĕр мулкачĕ

см. çĕр мулкачĕ

милĕк хӳре

кистехвост — polyxenus lagurus [нумай ураллă, пĕчĕк шăмăсăр чĕрчун]

мормыш

бокоплав (мормыш)— amphipoda [тан мар ураллă рак тĕсĕ]

мулкач

(куян) заяц — lepus [вăрăм хăлхаллă, кĕске хӳреллĕ сĕт çиекенсен йăхĕнчи чĕрчун]; вăрман мулкачĕ заяц-беляк — lepus timidus; хир мулкачĕ заяц-русак — lepus europaeus; пушхир мулкачĕ заяц-толай (песчаник) — lepus tolai

наутилус

наутилус — nautilus [тинĕсре пурăнакан пуç ураллă моллюск]

олуша

олуша — sula [хур евĕрлĕ тинĕс кайăкĕ]; Австрали олуши австралийская олуша — sula serrator; çурçĕр олуши северная олуша — sula bassana; пăвăр олуша бурая олуша — sula leucogaster; хĕрлĕ ураллă олуша красноногая олуша — sula sula; шурă олуша белая олуша — sula dactylatra

омар

омар — homarus gammarus [вун ураллă пысăк тинĕс ракĕ]

пакша

белка (обыкновенная белка) — sciurus vulgaris [вăрманта пурăнакан мамăк тирлĕ кăшлакан чĕрчун]; вĕçевçĕ пакша обыкновенная летяга — pteromys volans; вĕтлĕх пакши кустарниковая белка — paraxerus [Африкăри пакша тĕсĕ]; карлик пакша карликовая белка — microsciurus [Америкăpa пурăнакан пĕчĕк пакша]; пĕчĕкçĕ пакша белка-крошка — nannosciurus [Азире пурăнакан пĕчĕк пакша]; çĕр пакши земляная белка — xerus inauris; çу пакши масличная белка — protoxerus stangeri [Африкаpa пальма çăвĕпе тăранса пурăнакан пакша тĕсĕ]; улăпла пакша гигантская белка — ratufa [Кăнтăр Азире пурăнакан чи пысăк пакша]; ӳпрелле пакша белка-мошка — sciurillus pusillus [Америкăра пурăнакан питĕ пĕчĕк пакша]; хĕвел пакши солнечная белка — heliosciurus [Африкăра пурăнакан пакша тĕсĕ]; xypa хăлхаллă пакша черноухая белка — nannosciurus melanotis; чиперкке пакша прекрасная белка — callosciurus [Кăнтăр Азире пурăнакан питĕ хитре пакша]; чул ту пакши скалистая белка — sciurotamias davidianus [Китайри тусем хушшинче пурăнакан пакша]; чул ту вĕçевçĕ пакши скальная летяга — eupetaurus cinereus [Азири тусем хушшинчи вĕçекен пакша]

пĕчĕк çĕр мулкачĕ

см. çĕр мулкачĕ

пурăш

барсук — meles meles [сăсар йăхĕнчи çĕр шăтăкĕнче пурăнакан çăткăн чĕрчун]

рак

рак — crustacea [шывра пурăнакан пай ураллă чĕрчун]; мăйăх ураллă рак усоногий рак — cirripedia; ракушкăллă рак ракушковый рак — ostracoda; çулçӳревçĕ рак рак-отшельник — pagurus bernhardus; юханшыв ракĕ речной рак — astacus astacus

росси

россия — rossia glaucopis [тинĕсре пурăнакан пуç ураллă моллюск]

сакăрура

осьминог — octopoda [сакăр пуç ураллă пысăк тинĕс моллюскĕ]

саламандра

саламандра — salamandra [шывра та, çĕр çинче те пурăнаканнисен йăхĕнчи калта евĕрлĕ чĕрчун]; Кавказ саламандри кавказская саламандра — mertensiella caucasica; улăпла саламандра гигантская саламандра — andrias; тумхаллă саламандра пятнистая (огненная) саламандра — salamandra salamandra; хура саламандра чёрная саламандра — salamandra atra

сăрă çĕр шапи

см. çĕр шапи

сервал

сервал — felis serval [Америкăра пурăнакан вăрăм ураллă тискер кушак]

сикевçĕ çĕр мулкачĕ

см. çĕр мулкачĕ

симĕс çĕр шапи

см. çĕр шапи

сколопендра

сколопендра — scolopendra [кăнтăрта пурăнакан нумай ураллă шăмăсăр çăткăн чĕрчун]

суккăр арлан

слепыш — spalax microphtalmus [çĕр айĕнче пурăнакан, кăшлакан, арлан евĕрлĕ, суккăр чĕрчун]; пĕчĕк суккăр арлан малый слепыш — spalax leucodon; пысăк суккăр арлан большой слепыш — spalax giganteus

çĕр мулкачĕ

тушканчик — dipodidae [çĕр шăтăкĕнче пурăнакан вăрăм хӳреллĕ, мулкач евĕрлĕ чĕрчун]; мăк ураллă çĕр мулкачĕ мохноногий тушканчик — dipus sagitta; пĕчĕк çĕр мулкачĕ малый тушканчик — allactaga elater; Северцев çĕр мулкачĕ тушканчик Северцева — allactaga severtzovi; сикевçĕ çĕр мулкачĕ тушканчик-прыгун — allactaga saltator; тачка хӳреллĕ çĕр мулкачĕ толстохвостый тушканчик — pygerethmus; хăйăр çĕр мулкачĕ песчаный тушканчик — laculus

çĕр шапи

жаба — bufo [шывра та, çĕр çинче те пурăнаканнисен йăхĕнчи хӳресĕр чĕрчун]; сăрă çĕр шапи серая жаба — bufo bufo; симĕс çĕр шапи зелёная жаба — bufo viridis; хăмăш çĕр шапи камышовая жаба — bufo calamita

тарантул

тарантул — lucosа [çĕр шăтăкĕнче пурăнакан наркăмăшлă эрешмен]

тачка хӳреллĕ çĕр мулкачĕ

см. çĕр мулкачĕ

тăмана

сова — strix [каçхи çăткăн кайăк]; вăрăм хӳреллĕ тăмана длиннохвостая неясыть — strix uralensis; кил-çурт тăмани домовой сыч — athene noctua; пĕчĕк тăмана совка (сплюшка) — otus scops; пулă тăмани рыбная сова — ketupa; сăрă тăмана серая неясыть — strix aluco; сухаллă тăмана бородатая неясыть — strix nebulosa; çерçи тăмани воробьиный сыч — glaucidium passerinum; тĕклĕ ураллă тăмана мохноногий сыч — aegolius funereus; хăлхаллă тăмана ушастая сова — asio otus; хурчкалла тăмана ястребиная сова — surnia ulula [хурчка евĕрлĕ тăмана]; шурă тăмана белая (полярная) сова — nyctea scandiaca; шурлăх тăмани болотная сова — asio flammeus

тăрна

журавль — grus [вăрăм мăйлă тата вăрăм ураллă пысăк вĕçен кайăк]; Даур тăрни даурский журавль — grus vipio; пуç кăшăллă тăрна венценосный журавль — baleorica regulorum; шурă тăрна белый журавль (стерх) — grus leucogeranus; сăрă тăрна серый журавль — grus grus; хура тăрна чёрный журавль — grus monachus; чиперкке тăрна журавль-красавка — anthropoides virgo; яппун тăрни японский журавль — grus japonensis

тĕве

верблюд — camelus [пушхирте пурăнакан, кавлекен, мозоль ураллă пысăк чĕрчун]; ик курпунлă тĕве двугорбый верблюд (бактриан) — camelus bactrianus; пĕр курпунлă тĕве одногорбый верблюд (дромадер) — camelus dromedarius

тĕкĕлтура

шмель — bombus [çурхах çунатлисен йăхĕнчи наркăмăшлă кăпшанка]; вăрман тĕкĕлтури лесной шмель — bombus silvarum; куккукла тĕкĕлтура шмель-кукушка — psithyrus; мак тĕкĕлтури мховый шмель — bombus muscorum; сад пахчи тĕкĕлтури садовый шмель — bombus hortorum; çĕр тĕкĕлтури земляной шмель — bombus terrestris; уй тĕкĕлтури полевой шмель — bombus agrorum; чул тĕкĕлтури каменный шмель — bombus lapidarius [йăвине цементран тăвакан тĕкĕлтура]

тĕклĕ ураллă шаланкă

зимняк (канюк мохноногий) — buteo lagopus [çурçĕрте пурăнакан тĕклĕ ураллă хурчка]

тюлень

тюлень — phoca [сĕт çиекенсен йăхĕнчи тинĕсре пурăнакан лаптак ураллă чĕрчун]; Гренланди тюленĕ гренландский тюлень (лысун) — pagophoca groenlandica; йăрăмлă тюлень полосатый тюлень (крылатка) — histriophoca fasciata; манах тюлень тюлень-монах — monachus monachus; Росс тюленĕ тюлень Росса — ommatophoca rossi

фламинго

фламинго — phoenicopterus [кукăр сăмсаллă, вăрăм ураллă шыв кайăкĕ]; кĕрен фламинго розовый фламинго — phoenicopterus roseus; хĕрлĕ фламинго красный фламинго — phoenicopterus ruber

хăйăр çĕр мулкачĕ

см. çĕр мулкачĕ

хăмăш çĕр шапи

см. çĕр шапи

хĕрĕхура

кивсяк — rossiulus kessleri [нумай ураллă шăмăсăр чĕрчун]

хурчка

ястреб — accipiter [тĕксĕр ураллă çăткăн кайăк]; виле хурчки стервятник — neophron percnopterus; пĕчĕк хурчка (кайăк хурчки) ястреб-перепелятник — accipiter nisus [пĕчĕк вĕçен кайăксене тата шăшисене тытакан хурчка]; пулă хурчки скопа — pandion haliaetus; путене хурчки пустельга — falco tinnunculus [пĕчĕк хурчка]; сăпса хурчки осоед — pernis apivorus; çерçи хурчки кобчик — falco vespertinus; çĕлен хурчки змееяд — circaetus gallicus

хутаçлă каюра

сумчатый крот — notoryctes typhlops [каюра евĕрлĕ çĕр айĕнче пурăнакан хутаçлă чĕрчун]

хутаçлă çĕр мулкачĕ

сумчатый тушканчик — antechinomys taniger [çĕр мулкачĕ евĕрлĕ хутаçлă чĕрчун]

чие кайăкĕ

пеночка — phylloscopus [çерçи йăхĕнчи пĕчĕк вĕçен кайăк]; cap куç харшиллĕ чие кайăкĕ пеночка-трещётка — phylloscopus sibilator; çурхи чие кайăкĕ пеночка-весничка — phylloscopus trochilus; хура ураллă чие кайăкĕ пеночка-теньковка — phylloscopus collybitus

шапа

лягушка — ranа [шывра та, çĕр çинче те пурăнакан хӳресĕр чĕрчун]; вăкăрла шапа лягушка-бык — rana catesbeiaria [Çурçĕр Америкăра пурăнакан чи пысăк шапа]; голиаф шапа лягушка-голиаф — rana goliaph; Инçет Хĕвелтухăç шапи дальневосточная лягушка — rana chensinensis; курăк шапи травяная лягушка — rana temporaria; кӳлĕ шапи озёрная лягушка — rana ridibunda; пĕве шапи прудовая лягушка — rana esculenta; Çĕпĕр шапи сибирская лягушка — rana amurensis; шĕвĕр пуçлă шапа остромордая лягушка — гапа arvalis; ыхра шапи лягушка-чесночница — pelobates fuscus

шуй

(шуйттан мăйраки) улитка — gastropoda [хырăм ураллă моллюск]; иçĕм çырли шуйĕ виноградная улитка — helix pomatia; пĕве шуйĕ прудовик — lymnaea stagnalis; пĕчĕк пĕве шуйĕ малый прудовик — galba truncatula; улăх шуйĕ лужанка — viviparus contactus; чĕррĕн çуратакан шуй живородка — viviparus viviparus

шыв ашакĕ

водяной ослик — asellus aquaticus [пĕр тан ураллă пĕчĕк рак]

щурка

щурка — merops (йăвине çыран хĕрринче çĕр чавса тăвакан хитре вĕçен кайăк]; симĕс щурка зелёная щурка — merops superciliosus; хĕрлĕ щурка красная щурка — merops nubicus; ылтăн щурка золотистая щурка — merops apiaster

янтарка

янтарка — succinea putris [хырăм ураллă сарă тĕслĕ пĕчĕк моллюск]

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

аграрный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

аренда

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

арендатор

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

безземелье

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

валовой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

верховный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

владение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

военно-промышленный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

войска

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

выдача преступников

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

выдворение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

география

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

годовщина

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дипломатический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дипломатия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

заповедник

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

зарубежный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

земельный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

землевладелец

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

землевладение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

земледелие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

земледельческий

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

землепользование

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

землеустройство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

земля

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

зона

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

изоляционизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

иммигрант

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

индустриализация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

индустриальный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

иностранный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

интернирование

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Интурист

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ипотека

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

йеменцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

кадастр

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

капиталистический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

карта

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

католицизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

колонизация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

кондоминиум

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

латифундия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

лендлбрд

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

магистрат

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

магнат

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

малоземелье

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

научный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

недвижимость

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

оборона

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

рента

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

реформа

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

скандинавский

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

юбилей

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

язык

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

шах

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

участок

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

этногеография

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

феодал

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

таи

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

территория

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

мăйтăкла мăйтăклан мăк мăк тĕкĕлтура « мăк ураллă çĕр мулкачĕ » мăк-мăк мăк-мак мăкăл мăкăл-макăл мăкăлле

мăк ураллă çĕр мулкачĕ
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org