Шырав: май

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аван

добротно
утсем çивĕч, çуни аван, юрттара-и киле май — фольк. кони резвые, сани добротные, помчимся же домой

азимут

азимут (çурçĕр йĕрĕпе палăртнă çул хушшинчи сехет йĕппи май шутлакан кĕтес)

алă


алли йывăр — у него тяжелая рука
алли çăмăл — у него легкая рука
алли кĕске — руки коротки (сделать что-л.)
алли кукăр — нечист на руку, вороват (букв. у него рука кривая)
алли пырни — каждый, кому не лень
алă май — подходящий момент, удбоный случай
ал майлă — подходящий, сподручный прост.

алă мар
1) некстати
пире унта кайма алă мар — нам некстати туда идти
2) не подходит
несподручно прост.
ку пире алă мар — это нам не подходит

алă çаврăнăшĕ
1) досуг
алă çаврăнăшĕпе туса пар-ха — сделай-ка это на досуге
2) сноровка
унăн алă çаврăнăшĕ çук-ха — у него еще нет сноровки

ал çемми ĕç — посильная работа
алă тулли — милый, хороший, ненаглядный (о ребенке — букв. заполняющий руки)
алă тымарĕ —  пульс
алă хушши — обсевок (оставшееся незасеянным место при ручном севе)
алă кĕçĕтет — руки чешутся
алă пус — подписаться, поставить подпись
алă сул — махнуть рукой на что-л.
алă çап — ударить по рукам, заключить сделку
алă çĕкле — поднять руку на кого-что-л.
кам çине аллуна çĕклетĕн эсĕ? — ты на кого поднимаешь руку?

алă çĕкленмест — рука не поднимается на кого-что-л.
алă çитмест — руки не доходят (сделать что-л.)
алла варала — пачкать руки
алла пăх — прийтись ко двору
вăл аллине усрĕ — у него опустились руки
алла усса лар — сидеть сложа руки
алла ӳкер — залучить кого-что-л., овладеть кем-чем-л.

алă хур
1) ударить кого-л.
2) наложить на себя руки, покончить жизнь самоубийством
3) положить начало чему-л.

алăран кайтăр — с рук долой

ансат

легко, нетрудно
ансат ĕç — легкая работа
юхăма май кайма ансат — легко плыть по течению
Ансата кĕтекене хăйне иывăр пулнă, тĕт. — посл. Кто рассчитывает на легкое, тому приходится трудно.

вĕтел

II. глаг.

1.
мельчать, становиться мелким
çил тамалнă май хумсем вĕтелчĕç — ветер ослаб, и волны стали меньше

диагональ

диагональный
диагональ линийĕ — диагональная линия
диагональ май, диагональпе — по диагонали

кĕр

IV.

1.
глагол движения внутрь
— перевод зависит от способа передвижения:
входить, заходить, въезжать, заезжать, вступать и т. д.
алăкран кĕр — войти в дверь
чӳречерен кĕр — влезть в окно
кĕмелли билет — входной билет

кĕрсе вырт —
1) забраться, залезть (напр. в шалаш)
2) заехать на ночевку, зайти переночевать к кому-л.

кĕрсе кур —
1) зайти и посмотреть (напр. фильм)
2) посетить кого-л., заглянуть куда-л.

кĕрсе çухал — скрыться, исчезнуть (напр. в толпе)
кĕрсе тух — зайти ненадолго, заглянув
çула май кĕрсе тух — заглянуть по дороге, попутно
ку ĕç историе кĕрсе юлнă — это событие вошло в историю
Кĕриччен малтан ăçтан тухмаллине асăрха. — посл. Прежде чем войти, заметь, где выход.

курăн

1.
виднеться, становиться видным, показываться
обрисовываться

лайăх курăнакан заголовок — броский заголовок
курăнакан тавралăх — обозримое пространство
куçа курăнакан йăнăш — заметная ошибка
витĕр курăнакан — прозрачный, ажурный
курăнман енĕ — 1) невидимая сторона чего-л. 2) перен. изнанка, подоплека
иккĕллĕн курăн — двоиться в глазах
хĕрлĕн курăн — алеть
хуран курăн — чернеть
шуррăн курăн — белеть
ылтăнăн курăн — золотиться
курăнса кай — показаться
курăнса лар — виднеться
курăнса тар — выситься, возвышаться
курăнмалла мар ту — маскировать, прятать
курăнмасăр тăр — прятаться, не показываться
курăнии пул — скрыться за горизонтом
сĕм тĕттĕм, куçран чиксен те курăнмасть — темно, хоть глаз выколи
вăл хăй çулĕнчен кĕçĕнрех курăнать — он выглядит моложе своих лет
суйи уççăнах курăнать — его ложь очевидна
ир тăрсан курăнĕ — утром видно будет, утро вечера мудренее
кайран курăнать — там видно будет
Инкек куçа курăнса килмест. — погов. Беда приходит неожиданно.
Пĕр май пăхсан курăнать, тепĕр май пăхсан курăнмасть. (Чĕрне). — загадка С одной стороны посмотришь — видно, а с другой — нет. (Ноготь).

кустарăн

катиться, вращаться
типĕ çулçă çиле май кустарăнать — ветер несет сухие листья

кӳр

2. перен.
давать, придавать, доставлять, приносить
оказывать

вăй кӳр — придавать силу
хăват кӳр — придавать силу
витĕм кӳр — оказывать влияние
илем кӳр — наводить красоту
илем кӳрекен ӳсентăрансем — декоративные растения
май кӳр — дать возможность
пулăшу кӳр — оказывать помощь
савăнăç кӳр — доставлять радость
çĕнтерӳ кӳр — принести победу
çимĕç кӳр — плодоносить
çимĕç кӳрекен улмуççи — плодоносящая яблоня
телей кӳр — приносить счастье
тупăш кӳр — приносить прибыль
усă кӳр — приносить пользу

ларингофон

ларингофон (май çине вырнаçтаракан микрофон)
ларингофонлă шлем — шлем с ларингофоном

мажор

муз.
мажор (сасăсен майлашăвĕн хăйне май йĕрки)

май

I.

1.
сторона

май

какой-л. стороной
пит май — 1) лицевая сторона, лицо 2) лицевой стороной, лицом
тӳнтер май — 1) оборотная сторона, изнанка 2) оборотной стороной, наизнанку
тепĕр май çавăрса хур — перевернуть на другую сторону

май

2.
направление, сторона

май

в каком-л. направлении, в какую-л. сторону
килелле май ут — идти по направлению к дому
калчана рет май сӳреле — производить продольное боронование посевов
тарăна май йăрăмсем — продольные полосы

май

3.
способ, прием, метод
пур майсемпе те — всеми имеющимися способами, всемерно
ку задачăна икĕ майпа шутлама пулать — эту задачу можно решить двумя способами
тăнăçлă майпа — мирным путем
епле майпа? — каким образом?
май пĕл — иметь сноровку, навыки
майне пĕл — иметь сноровку, навыки
май туп — изловчиться
Май пĕлекен çиелте, майне пĕлмен аялта. — посл. Ловкий всегда оказывается сверху, а не имеющий сноровки — внизу.

май

4.
основание
повод, предлог

май шыра —искать повод, прделог чему-л.
тĕл пулма май туп — найти предлог для встречи
ăна айăплама нимĕнле май та çук — нет ниаких оснований обвинять его

май

5.
возможность, случай
условия

паха майсем — прекрасные условия
май килменни — невозможность, неосуществимость
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности
май килчĕ — довелось, удалось, посчастливилось
май пар — дать возможность (что-л. сделать), способствовать чему-л.
май пулсан — если есть возможность
май çук — невозможно
майне кура — смотря по обстоятельствам
пур майсемпе те усă кур — использовать все возможности
выляса илме майсем пур — есть шансы на выигрыш

май

6.
лад, порядок
согласие

мая кай — идти на лад, улучшаться, поправляться
мая кил — 1) ладиться, удаваться 2) приходить к согласию
май (мая) килтер —
1) наладить, устроить, уладить
2) поладить, прийти к согласию, договориться
капла май килмест — так не годится
майне тупас çук кунта — здесь не добиться толку

май

7.
образ
тĕрлĕ майпа — всяческим образом
пурнăç майĕ — образ жизни
çапла майпа — таким образом
темлĕ майпа чĕрĕ юлтăм — каким-то образом я уцелел
хăйне май — 1) своеобразный 2) своеобразно, по-своему

май

8.
вид, подобие
йăлтах пĕтсе кайнă, çын майĕ те çук — он так похудел, что и на человека не похож

май

9.
сторона, точка зрения, аспект
тепĕр май пăхсан — если рассматривать с другой стороны, в другом аспекте

май

10.
толк, суть, смысл
ĕç майне пĕлсе çит — войти в курс дела

май

11. послелог
по, вдоль
хĕвеле, май — по направлению движения солнца; посолонь уст.
çиле май ут — идти по ветру
шыва май иш — плыть по течению
май шăл — 1) гладить по шерсти 2) перен. льстить
çурта урама май ларнтă — дом выходит широкой стороной на улицу

май

12. послелог
по, в соответствии с..., сообразно с...
Лаши май пушши. — погов. По лошади и кнут.
Çӳпçи май хупăлчи. — погов. По кадушечке и крышка. (соотв. по Сеньке и шапка).

май

13. послелог
ввиду того, что
вследствие того, что
по причине того, что
из-за

çумăрсем час-часах пулкаланă май — из-за частых дождей

май

14. послелог
по мере того как
вăхăт иртнĕ май — по прошествии времени
малалла кайнă май — по мере продвижения вперед

май

15. послелог
в связи с...
Республика юбилейне уявланă май — в связи с празднованием юбилея Республики
çавна май — в связи с этим

май


ал май мар — не с руки, неудобно, несподручно
май мар
1) неловко, не с руки
2) очень хороший, красивый
вĕсем май мар пӳрт лартнă — они построили прекрасный дом
май деепричастийĕграм. деепричастие попутного действия
пĕр май — близкий по духу, сродни
пĕрех май — то и дело, беспрестанно, постоянно
сăмах май — к слову, кстати
çула май — попутно, мимоходом, проездом
Çĕмрĕк карапа кирек мĕнле çил те çула май. — посл. Неисправному кораблю любой ветер по пути.

май-шыв

то же, что май I. 10.

мар

2. частица отриц.
нет
— паянах-и? — сегодня же?
— нет, тогда, когда удобнее — мар, хăçан май килет, çавăн чух
мар пулсан, мĕн тăвăн — на нет и суда нет

материализм

филос.
материализм (наука тĕлĕшĕнчен тĕрĕс философи вĕрентĕвĕ
идеализма хирĕçлесе, вăл çут тĕнчере мĕн пуррин пуçламăшĕ ăстăн мар — матери пулнине, матери ăстăнран килменнине тата ăна пĕлсе çитме май пулнине çирĕплетет)

мăк-мăк

подр. —
о шевелении губами

вуланă май ача тутине мăк-мăк тутарать — мальчик при чтении шевелит губами

меллĕ

благоприятно
с руки, сподручно
прост.
меллĕ самант — благоприятный момент
меллĕ май — 1) удобный способ, рациональный прием 2) подходящий случай
ку мана меллĕ мар — это мне не с руки

минор

муз.
минор (сасăсем майлашăвĕн хăйне май йĕрки)

нивушлĕ

частица вопр.
неужели, разве
нивушлĕ килмĕç? — неужели они не приедут?
нивушлĕ пулăшма май çук? — неужели нет возможности помочь?
нивушлĕ чăн ку?—  неужели это правда?

ниçтан

2.
никак
сирĕн пата кĕрсе тухма ыран ниçтан та май килмест — мне никак не удастся заехать к вам завтра

пай

2.
доля
май пая ăна парăр — отдайте мою долю ему
пĕр тан пайсене уйăр — делить на равные доли
Ху пайна пăрахса, çын пайĕ хыççăн ан кай. — посл. Не гоняйся за чужой долей, бросив свою.

пар

3.
давать, предоставлять возможность, позволять (делать что-л.)
разрешать
ирĕк пар — позволить
май пар — дать возможность
калама пар-ха — разреши-ка сказать!
ачасене ашкăнма ан пар — не давай детям шалить
пар-ха, хам вулам — дай-ка, я сам прочту
çил утма памасть — ветер не дает идти
тусăма кӳрентерме памастăп — я не позволю обижать моего друга!

пăтрат

7.
путать, смешивать с кем-чем-л.
унăн сассине урăх çын сассипе пăтратма май çук — его голос невозможно перепутать с чьим-либо другим

праçник

праздничный
аслă праçникĕ — великий праздник
май праçникĕ — майский праздник

пул

2.
быть, являться
çарта вăл рота командирĕ пулнă — в армии он был командиром роты
колхоз председателĕ пулнă çын — бывший председатель колхоза
агроном пулнă май вăл куллен уй-хирте çӳрет — являясь агрономом, он ежедневно бывает на полях
Болгарие вăл делегаци руководителĕ пулса кайрĕ — он поехал в Болгарию в качестве руководителя делегации

пул

6.
получаться, выходить, удаваться
приходиться

нимĕнле мар пулчĕ — получилось ни то ни се
санран пулать ку — у тебя это получится
ку тихаран ырă лаша пулас çук — из этого жеребенка доброго коня не получится
таврăнасси час пулмарĕ — скоро вернуться не удалось

май пулудасться, представиться возможным
ăна курма май пулмарĕ — мне не удалось повидать его

пулса тухполучаться
мĕнле пулса тухрĕ ку? — как это получилось?

Ĕçлемесĕр çурт пулмасть. — погов. Без труда не построить дома.

санкци

2.
санкция (наказани памалли май)
санкципе усă кур — применить санкции

сăмах

6.
речь, разговор, беседа
сăмах çаврăнăшĕ — оборот речи
сăмах çаврăнăçĕпе май — к слову
сăмах май — к слову
сăмах çине килтĕн — ты легок на помине (букв. ты пришел, когда речь шла о тебе)
сăмах тапрат — поднять вопрос, заговорить о чем-л.
сăмах хускат — поднять вопрос, заговорить о чем-л.
çын сăмахне ан пӳл — не перебивай говорящего
сăмах мĕн çинчен пырать? — о чем идет речь?
сăмахран ĕçе куç — перейти от слов, разговоров к делу

спиритизм

спиритизм (вилнĕ çынсен чунĕсемпе калаçма май пур тесе ĕненни)

таран

2.
столько, сколько...
по мере...
в меру...

вăй çитнĕ таран — по мере сил, сколько хватит сил
кирлĕ таран — столько, сколько надо, по мере надобности
пĕлнĕ таран — в меру своих знаний
май пур таран — по мере возможности

тăккалан

5.
тратиться, нести расходы, производить затраты
çурт юсанă май тăккаланма тиврĕ — пришлось потратиться на ремонт дома

тăнсăрлан

1.
становиться забывчивым, лишаться памяти
старик ватăлнă май тăнсăрланчĕ — старик с годами стал забывчивым

турель

воен.
турель (пулемета тĕрлĕ енне çавăрма май паракан станок)

тутă

сыто, в сытости
тутă выльăх — сытый скот
тутă хырăмпа — на сытый желудок
май таран тутă — сыт по горло
Ир тăракан çерçи тутă пулнă. — погов. Ранняя птаха сыта бывает.
Турă çăкăрĕпе тутă пулаймăн. — погов. Божьей пищей (букв. хлебом) сыт не будешь.
Чăх пĕрчĕн сăхсах тутă пулать. — погов. Курочка по зернышку клюет и сыта бывает.

урлă

поперек
урлă кĕлет — амбар, построенный поперек улицы
урлă пăчкă — поперечная пила
урлă каçа — 1) поперек 2) во всю ширину
урлă май — поперек

Урлă выртана тăрăх та çавăрмасть. — погов. Он даже не поверяет вдоль то, что лежит поперек. (соотв. Палец о палец не ударит).

хать

2. разг.
вмиг, сразу, враз
пур ĕçе те хать тума май çук — не всякое дело можно сделать в один миг

хупăлча

1.
крышка
покрышка

пурак хупăлчи — крышка лукошка
рояль хупăлчи — крышка рояля
Çӳпçи май хупăлчи — погов. По укладке и крышка (соотв. По сеньке и шапка).

хурал

II. глаг.

1.
чернеть, становиться черным
анчăк ӳснĕ май хуралчĕ — щенок подрос и почернел

шавла

1.
шуметь, производить шум, гул
вăрман шавлать — лес шумит
эпĕ çумăр шавланă май тĕлĕрсе кайнă — я задремал под шум дождя

çав


çав вăхăтрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хушăрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хаççăнах — в это же время, одновременно
çавна пула — из-за этого, по этой причине
тăман тухрĕ, çавна пула чарăнма тиврĕ — поднялась метель, из-за этого пришлось остановиться
çавăн пирки — из-за этого
çавна май — в связи с этим
çав майпа — таким образом, таким путем
çавă кăна — только и всего
çав-çке-ха — вот ведь что, вот ведь оно как
çав халлĕнех — в таком же виде, состоянии
çавăн чухлĕ — столько

çавăн пек
1) такой
çавăн пек çын вăл — такой он человек
2) так
пурăнкалатпăр çавăн пек — вот так мы и живем
çав кирлĕ-ха ăна! — так ему и надо!

çак


çак кунсенче — на этих днях (в будущем)

çакăн пек —
1) такой
мана шăпах çакăн пек костюм кирлĕ — мне нужен точно такой костюм
2) так
ăçта васкатăн çакăн пекех? — куда ты так спешишь?

çак таранччен — до сих пор
çак тарана çитсе — до сих пор, покуда прост.
çакăншăн, çакăн пирки — из-за этого
çакăнпа пĕрлех — вместе с тем
çакăн чухлĕ — столько, в таком количестве
çакна май — в связи с этим

çăлăн

I. возвр.
спасаться, избавляться
вырываться

вилĕмрен çăлăн — избежать смерти
колонилле пусмăртан çăлăн — избавиться от колониального гнета
çăлăнмалли май — путь к спасению
ку айăпшăн вăл выговорпах çăлăнаяс çук — за эту провинность ему не отделаться выговором
çăлăнса тух — вырваться, высвободиться
çăлăнса юл — уцелеть, спастись, избежать чего-л.
Кашкăртан çăлăнса упа айне пулнă. — погов. Спасшись от волка, попал в лапы медведя. (соотв. Из огня да в полымя).

çил

ветровой
ветряной

авăк çил — порывистый ветер
вăштăр çил — ветерок
вичкĕн çил — пронизывающий ветер
майлă çил — попутный ветер
сивĕ çил — холодный ветер
çурçĕр çилĕ — северный ветер
çил арманĕ — ветряная мельница
çил двигателĕ — ветряной двигатель
çил çил енчи — наветренный
çил çил еннелли — наветренный
çил касси — порыв ветра
çил çамки — ветреное место, ветродуй
çил питти — ветреное место, ветродуй
çил çинче — на ветру
çиле хирĕç — против ветра
çил хӳттинчи — подветренный
çиле май пыр — двигаться по ветру
çил вĕрет — ветер дует
çил лăпланчĕ — ветер утих
çил çаврăнчĕ — ветер переменился
çил çинче типĕт — сушить на ветру, проветривать
тăпра çилпе çийĕнни — ветровая эрозия почвы
Вут пек вăйли çук, çил пек усалли çук. — посл. Нет ничего сильнее огня, нет ничего злее ветра.

çу


çу уйăхĕуст. май (букв. месяц лета)

çул


Кайăк хур Çулĕ — Млечный Путь
çӳç çулĕ — пробор (в волосах)
чукун çул — железная дорога
çул кайăкĕдиал. щегол
çул курăкĕбот. птичья гречиха
çул курки — посошок на дорожку, прощальная чарка
çул майĕн — по пути, попутно
çула май — по пути, попутно
çул тыт — направляться, следовать куда-л.
эсĕ ăçталла çул тытрăн? — куда ты направляешься?

çӳпçе

сюпсе
укладка, долбленая из цельного дерева,  кадушка для пищевых припасов или укладка для одежды
уйран çӳпçи — пахталка, кадушка для пахтанья
хĕр çӳпçи — сюпсе с приданым невесты
Çӳпçен май хупăлчи. — погов. По укладке и крышка. (соотв. По Сеньке и шапка).

ăраскал

2.
судьба, участь, доля
хурлăхлă ăраскал — горькая доля
кашниннех хăйне май ăраскал — у каждого своя судьба

чуптар


ун май ан чуптар! — не соглашайся с ним!

кил


тӳр кил — доводиться, случаться
мана унпа паллашма тӳр килчĕ — мне довелось познакомиться с ним
мĕн килчĕ ăна — что попало, все подряд
ăçта килчĕ унта — 1) где попало 2) куда попало
кăмăла кил — нравиться
çĕнĕ юрă пурне те кăмăла килчĕ — новая песня понравилась всем
пурăна киле — со временем
май кил — удаваться
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности

хăмăт

хомут
ярмо

вăкăр хамăчĕ — ярмо
йывăç хамăт — ярмо
хăмăт клещи — клешни хомута
хăмăт кĕççи — подхомутник, хомутина
хăмăт пăявĕ — гужи
хăмăт пĕвенĕ — хомутина
хăмăт йĕппи — толстая иголка (для шитья хомутов)
хăмăт тăхăнман лаша — лошадь, не побывавшая в упряжке
лашана хăмăт тивнĕ — лошадь натерла шею хомутом
Май пулсан хăмăт тупăнать. — посл. Была бы шея, хомут найдется.

май

II.
май

май

майский
май уявĕсем — майские празднества
май уйăхĕнчи çумăр — майский дождь
май умĕнхи — предмайский
майăн пĕрремĕшĕнчи демонстраци — первомайская демонстрация

Этимологи словарĕ (1996)

май

сторона, направление; способ, сноровка; образ; форма; в качестве послелога в значениях "по", "под": лаши май пушши по лошади и кнут; алă май под руку.
   Производные формы: майĕпе/майĕпен потихоньку, постепенно; майла- приводить в перядок; майлан- прибраться, убраться, устроиться; майлаш- прибраться, устроиться; поправиться; майлă похожий, подобный; похоже, подобно; майсăр неблагоприятный, беспорядочный; неудобно, не с руки, не кстати, не так и др. (Ашм. Сл. VIII, 151-163).
   Тюркские соответствия: тат., башк. уңай удобный, сподручный; направление; лад; уңайла- делать (сделать) удобным; уңайлаш- становиться (стать) удобным; налаживаться; приспосабливаться; уңайлы удобный, сподручный; приспособленный; выгодный; тат. уңайhыҙ, башк. уңайhыҙ неудобный, неловкий, несподручный; др.-тюрк. оnai легкий, непринужденный, обходительный; верный, определенный; ср. оηа, оηγaj легкий; легко; подвижный (ДТС, 367-368).
   Чув. пĕрмай потихоньку, постепенно > ик май беспрерывно, беспрестанно (Кăзăпеп СЬС, 152); мар. он-айсыр (он~ай + -шр) неудобный; неудобно < чув. (Федотов ЧМЯВ, 201).
   См. Егоров ЭСЧЯ, 127; Räsänen EWb., 165b.

пар

I железа.

Производные формы: çу парĕ сало во внутренностях животного; çăпан парĕ воспаление соответствующей железы при появлении чирия (Ашм. Сл. IX, 102).
Тюркские соответствия: тур., тар., ачаг. бäз железа, опухоль, желвак; сухожилие (тар.); чаг. мäз железа (Радл. Сл. IV, 1631, 2110); тат. биз, башк. биҙ железа; тат. май бизе, башк. май биҙе железа сальная.
Монгольские формы: калм., бур. бер затвердение на теле (от ударов) (Номинханов. Доклад, 9).
См. Егоров ЭСЧЯ, 142; Федотов МЭСЧЯ, 79.

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Майка

яз. и. м. Рысайк. (Ашм. Сл. VIII, 165), но Майкка, хр. и. ж., Мария. Ст. Чек., К.-Теняк. (Ашм. Сл. VIII, 165): Май + -ка.

Майпикке

яз. и. ж. Рысайк. (Ашм. Сл. VIII, 165): Май + пикке. См. Майка/Майкка.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

альтернатива

п.с. Суйлама май паракан вариант(сем); суйлав мехелĕ. Урăхла нимĕнле альтернатива та çук Раççейĕн. Х-р, 17.06.1992, 2 с. 1990 çулта Аслă Совета суйланă чухне Етĕрне округĕпе пĕр кандидат çеçчĕ... Л.Софроновхăйне майлă реформаторччĕ«альтернатива кирлĕ» терĕ. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Сăрă тĕсрен е хурçă тĕсĕнчен лайăххи çук теççĕ. Çапах альтернатива та пур «çемçе» тĕссем. ÇХ, 1999, 10 /, 8 с. Вăл декан суйлавне альтернатива мелĕпе ирттерме ыйтса çырнă. АМХ, 2000, 8—10 /, 7 с. — альтернатива шыра (В.Егоров, 1989, 42 с.). — ВЧС, 1971, 26 с.

альтернативлă

ç.с. 1. Суйласа илме май паракан; вариантлă. Мехколонна начальникне альтернативлă майпа 5 кан-дидатран суйланă. П-н, 1990, 2 /, 3 с. «Суйлав альтернативлă мар», «интереслĕ мар», суйлав пĕтĕмлетĕвĕ «малтанах паллă» тесе çирĕплетни... Х-р, 2.02.2000, 2 с. Чӳк уйăхĕ вĕçнелле (1990 ç.) альтернативлă майпа декан суйлавне ирттертĕмĕр. АМХ, 2000, 8—10 /, 7 с. Альтернативлă вакунсен шучĕ ШупашкарМускав пуйăсра иккĕ çеç, билет [унта] икĕ хут йӳнĕрех. Х-р, 24.05.2001, 1 с. — альтернативлă чек (Ç-т, 1992, 6 /, 24 с.). 2. Çирĕпленнинчен (хăнăхнинчен) урăхла; официаллипе пĕр килмен. Çĕнйĕркелӳ пуçланиччен альтернативлă фольклора пичетлеме ирĕк пулман. Х-р, 4.08.1993, 4 с. «Альтернативлă хĕсмет çинчен» саккун кирли куç кĕрет. ÇХ, 1999, 11 /, 2 с. Экономикăна альтернативлă, халăха майлă аталантарса пырсан... Ч-х, 1999, 14 /, 2 с. — альтернативлă платформа (П-н, 1990, 2 /, 3 с.); альтернативлă çырăнтару (Т-ш, 15.10.1992); альтернативлă шкул (Х-р, 4.03.1993, 1 с.); альтернативлă çар служби (Х-р, 13.02.1997, 2 с.), альтернативлă общество организацийĕсем (Х-р, 15.08.2000, 1 с.); альтернативлă меслет (ТА, 2002, 5 /, 3 с.).

арçуриана

ç.с. М.Ф.Федоровăн «Арçури» поэмин тĕрлĕ варианчĕсемпе куçарăвĕсем. Михаил Федоровăн хăй куçарнă тĕслĕхне тупса танлаштарсан кăна хăш тăлмач маттур пулнине палăртма май пулĕ... Çапла вара «арçуриана» текстологĕсене самаях кăткăс ĕç илĕртет. В.Станьял //ЧЛК, 1998, 18 с.

бельманçă

ç.с. Швед поэтне тата мусăкçине (туп.) Карл Микаэль Бельмана сумлакан, пурнăçра тата пултарулăхра ăна евĕрлекен çын. Чăваш бельманçисен тăванлăхĕ. Х-р, 6.09.1996, 1 с.; Х-р, 21.03.1997. Чăваш бельманçисем хăйсен обществин пĕрремĕш «Хыпарçине» кăларма май тупрĕç. Х-р, 27.03.1997, 4 с.

ваучер

ç.с. Патшалăх харпăрлăхĕнчи предприятисене приватизаци (туп.) тунă чухне акци (пай хучĕ) тата пурлăх илме май паракан хаклă йышши хут; Раççей Федерацийĕнче 1992—1994 çулсенче усă курнă приватизаци чекĕ. Ĕнер Раççей Федерацийĕн Патшалăх пурлăх комитетĕнче ваучер «пре-зентацийĕ» пулчĕ. Х-р, 26.08.1992, 2 с. Сире приватизацилеме юрать-и.Ваучерăра кăтартăр-ха! Х-р, 19.09.1996, 1 с. Ваучер-сене тарăн калушпа улăштаракансем те, вунă пинпе сутса яракан-сем те, акцисем илсе юлакансем те пулчĕç. ЧÇ, 1998, 14 /, 11 с. Ваучер текен хут таткипе улталаса, акцисемпе пуясса шантарса халăх пурлăхне уйрăм çынсен аллине парса пĕтерчĕç. ХС, 1999, 19 /, 2 с. — ваучер фончĕсем (Х-р, 22.02.2000, 2 с.).

ваучеризаци

ç.с. Халăха приватизаци чекĕсем (ваучерсем) валеçсе парса патшалăх пурлăхне приватизацилеме (туп.) хутшăнтарни. Ваучеризаци пирки сатириксем хăйсене май хайлавсем çырма ĕлкĕрнĕ. Х-р, 3.10.1992, 1 с. «Ваучеризацин» чи кăсăк историйĕсене пичетлетпĕр. Х-р, 19.09.1996, 1 с.

видеодисплей

ç.с., информ. ЭВМри информацие компьютер экранĕ çине — текст, таблица, схема е ӳкерчĕк хальлĕн — кăларса кăтартакан тата çавна май тĕрĕслеме пулăшакан хатĕр; экранлă пульт, дисплей. Электронлă шутлав машинисемпе тата видеодисплей терминалĕсемпе ĕçлеме ятарлă пĕлӳ илнĕ методистсемпе учительсем... Х-р, 10.10.1998, 6 с.

видеокамера

ç.с. Пурнăç саманчĕсене сасси-мĕнĕ ӳкерме, видеофильм (туп.) тума май паракан хатĕр. 20-мĕш çулсенче чăваш хăйĕн илемлĕ фильмĕсемпе мухтанма пултарнă. Халĕ, видеокамера çине видеокамера тата ытти чаплă аппаратура пур вăхăтра, нимĕн те тумастпăр. Х-р, 19.02.1994, 1 с. Видеокамерăна ăçта вырнаçтарнине тупса пиншакпа хупламалла. ÇХ, 1999, 13 /, 8 с. Эпĕ вара çакна пĕтĕмпех видеокамерăпа сăнаса пурăнтăм. ÇХ, 1999, 41 /, 5 с. — видеокамерăпа ӳкерсе ил (Т-ш, 1999, 3 /, 8 с.; Ч-х, 1999, 27 /, 7 с.; М-лла, 2000, 6 /, 2 с.; Ар, 2001, 11 /, 1 с.).

видеомагнитофон

ç.с. Ӳкерчĕк тăвакан электриче-ство сигналĕсене (сасси-мĕнĕпех) палăртнă вăхăтра телевизортан çырса илме пултаракан тата видеофильм (туп.) пăхма май паракан хатĕр. Чăваш чĕлхипе литература кабинетĕнче телевизор тата ... видеомагнитофон вырнаçтармалла. КЯ, 13.01.1989, 4 с. Килте видеомагнитофонпа порнографи курса минренĕ çамрăксем урама хĕрсем шырама тухаççĕ. Х-р, 16. 07.1997, 2 с. Пирĕн машин та, гараж та, видеокамера та, видеомагнитофон та çук. ЧЧ, 1998, 6 кл., 162 с. — видеомагнитофон сут (ÇХ, 2000, 6 /, 4 с.); видеомагнитофон парнеле (ÇХ, 2000, 38 /, 12 с.); видеомагнитофон туянса пар (Х-р, 22.11.2001, 4 с.).

видеоплейер

ç.с. Видеокассетăри (туп., 1) информацие телеэкранпа курма май паракан хатĕр; ансат видеомагнитофон. Кунтан вĕренсе тухнă А.Федотов шкула компьютер, В.Федотов — музыка центрĕ, ... Н.Шишкин — видеоплейер пачĕç. ÇЯ, 12.07.2000, 4 с. Кунтан [директор пӳлĕ-мĕнчен] «Орион» видеоплеер тата телефон аппарачĕ илсе тухса кайнă. Х-р, 21.10.2000, 4 с. Хăйне килĕшнĕ япаласене пĕр купана пухса хунă, видеоплеер, компакт-дисксем. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

видеоплеер

ç.с. Видеокассетăри (туп., 1) информацие телеэкранпа курма май паракан хатĕр; ансат видеомагнитофон. Кунтан вĕренсе тухнă А.Федотов шкула компьютер, В.Федотов — музыка центрĕ, ... Н.Шишкин — видеоплейер пачĕç. ÇЯ, 12.07.2000, 4 с. Кунтан [директор пӳлĕ-мĕнчен] «Орион» видеоплеер тата телефон аппарачĕ илсе тухса кайнă. Х-р, 21.10.2000, 4 с. Хăйне килĕшнĕ япаласене пĕр купана пухса хунă, видеоплеер, компакт-дисксем. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

видеотелефон

ç.с. Катари çынсене пĕр-пĕринпе çыхăнса калаçма тата телеэкранпа курма май паракан электроçыхăну хатĕрĕ. Унта сирĕн видеотелефон пур-и. Б.Чиндыков, 1987, 38 с. Темиçе кунран видеотелефонпа Вашингтонран Лондонпа ... çыхăнчĕç. Н.Максимов, 1988, 28 с. Копи тăвакан машинăна, компьютера, факс аппаратне, видеотелефона тата телевизора пĕрлештернĕ информаци центрĕсем пур çĕрте те сарăлĕç. Х-р, 17.09.1996, 3 с.

вырăслату

ç.с. Вырăс чĕлхине, йăли-йĕркине, культурине мала хуни, вĕсене хистевлĕ йышăнтарни. Кадрсем хатĕр-лессинче паян та вырăслату сулăмĕнчен хăпаймастпăр. Х-р, 7.10.1992, 1 с. Вырăслату пусаркăçне кăшт сулчăлатни пирĕн чĕлхене ирĕкленме, малалла талпăнма май пачĕ. Х-р, 21.05.1999, 3 с.

вырăслăх

1. Ç.п. Несĕлĕпе е чĕлхипе вырăс пулни. Поэтăмăр [Г.Айхи] пултарăвне хакланă май «чăвашлăх» е «вырăслăх» ыйтăвне хускатни усăсăр япала. Вĕсен хушшинче — пултарулăх ĕçне илес пулсан — чикĕ лартаймастăн. А.Хусанкай //Х-р, 10.09.1992, 5 с. Н.Ашмарин вырăслăхĕпе пире вĕçĕмсĕр сăмсаран чышнине тӳссе çитет! Э. Илле //Х-р, 2.08.2000, 2 с. 2. П.п. Вырăс хавалĕ, вырăс тĕнчи (чĕлхи, шухăшлавĕ, йăли-йĕрки, тĕнĕ т.ыт.те); вырăссен несĕллĕхĕ. Пĕр енчен [Г.Н.Волковăн «Пуш уйăхĕн вĕçĕнче» калавĕнче]чăвашлăхшăн тăрăшакансем..., тепĕр енчен — вырăслăхшăн тăрăшакансем. И.Кузнецов, 1977, 169 с. Ара, пĕтĕм информаци, хыпар вырăсла килнипе пĕтĕм тĕнче вырăслăхран çеç тăрать вĕсемшĕн. Ил.Ива-нов //Х-р, 8.10.1992, 2 с. Вырăсăн вырăслăх, чăвашăн — чăвашлăх пултăр. Х-р, 24.08.1993, 3 с. Ку, ун шучĕпе, чăвашлăх статусне чакарать, вырăслăхăнне ӳстерет. Х-р, 15.08.2000, 4 с.

геополитика

ç.с., полит. Патшалăхăн географи уйрăмлăхĕсем (çĕрĕ-шывĕ, талккăшĕ, çанталăкĕ, çутçанталăк пурлăхĕ т.ыт.те) унăн тулашри политикине тата тĕнчери хутшăнусене витĕм кӳни. Раççейхăйĕн геополитика инте-ресĕсемлĕ никама пăхăнман çĕршыв. Х-р, 29.04.1999, 3 с. Геополи-тикăра «сакраллă (вăрттăн, сăваплă) географи» текен пĕлӳ пур. ÇХ, 1999, 10 /, 4 с. Совет Союзĕ арканни çак ĕмĕрти питĕ пысăк геополитика инкекĕ пулса тăчĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 3 с. Геополитика текен ăнлав пур. Ăна ахаль сăмахсемпе усă курма май çук чухне асăнаççĕ. Х-р, 23.03.2000, 2 с. — геополитика чăнлăхĕ (Х-р, 16.03.1992, 2 с.); геопо-литика талккăшĕ (Х-р, 7.08.1993, 3 с.); геополитикăна пĕлни (Х-р, 21.03.1996, 1 с.); геополитикăн çивĕч ыйтăвĕ (Х-р, 10.04.2001, 3 с.).

дилер

ç.с., экон. Тавар (е хаклă хутсем) туянса хăй тĕллĕн сутă тăвакан, хаксен ăрасналăхĕнчен услам илекен çын е фирма; сутуçă. Дилерăн брокер пек ĕçлеме те май пур. Ç-т, 1992, 6 /, 24 с. «Хавхалану» юлташлăх — Тутаеври мотор завочĕн официаллă дилерĕ. Х-р, 29.10.1993, 4 с. Çĕнĕ тата питĕ кирлĕ «маркетинг», «лизинг», «дилер тытăмĕ» ... ăнлавсене пĕр хăрамасăр хăнăхмалла. ÇХ, 1997, 49 /, 1 с. — промышленность-дилер предприятийĕ (Х-р, 14.10.1992, 2 с.); дилер станцийĕ (Х-р, 20.09.2003, 2 с.).

диско-бар

, ç.с. Ташласа савăнма май паракан (дискотекăсем йĕркелекен) бар. Вăл ĕç хыççăн юлташĕсемпе диско-бара канма кайнă. ÇХ, 2000, 39 /, 4 с. «Шупашкар» диско-бар администрацийĕ барта каччăсем çапăçни çинчен пĕлтернĕ. Х-р, 23.05.2001, 1 с. — диско-барта ĕçле (Ар, 2001, 30 /, 1 с.).

информатизаци

ç.с. Çынсене компьютерпа усă курма тата çавна май информаци илме, пĕлӳ тухăçне ӳстерме майсем туса пани. Патшалăхăн налук инспекцийĕн информатизаци пайĕн пуçлăхĕ. Х-р, 13.02.1996, 2 с. Вĕрентӳ информатизацине питĕ пысăк укçа хывмалла. ÇХ, 2000, 17 /, 5 с. — танл., компьютеризаци.

инфраструктура

п.с., ç.с. Общество пурнăçне тата экономика ĕçĕ-хĕлне йĕркелесе пыма май паракан хуçалăх сыпăкĕсен пĕрлĕхĕ (çул-йĕр, транспорт, çыхăну т.ыт.те). Чи малтанах халăх хуçалăхĕн инфраструктурине çĕнететпĕр, çĕнĕ технологисене ĕçе кĕртетпĕр. Х-р, 13.01.1994, 1 с. Хула инфраструктурине аталантарасси. Х-р, 13.02.1997, 1 с. Общество инфратытăмне уйрăм çынсен инвестицийĕсене явăçтарасси. Х-р, 23. 05.2001, 7 с. [Бизнес-центрта] бизнесменсене кирлĕ пĕтĕм инфратытăм пулĕ. Х-р, 18.09.2001, 1 с. — экономика инфраструктури (Х-р, 7.04.2001, 1 с.); социаллă инфраструктура (ÇХ, 2003, 13 /, 13 с.).

инфратытăм

п.с., ç.с. Общество пурнăçне тата экономика ĕçĕ-хĕлне йĕркелесе пыма май паракан хуçалăх сыпăкĕсен пĕрлĕхĕ (çул-йĕр, транспорт, çыхăну т.ыт.те). Чи малтанах халăх хуçалăхĕн инфраструктурине çĕнететпĕр, çĕнĕ технологисене ĕçе кĕртетпĕр. Х-р, 13.01.1994, 1 с. Хула инфраструктурине аталантарасси. Х-р, 13.02.1997, 1 с. Общество инфратытăмне уйрăм çынсен инвестицийĕсене явăçтарасси. Х-р, 23. 05.2001, 7 с. [Бизнес-центрта] бизнесменсене кирлĕ пĕтĕм инфратытăм пулĕ. Х-р, 18.09.2001, 1 с. — экономика инфраструктури (Х-р, 7.04.2001, 1 с.); социаллă инфраструктура (ÇХ, 2003, 13 /, 13 с.).

йогурт

ç.с. Улма-çырла сĕткенне ярса техĕмлетнĕ çăра турăх. Нимĕçсен технологийĕпе кунта [Москакассинче] йогурт хатĕрлеççĕ. Х-р, 22.06.1995, 1 с. «Шупашкар сĕт завочĕ» АО юлашки çулсенче çĕнĕ технологие алла илчĕ, ... халĕ унта йогурт та кăлараççĕ. ХС, 1999, 33 /, 2 с. Кунсерен 150-шар грамм йогурт çини шăнса пăсăласран сыхланма... май парать. С-х, 1999, 1 /, 2 с. Амалăх умне йогуртпа е кефирпа ... сиплени чăнах та кăсăк мел. С-х, 2000, 18 /, 4 с. — йӳçнĕ сĕтрен тунă йогурт (С-х, 1999, 19 /, 3 с.); улма-çырла йогурчĕ (С-х, 2000, 29 /, 3 с.); консервант хушнă йогурт (С-х, 2000, 41 /, 3 с.); çуллă йогурт (С-х, 2001, 11 /, 3 с.). — танл., югурт (П.Хусанкай, 1977, 272 с.).

йӳнелӳ

ç.с. Хак чакни, тавар йӳнелни. Варени тумалли тапхăр çывхарнă май [сахăрăн] йӳнелӳ туртăмĕ хавшасса та шанма май пур. ÇХ, 1998, 21 /, 2 с. — йӳнелӳ процесĕ (ÇХ, 22.05.1998, 2 с.).

кĕретсĕр

ç.с. Кулленхи ĕçрен хăпмасăрах аслă (е ятарлă) шкулта вĕренсе пымалли май; куçăн мар (туп.), заочно. Вăл ... пед-институтăн вырăс уйрăмĕнче кĕретсĕр вĕренет. ХШ, 1998, 4 /, 89 с. Кĕретсĕр тата каçхи уйрăмсене ... университета калаçу йĕркипе вĕренме йышăнаççĕ. Т-ш, 1998, 11 /, 1 с. 1974 çулта И.Н.Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнчен кĕретсĕр (заочно) вĕренсе тухать. Çт, 1999, 5—6 /, 23 с. — кĕретсĕр шкул (Т-ш, 2001, 49 /, 4 с.).

китайçă

ç.с. Китай чĕлхине, культурине, эконо-микине т.ыт. тĕпчекен ăслăлăх çынни; китаист, синолог. Юбилей ирттернĕ май пĕлтĕр, «Никита Бичурин китайçă кам пулнă-ши.» — текелесе илчĕç. Х-р, 29.07. 1998, 4 с.

куçăмлă

ç.п. е КУÇĂН, п.п. Куллен вĕренме çӳремелли; кĕретĕн (туп.). Вĕренӳ куçăн тата куçăн мар майпа пулĕ. ÇХ, 1997, 46 /, 8 с. Аспирантурăра куçăмлă та куçăмсăр та вĕренме май пур. Ч-х, 1999, 27 /, 8 с. Ăна куçăмлă майпа вĕренме кĕртес тĕллевпе ректор патне кайрăм. ПЧЕ, 2001, 4 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 476 с.

кӳнтер

п.с. Ӳкĕте кĕрт, çавăр, майлаштар; еккине яр. Ăна [ват çынна] ... ним каласа та кӳнтерме çук. К-н, 1983, 8 /, 4 с. Малтанхи хутĕнче Константин Николаевича кӳнтерме май килмерĕ. Д.Гордеев, 1988, 82 с. Вырăс чĕлхин «юнтармăшне» кӳнтерме чăваш чĕлхин законĕсене пăсатпăр. В-х, 8.07.1991, 12 с. — Ашмарин, VII, 75 с.

легитимлă

ç.с. Саккунлă, правăпа килĕшӳллĕ. Саккун хăй вето правине легитимлă тума май парать. Х-р, 13.02.1997, 2 с. Каччăн легитимлă тупăш çăл куçĕ çук. ÇХ, 2000, 5 /, 4 с. Эпир ... Чăваш патшалăхĕ пулса юласшăн пулсан, çак ыйтăва [«республика гражданлăхне»] легитимлă татса пама вăй çитермеллех. Х-р, 14.10.2000, 4 с.

нппп

ç.с., кĕск. Никама пăхăнман патшалăхсен пĕрлĕхĕ; СНГ. Мускавра НПППа кĕрекен çĕршывсен оборона министрĕсем канашлаççĕ. ÇХ, 1999, 12 /, 2 с. Милици уйрăмĕсене пĕтĕмпе 103 çынна илсе кайнă, 14-шĕ НППП çыннисем. Х-р, 22.02.2000, 4 с. СССР арканнă май чылайăшĕ халь чикĕ леш енчеНППП çĕршывĕсенче. Х-р, 23.06.2000, 3 с. — НППП писателĕсем (Х-р, 2.06.1992, 1 с.).

пасарçă

п.с. Пасарта сутă тăвакан çын; пасар сутуçи. Ну-ка, пасарçăсем, кăшт хĕсĕнкелĕр-ха унта... Çула май кĕреçесемпе наçилккесем тиесе каятпăр. К-н, 1967, 3 /, 5 с. Пасар-ярмăрккă вĕревĕ... Пасарçăсем, япала илекен[сем], сăнаса çӳрекенсем. Х-р, 14.06.2000, 3 с. Ятлисемясарта, сумлисемпасарта, эпирясар мар, пасарçă та мар. А.Т.-Ыхра, 2001, 66 с.

патшалăхлăх

ç.с. Наци (этнос) суверенитетне па-лăртмалли тата хӳтĕлемелли май; патшалăх тытăмĕ, патшалăх йĕрки. Патшалăхлăх кунĕпе çыхăннă уявра та вĕсем сумлă хăна-сем пулнă. ÇХ, 1998, 46 /, 2 с. 1995 çултанпа республикăра эпир çуллен çĕртмен 24-мĕшĕнче Чăваш патшалăхлăх кунне паллă тă-ваттăмăр. Х-р, 28.04.2000, 2 с. Çакă Раççей патшалăхлăхне кон-ституциллĕ мар меслетпе хаклани пулать. Х-р, 11.08.2000, 1 с.

педуниверситет

ç.с. Педагогика университечĕ. Халĕ каччăсем аслă шкулта вĕренеççĕ ĕнтĕ. Андрейпедуниверситетра, АлексейЧПУра. ÇХ, 1998, 47 /, 12 с. Чăваш енри чи ватă аслă шкулăн ӳсĕмĕсем унăн статусне пысăклатма, пед-институтран педуниверситет туса хума май параççĕ. ХШ, 1999, 4—5 /, 120 с. И.Я.Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх пед-университечĕ... Х-р, 16.08.2000, 2 с. — педуниверситетăн çĕнĕ корпусĕ (Х-р, 8.10.1999, 1 с.); педуниверситет историйĕ (Х-р, 28.04.2000, 2 с.); педуниверси-тетран вĕренсе тух (ПЧЕ, 2001, 4 /, 3 с.).

пĕтĕçӳ

п.п. Ар çыхăнăвне кĕни; пĕтĕç(лен)ни, арлашни (туп.), çыхлашни. Ку мел мăшăрсене иккĕшне те пĕтĕçĕве пĕрешкел йĕркелесе пыма, вăя перекетлеме май кӳрет. А-и, 1992, 22 /, 5 с. Пĕтĕçӳшĕн çеç çыхăнăва кĕресси чи çăмăл, ансат çул. ÇХ, 1998, 6 /, 5 с. Петтинг пĕтĕçӳ умĕн савăшмалли вăйă та пулма пултарать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — арлăх пĕтĕçĕвĕ (ÇХ, 3.04.1998, 5 с.); — пĕтĕçӳ ăшлăхĕ «амалăх умĕ» (МТВЧС, 1996, 51 с.; ÇХ, 10.04.1998, 6 с.).

подиум

ç.с. Мода çурчĕн сцени. Мода çурчĕн ... подиум залĕнче куравсем йĕркелеме майсем хĕсĕкрех. Х-р, 20.02.1997, 4 с. Вăхăт иртнĕ май Оксана чи паллă подиумсем çине те тухĕ-ха. ÇХ, 1998, 49 /, 4 с. — подиум çăлтăрĕ (ÇХ, 1997, 38 /, 4 с.).

политолог

ç.с. Обществăн политика пурнăçне тĕп-чекен ăстаçă. Политолог-журналистсем кирек мĕнле хĕрӳленсен те наука хăйĕн саккунĕсенчен пăрăнмасть. М.Федотов //Х-р, 7.08.1993, 3 с. Политолог-и вăл е патшалăх хĕсметĕнче тăраканскер-и. Ç-т, 1995, 4—5 /, 30 с. А.Леонтьев господин, политолог пулнă май, массăллă информаци хатĕрĕсенче тăтăшах пичетленчĕ. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с. — совет политологĕ (Х-р, 14.03.1996, 3 с.); правительство майлă ĕçлекен политолог (Х-р, 23.01.2001, 2 с.).

предпринимателлĕх

ç.с. Предпринимательсен ĕçĕ-хĕлĕ, ĕç пуçарулăхĕ; пуçару ĕçĕ, услам ĕçĕ, бизнес. Предпринимател[ь]лĕх производ-ствăна аталантарма, экономика ыйтăвĕсене татса пама май патăр. Х-р, 21.04.1994, 2 с. ЧР Предпринимател[ь]лĕхе пулăшу парас тата ал ăсталăхне аталантарас ĕç министерстви. Х-р, 28.10.1997, 2 с. Предпринимател[ь]лĕхе симĕс çутă [Пуçелĕк]. Х-р, 11.09.2001, 1 с. — пĕчĕк предпринимательство (Х-р, 28.10.1997, 2 с.); вак предпринимательлĕх (Х-р, 4.03.2003, 1 с.); — предпринимательство ĕçĕ (ÇХ, 1997, 49 /, 3 с.).

предпринимательлĕх

ç.с. Предпринимательсен ĕçĕ-хĕлĕ, ĕç пуçарулăхĕ; пуçару ĕçĕ, услам ĕçĕ, бизнес. Предпринимател[ь]лĕх производ-ствăна аталантарма, экономика ыйтăвĕсене татса пама май патăр. Х-р, 21.04.1994, 2 с. ЧР Предпринимател[ь]лĕхе пулăшу парас тата ал ăсталăхне аталантарас ĕç министерстви. Х-р, 28.10.1997, 2 с. Предпринимател[ь]лĕхе симĕс çутă [Пуçелĕк]. Х-р, 11.09.2001, 1 с. — пĕчĕк предпринимательство (Х-р, 28.10.1997, 2 с.); вак предпринимательлĕх (Х-р, 4.03.2003, 1 с.); — предпринимательство ĕçĕ (ÇХ, 1997, 49 /, 3 с.).

предпринимательство

ç.с. Предпринимательсен ĕçĕ-хĕлĕ, ĕç пуçарулăхĕ; пуçару ĕçĕ, услам ĕçĕ, бизнес. Предпринимател[ь]лĕх производ-ствăна аталантарма, экономика ыйтăвĕсене татса пама май патăр. Х-р, 21.04.1994, 2 с. ЧР Предпринимател[ь]лĕхе пулăшу парас тата ал ăсталăхне аталантарас ĕç министерстви. Х-р, 28.10.1997, 2 с. Предпринимател[ь]лĕхе симĕс çутă [Пуçелĕк]. Х-р, 11.09.2001, 1 с. — пĕчĕк предпринимательство (Х-р, 28.10.1997, 2 с.); вак предпринимательлĕх (Х-р, 4.03.2003, 1 с.); — предпринимательство ĕçĕ (ÇХ, 1997, 49 /, 3 с.).

приватизаци

ç.с. Патшалăхăн (е муниципалитетăн) пурлăхне уйрăм çынсен аллине укçалла е тӳлевсĕр майпа куçарни. Художниксен союзĕ мастерскойсене приватизаци тăвасшăн та укçасăр чăвашсенчен хăтăласшăн. Х-р, 28.07.1992, 3 с. Приватизаци чекĕ Раççейĕн кашни гражданинне приватизаци ĕçне хутшăнма май парать. Х-р, 24.09.1992, 2 с. Вăхăт ... приватизаци «çитĕнĕвĕсене» çĕнĕлле хаклама хистет. ХС, 1999, 17 /, 3 с. Чубайс пуçланă приватизаци аферисемпе... пуйнă вĕсем. Ч-х, 1999, 28 /, 2 с. — приватизаци пурнăçла (Я-в, 1992, 9 /, 10 с.); привати-заци свидетельстви (Х-р, 30.07.1992, 1 с.); приватизаци прог-рамми (Х-р, 4.03.1993, 3 с.); приватизаци килĕшĕвĕ (ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с.); — пĕчĕк приватизаци (Х-р, 22.01.1994, 3 с.); халăха хирĕçле приватизаци (Х-р, 6.06.1997, 2 с.); вăрă-хурахла приватизаци (Ч-х, 1999, 28 /, 2 с.).

пусăрăнтару

ç.с. Çӳлтен хĕсни, пусса пăчăртани. Массаж [пăнчă массажĕ] тунă чухне — малтанхи пăнчăран пуçласа малалла куçса пынă майпусăрăнтару хăвачĕ те, вăхăчĕ те ӳссе пыраççĕ. Х-р, 18.06.1992, 4 с. Ура тупанне пӳрне вĕçĕсемпе çавăрттарса массаж тăвăр, ... пусăрăнтарăва вăйлатса пырăр. С-х, 2000, 31 /, 4 с.

ăсçутавçă

ç.с. Халăха çутта кăларакан тата пĕлӳ саракан çын; çутлăхçă (туп.), просветитель. 30-мĕш çулсенче хăшĕсем чăваш ăсçутавçине И.Я.Яковлева «октябрист», «монархист» тесе айăплаççĕ. Ю.Артемьев, 1991, 135 с. Чăваш халăх ăсçутатуçи (просветителĕ) И.Я.Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине уявлама... хатĕрленнĕ май. К-ш, 1997, 39 /, 4 с.; — аслă ăсçутавçă (КЯ, 15.11.1989).

ăсçутатуçă

ç.с. Халăха çутта кăларакан тата пĕлӳ саракан çын; çутлăхçă (туп.), просветитель. 30-мĕш çулсенче хăшĕсем чăваш ăсçутавçине И.Я.Яковлева «октябрист», «монархист» тесе айăплаççĕ. Ю.Артемьев, 1991, 135 с. Чăваш халăх ăсçутатуçи (просветителĕ) И.Я.Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине уявлама... хатĕрленнĕ май. К-ш, 1997, 39 /, 4 с.; — аслă ăсçутавçă (КЯ, 15.11.1989).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

май

случай
направление

хĕвеле май — от востока к западу
шыва май — по течению
вĕсене çăкăр çиме те май пулман — им невозможно было и хлеба поесть
чĕлĕм чĕртнĕ майĕпе сухалне ĕнтсе йанă — закуривая трубку, спалил себе бороду

пире

нам
(епĕ, епир, пирĕн, пире)
пире май килчĕ — на руку нам

пул

быть, стать, уродиться
пулать, йурать, май пур — возможно
пулас пулать — следует, приходится
пĕрле пул — сходиться
хăçан мĕн, пуласса (пулассине) пĕлсех тăнă — знал прекрасно, когда и что будет
ăçта пуласси ара! халĕ те ашшĕ патĕнчех... — чего где! конечно, до сих пор около отца
хĕç айне пуласса анчах ĕрчеççĕ — размножаются лишь для того чтобы попасть под меч
тĕттĕм пуласпа хапхана хупас чухне — когда же в сумерки надлежало затворять ворота
пулас çукки — неосуществимый
сута кайас пулать — нужно идти в суд
тĕл пул — встретить; заставить
каç пула (пулма) пуçласан — когда стало смеркаться
каç пуларахпа — с приближением вечера
санăн унта кайма пулать-и? — имеешь-ли ты возможность идти туда?
сĕлли пулчĕ пулмасла — овес уродился просто на диво
пулĕ, пуль — чай, чать, должно быть
килет пулĕ — идет, чать

пулăш — помогать
пулăшу — помощь

пултар — мочь, совладеть

çăв

III. син.: çу уйăх
летний месяц (май)

çу

лето; çу уйăхĕ – май; ку çура – в это лето; çулла – летом; çу каçиччен – за лето.

196 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

май

çу уйăхĕ. Çу (май) уйăхин малтанхи кунĕсенче Шупашкар енче пит вăйлă çил пулнă [Хыпар 1907, № 15:115]; Апостолсемпе пĕр тан святой Кириллпа Мефодие асăнса уяни, çăв уйăхин (майăн) 11 кунĕнче [Молитвенник 1896:39].

монарх

патша. … вĕсен те, пирĕн те монарх (патша) халăх май пĕр саккун та кăларман [История 1917:7].

çӳре

çăвăр. Вĕллере хурт амĕш пĕрре кăна. Вăл асли пулса нимĕскер те хушса-кăтартса çӳремест, пĕр май çăмарта тăвать – çӳре (çăвăр) сапать … [Хабачев 1910:15]; … вăл кашни çул çӳре (çăвăр) клармассерен çӳре кипки юлнипе хуралса чакалать те хытса каять [Сергеев 1907:3].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

акцент

сущ.муж.
чĕлхе хуçни (ют чĕлхе сăмахĕсене тăван чĕлхе майлă улăштарни); он говорит с татарским акцентом вăл тутар май чĕлхе хуçса калаçать

вариант

сущ.муж. (син. разновидность, видоизменение)
вариант (пĕр япалан хăйне май тĕсĕ); варианты обмена квартир хваттер улăштармалли вариантсем

венчаться

глаг. несов., с кем
венчетлен, венчете тăр (мăшăрланнă май); они венчались в церкви вĕсем чиркуре венчетленнĕ

вертикаль

сущ.жен. (ант. горизонталь)
вертикаль, вертикальлĕ йĕр; по вертикали вертикаль май

вниз

нареч. (ант. вверх)
1. аяла, аялалла, çĕрелле; спуститься вниз аяла ан; ветла клонится вниз йăмра çĕрелле тайăлнă
2. анаталла, юхăм май; теплоход идёт вниз теплоход анаталла анать
3. вниз по чему, предлог с дат. п.: идти вниз по лестнице пусмапа ан

возможность

сущ.жен.
май, мел; у нас нет возможности помочь вам пирĕн сире пулăшма май çук ♦ дать возможность май пар; по возможности май пур таран, май пулсан

возможный

1. прил. (син. осуществимый) пулма пултарас, пулма пултаракан; завтра возможен дождь ыран çумăр çума пултарать
2. возможно нареч. со сравн. ст. май пур таран; возможно скорее май пур таран хăвăртрах
3. возможно вводн. сл. (син. вероятно) тен, пулĕ; возможно, он не знает об этом тен, вăл кун çинчен пĕлмест

вскрыть

глаг. сов.
1. (син. открыть) уç; вскрыть письмо çырăва уç
2. что (син. обнаружить) палăрт, тупса палăрт; вскрыть недостатки в работе ĕçри çитменлĕхсене тупса палăрт
3. кого-что (син. разрезать) кас, касса уç (операци тунă май); хирург вскрыл брюшную полость хирург вар-хырăм хăвăлне каснă

выход

сущ.муж.
1. (ант. вход) алăк, туху, тухăм; тухни; выход во двор кил карти алăкĕ; стоять у входа алăк патĕнче тăр
2. (син. доход) тупăш, пайта; норма выхода тупăш виçи ♦ выход из затруднительного положения йывăрлăхран тухмалли мел; дать выход гневу çилле кантар; найти выход из положения йывăрлăхран тухма май туп

горизонталь

сущ.жен. (ант. вертикаль)
горизонталь, горизонтальлĕ йĕр; по горизонтали горизонталь май

горизонтальный

прил. (ант. вертикальный, отвесный), горизонтально нареч.
горизонталь -ĕ; горизонтальлĕ (çĕр хĕрри йĕрĕпе май пыракан); горизонтальная линия горизонтальлĕ йĕр

гриф

1. сущ.муж.
гриф, май (хĕлĕхлĕ кĕвĕ хатĕрĕсен вăрам пайĕ)

дипломный

прил.
диплом -ĕ; дипломная работа диплом ĕçĕ (студент аслă шкула пĕтернĕ май çыракан тишкерӳ)

дорога

сущ.жен.
1. çул, çул-йĕр; шоссейная дорога шоссе çулĕ; проложить дорогу çул хыв; Дорогу! Çул парăр!; сбиться с дороги çула çухат, çĕтсе кай
2. çул, çӳрев; çул çӳрени; готовиться в дорогу çула тухма хатĕрлен; устал с дороги çул çӳресе ывăнтăм ♦ зайти по дороге çула май кĕрсе тух

если

союз условный
пулсан, енчен те, эхер те, ытах; -сан (-сен); если смогу, то приду май пулсан пырăп

забежать

глаг. сов.
1. (ант. выбежать) чупса кĕр; овцы забежали во двор сурăхсем кил хушшине чупса кĕчĕç
2. (син. зайти, заглянуть) кĕр, кĕрсе тух (йăпăртлăха); по пути мы забежали к Пете çула май эпир Петя патне кĕрсе тухрăмăр

завернуть

глаг. сов.
1. (син. упаковать; ант. развернуть) чĕрке, тĕркеле, сыр; завернуть книги в бумагу кĕнекесене хутпа тĕркеле; ребёнок завёрнут в одеяло ачана утиялпа чĕркенĕ
2. что (син. закрыть) хуп, хытар, пăрса ларт; завернуть кран крана пăрса ларт
3. пăр, çавăр; пăрăн, çавăрăн; завернуть вправо сылтăмалла пăрăн
4. (син. зайти) кĕрсе тух; по пути мы завернули в магазин çула май эпир магазина кĕрсе тухрăмăр ♦ завернуть рукава çанна тавăр

заехать

глаг. сов. (ант. выехать)
1. кĕрсе кай, кĕр, кĕрсе тух (транспортпа); машина заехала во двор машина кил хушшине кĕрсе кайрĕ; заехать по пути çула май кĕрсе тух
2. пырса кĕр, кĕрсе кай (инçете е палламан çĕре); мы заехали куда-то в глубь леса эпир таçта вăрман варрине кĕрсе кайрăмăр

заметить

глаг. сов.
1. кого-что и с союзом «что» (син. увидеть) асăрха, кур; заметить ошибку йăнăша кур; я заметил, что он устал эпĕ вăл ывăннине асăрхарăм
2. кого-что (син. запомнить) астуса юл, асра хăвар; заметить нужное место кирлĕ вырăна астуса юл
3. (син. сказать) кала, сăмах хуш; заметить кстати сăмах май кала; Это ты верно заметил! Эсĕ куна тĕрĕс каларăн!

заодно

нареч.
1. (син. единодушно) пĕрле, пĕр щутлă, пĕр шухăшлă; они заодно с ним вĕсем унпа пĕр шутлă
2. (син. кстати) çула май, ал май, пĕрех хут; Поеду в командировку, заодно и друзей навещу Командировкăна каятăп, çула май туссем патне те кĕрсе тухăп

импровизация

сущ.жен.
импровизаци (хайланă вăхăтрах каласа пани, сăм., юрă хывнă май ăна юрлани)

индексация

сущ.жен.
саплав; саплани (инфляцие пула укçа йӳнелнĕ май шалусене, пенсисене т. ыт. тӳлевсене ӳстерни)

канал

сущ.муж.
1. канал (чавнă шыв çулĕ); судоходный канал карап çӳретмелли канал; оросительный канал çĕр шăвармалли канал
2. ( син. линия, коммуникация) çыхăну, çул, май, канал; каналы связи çыхăну майĕсем; каналы телевидения телевидени каналĕсем; связаться по дипломатическим каналам дипломати майĕсемпе çыхăн

климакс

сущ.муж.
климакс (ватăлнă май арлăх хевти сӳнсе пыни)

кормушка

сущ.жен.
1. сырăш, валашка (выльăха апат памалли); устроить кормушку для птиц кайăксем валли сырăш туса çак
2. çăмăл укçа, янтă укçа (нумай ĕçлемесĕр пуймалли май)

кстати

1. нареч. (син. вовремя) кирлĕ вăхăтра, шăп вăхăтлă, вырăнлă; Ты пришёл кстати Эсĕ шăп вăхăтлă килтĕн
2. вводн. сл. сăмах май; кстати сказать сăмах май каласан

май

сущ.муж.
çу уйăхĕ (çулталăкри пиллĕкмĕш уйăх); в конце мая çу уйăхĕн веçĕнче

масленица

сущ.жен.
çăварни (хĕле ăсатнă май ирттерекен халăх уявĕ)

мат

сущ.муж.
мат (шахматра — короле хӳтĕлеме май килмен пирки парăнни); мат в три хода виççĕ çӳресе мат туни

между

предлог с род. п.
хушăра, хушшинче, хутлăхĕнче, хушшипе; между деревней и лесом ялпа вăрман хушшинче; тропинка вьётся между деревьями сукмак йывăçсем хушшипе явăнса выртать; между нами нет секретов пирĕн хушăра вăрттăнлăх çук ♦ между прочим вводн. сл. сăмах май каласан

мимоходом

нареч.
çула май; зайти мимоходом к товарищу юлташ патне çула май кĕрсе тух

невозможный

прил., невозможно нареч.
майсăр, май çук, май килмен; в это невозможно поверить куна ĕненме çук

нельзя

нареч., в знач. сказ., с неопр. ф. (ант. можно)
юрамасть, май çук; -ма (-ме) çук; здесь курить нельзя кунта туртма юрамасть ♦ как нельзя лучше лайăхран та лайăх; как нельзя хуже япăхран та япăх

никакой

местоим. отрицат.
нимĕнле те, нимле те; пачах та; нет никакой возможности нимле май та çук; ни о каком соглашении речи не было нимĕнле килĕшӳ çинчен те сăмах пулман

образ

сущ.муж.
1. (син. облик) сăнар, сăн, сăн-пит; он помнит образ матери вăл амăшĕн сăнне асран ямасть; образ воина в романе романри салтак сăнарĕ
2. (син. способ) йĕрке, мел, май, манер; образ жизни пурнăç йĕрки; образ действий ĕç тумалли мел ♦ главным образом тĕпрен илсен; таким образом çапла майпа; каким образом? мĕнле майпа?

обстоятельство

1. сущ.сред. (син. условие)
май, лару-тăру; смотря по обстоятельствам майне кура; при всех обстоятельствах кирек мĕнле пулсан та

подойти

глаг. сов.
1. к кому-чему (син. приблизиться) пыр, çывхар, патне пыр, пырса тăр; подойти к столу сĕтел патне пырса тăр; подойти близко çывăхах пыр
2. кому-чему юра, килĕш, юрăхлă пул, май кил; это пальто мне не подойдёт ку пальто мана килĕшмест

попутный

прил., попутно нареч.
майлă, йӳнейлĕ, çула майлă; попутный ветер майлă вĕрекен çил; поехать на попутной машине çула май машинăпа ларса кай

прочий

прил.
ытти; прочие люди ытти çынсем; между прочим сăмах май каласан

путь

сущ.муж.
çул, çул-йĕр; водный путь шыв çулĕ; отправиться в путь çула тух; преградить путь çула пӳл ♦ по пути çула май; дыхательные пути сывлав çулĕсем (организмра); Счастливого пути! Çулĕ такăр пултăр!; идти своим путём харпăр çулĕпе пыр

слово

сущ.сред.; множ. слова
1. сăмах (чĕлхен тĕп пайĕ); производное слово иккĕмĕшле сăмах; значение слова сăмах пĕлтерĕшĕ; заимствовать слова сăмахсем йышăн (урăх чĕлхесенчен)
2. (син. выступление) сăмах, тухса калани; взять слово на собрании пухура сăмах ил ♦ понять без слов сăмахсăрах ăнлан; свобода слова сăмах ирĕклĕхĕ; дать слово сăмах пар, тума пул; сказать к слову сăмах май кала; одним словом вводн. сл. пĕр сăмахпа каласан

способ

сущ.муж.
мел, меслет, ăслай, май; способ решения задачи задачăна шутламалли мел

средство

сущ.сред.; множ. средства
1. мел, май, ăслай; средства достижения цели тĕллеве пурнăçламалли майсем
2. хатĕр; транспортные средства транспорт хатĕрĕсем
3. множ. средства укçа-тенкĕ; оборотные средства çаврăнăшри укçа-тенкĕ
4. эмел; средство от головной боли пуç ырăтнăран ĕçмелли эмел ♦ средства существования пурăнма мĕн кирли

течение

сущ.сред.
1. (син. поток) юхăм, юхă; юхни; течение воды шыв юххи; плыть по течению шыва май иш
2. (син. движение) юхăм; политические течения политика юхăмĕсем ♦ в течение недели эрне хушшинче; с течением времени вăхăт иртнĕçемĕн

уволить

глаг. сов.
ĕçрен кăлар, ĕçрен хăтар; уволить по сокращению штатов штата чакарнă май ĕçрен хăтар

удаться

глаг. сов.
ăн, ăнăç, ăнăçлă пул, май кил; удалось успеть на поезд поезда ĕлкĕрме май килчĕ

упомянуть

глаг. сов.
асăн, асăнса ил; упомянуть в разговоре калаçнă май асăнса ил

условие

сущ.сред.
1. никĕс, кирлĕ май; условие победы çĕнтерӳ никĕсĕ
2. услови; ыйтни; условия задачи задача условийĕсем ♦ на льготных условиях çăмăллăх парса

чудак

сущ.муж., чудачка жен.
тĕлĕнтермĕш çын, хайне май çын

шанс

сущ.муж.
май, шанăç; использовать благоприятный шанс ырă майпа усă кур

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ик

(ик', ик); два. См. икĕ; иккĕ. Орау. Вăрăм сăмсаллине кунта эп ик çынна (или: ик çын) пĕлеп. СТИК. Ик ĕмĕр тытаймĕ-ха, унтан та юлĕ, тупăкне илсе кĕреймĕ (два века не проживет). Орау. Ик чӳлмек сĕт исе килчĕ. Нринесла целых два горшка (или две кринки) молока. Завражн. Ку ик ял арман. Эта мельница принадлежит двум деревням. Сборн. † Пĕчĕкçĕ тутăр, хрантсус тутăр — ăна ик сум вуннă (т.-е. шестьдесят кол. на серебро) кам памĕ? Сред. Юм. Ик чон полсан, пĕрне сана парăтăм, тесе, пит юратнине пĕлтерсе калани. Сред. Юм. Ик послăх ӳстереть. Иккĕ алланнă (=авланнă) çынна: ик послăх ача ӳстерет, теççĕ: (два выводка ребят ростит). 1b. Ик май та кастарать (говорят про человека изменчивого; с одним он говорит так, а с другим по другому). 1b. Ик айкки те тăвайкки. Маншĕн полсан, ик айкки те тăвайкки. Для меня все равно. Орау. Ик эрнериача; ребенок двух недель от рождения. Шурăм-п. Ик-виçшер лаша, по две, по три лошади.

явăнчăк

явăнчăк (jавынζ'ык, jавын'цъык), извивающийся.
- Н. И. Полорус. Явăнчăк тĕрĕ анат. (По палке) спускается извилистая нарезка, полоска, узор. Туя йĕри-тавра кукăр-макăр тĕрлесе анаççĕ, ăна çапла калаççĕ.
- N. Явăнчăк йывăç.

|| Ib. „Почти тоже [sic!], что явкаланчăк: питĕ явăнчăк, сăмахăн вĕçне тухаймаç“. Ib. Пĕр май киле-киле, хĕрен пек çаврăнса çӳрекен (с какими-то намерениями) çынна явăнчак теме пултараççĕ.

|| О грязной дороге, когда грязь навивается на колёса.
- Стик. Явăнчăк çул — грязная дорога («грязь не так жидка, чтобы она не приставала к телеге»).

|| Моток лент из мочала, достаточный для тканья одной рогожи.
- Икково. Пĕр явăнчăк корăс чĕртĕм (приготовил). См. явкаланчăк

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

довестись

безл., -едется сов. доводиться, -вожусь несов. май кил, тӗл кил, тӳрӗ кил, сӑлтав пул; лек, тив; мне не доводилось бывать за границей манӑн ют патшалӑхсене кайса ҫӳреме сӑлтав пулмарӗ (турӗ килмерĕ); он мне доводится свояком вӑл ман пуҫана.

доступ

1. пӗр-пĕр ҫӗре кӗрсе тухмалли уҫӑ вырăн; 2. кӗме май пурри, кӗме пултарни, доступ воздуха в погреб нӳхрепе сывлӑш кӗме май пурри; 3. кӗртни, кӗме юрани; разрешён доступ в архив архива ӗҫлеме кĕртеҫҫӗ (кӗме ирĕк пани).

завернуть

кого, что сов., завертывать и заворачивать несов. 1. тӗрке, чӗрке, авра, чӗркесе хур, чӗркесе пар (илнĕ тавара); 2. пӑрӑнса кӗр (тӑкӑрлӑка); 3. тавӑр; завернуть рукав ҫанна тавӑр; 4. ҫула май кӗрсе тух; 5. пӑрса питӗр, пӑрса ларт (крана).

завести

-еду, пр. завёл, -ела кого, что сов., заводить, -ожу несов. 1. аяккалла, кирлӗ мар ҫӗре илсе кӗр, инҫе ҫӗре ертсе кай; 2. ҫула май кӗртсе яр (ачасене шкула); 3. туян; завести новое оборудование ҫӗнӗ оборудовани туян; 4. пуҫарса яр; 5. ӗҫе яр, ĕҫлеттерме пуҫла; завести мотор мотора ĕҫлеттерме пуҫла.

завозить

-ожу, -оишь кого, что несов., завезти, -зу сов. 1. ҫула май кӗртсе пар (хӑвар); 2. турттарса кил (тавар).

закабалить

кого, что сов., закабалять несов. чура вырӑнне туса хума, хытӑ ӗҫлеттерсе пусмӑрласа пурӑнма; закабалил долгами хӑтӑлма май ҫук парӑма кӗртрӗ.

занести

-су, пр. -нёс, -ла кого, что сов., заносить -ошу, -осишь несов. 1. ҫула май кĕртсе пар (кӗнеке); 2. ҫĕкле (аллуна е уруна); 3. ҫырса кур, кĕрт (списока); 4. тултар (ҫула юр, шыв хӗррине хӑйӑр).

заработаться

сов., зарабатываться несов. заработался 1. нумай ӗҫлесе ывӑнчӗ, супрӗ; 2. киленсе ӗҫленӗ май вӑхӑт ҫинчен манса кайрӗ.

измеримый

виҫме май пур, виҫӗнме пултаракан (пысӑкӑш).

иметь

-ею кого, что несов. пур, тыт; имею сына ывӑл пур; не имел случая его видеть ӑна курма май пулмарӗ; этот товар имеет хороший сбыт ку тавар лайӑх каять; нужно иметь в виду асра тытас пулать.

интерес

интерес, усӑ, кӑсăк, май; проявить интерес интереслен; в интересах усиления обороноспособности СССР ССР Союзӗн сыхлӑх хӑватне вӑйлатас тесе (шутпа).

исход

тухни, пӗтни, вӗҫӗ, май, мел; найти исход май туп, мел туп, майла; деньги на исходе укҫа вӗҫне ҫитсе (пӗтсе) килет; день уже на исходе кун пӗтсе килет, каҫ пулать.

каша

1. пăтӑ; 2. пӑтӑ евӗрлӗ пылчӑк, лачака; гречневая каша хуратул пӑтти; берёзовая каша ҫаптармалли хулӑ (хулӑпа ҫаптарни); заварить кашу перен. пӗр-пӗр кӑткӑс, пӑтранчӑк, чӑкӑлтӑш ӗҫе пуҫласа яр; расхлёбывать кашу разг. кӑткӑс, чӑрмавлӑ муталанчӑк ӗҫе татса пар; кашу не сваришь с ним перен. унпа килӗшсе ӗҫлеме май ҫук.

комар

-а вӑрӑмтуна; комар носу подточит ку ӗҫе (япалана) тиркеме май ҫук; пӗр кӑлтӑксӑр тунӑ.

комар

-а вӑрӑмтуна; комар носу подточит ку ӗҫе (япалана) тиркеме май ҫук; пӗр кӑлтӑксӑр тунӑ.

кстати

вырӑнлӑ, вӑхӑтлӑ, вырнаҫуллӑ, сӑмах май каласан.

либерал

либерал (1. либерализм майлӑ ҫын; 2. ытлашши ҫемҫе кӑмӑллӑ, ҫавна май ӗҫе сиен кÿрекен ҫын.)

маёвка

маёвка (революцичченхи Российӑра рабочисем май уйӑхӗн пӗрремӑш кунне вӑрттӑн уявлани).

май

май, май уйӑхӗ (ҫу уйӑхӗ); Первое мая — праздник мирового пролетариата Майӑн Пӗрремӗшĕ — пӗтӗм тӗнчери пролетариатӑн уявӗ.

майский

майри; май уйӑхӗнчи.

манипуляция

манипуляци (алла тĕрлӗ май хускатса хӑтланни).

мера

виҫе; квадратные меры квадратлӑ виҫесем; кубические меры кубла виҫесем; меры длины вӑрӑмӑш виҫисем; теряют чувство меры виҫерен тухаҫҫӗ, виҫене туйми пулаҫҫĕ; сапог в меру атӑ виҫеллӗ, чухах; по мере возможности май килнӗ таран; по крайней мере иҫмасса, тепӗр тесен.

метод

метод, май, мел, меслет; диалектический метод диалектика меточӗ.

можно

юрать; если можно юрать пулсан; как можно скорее мӗнле те пулсан хӑвӑртрах, май килнӗ таран хӑвӑртрах.

наезжать

несов., сов. нет, пӗр-пӗр ҫĕре вӑхӑтлӑха анчах пыра-пыра пурӑн, ҫула май кӗре-кĕре тух.

наживать

что несов., нажить, -ву, сов. 1. пурӑннӑ май япала туянма, мул пуҫтарма, суту-илÿ туса е урӑх майпа пуйса пыма; 2. перен. туян (чир).

неделимый

уйрӑлми, уйӑрма май ҫук, пайланман, валеҫӗнмен (хисеп); неделимый фонд пайланман фонд (колхозӑн).

недостижимый

ҫитме май ҫук, пурнӑҫланман (тӗллев).

недоступный

1 патне пыма ҫук, тӗреклӗ, ҫирĕп (крепость); 2. хӑйне питӗ манкӑмӑллӑ тытакан (ҫын); 3. ӑнланма йывӑр (кӗнеке); 4. ытла хаклӑ, илме май ҫук (япала).

неисправимый

юсама май ҫукки, юсайми пӑсӑлнӑ (япала), тÿрлетме май ҫукки, тÿрленми.

неопровержимый

сирсе ярайми (факт), пӑрахӑҫлайми, тунма май ҫук (япала).

неосуществимый

пурнӑҫа кӗртме май ҫук, пурнӑҫлайми, пулас ҫук (япала).

неотвратимый

сирсе яма май ҫук, пурпӗрех пулмалли.

непоправимый

тÿрлетме май ҫук (йӑнӑш), юсама юрӑхсӑр.

непроходимый

ҫÿреме май ҫук (шурлӑх), витӗр тухма ҫук (вӑрман).

неразбериха

разг. йӗркесĕрлĕх, тупсӑмне тупма май ҫук, тирпейсĕрлӗх, пӑтрану.

несокрушимый

ҫӗмӗрме май ҫук, ҫĕмӗрӗлес ҫук ҫирӗп, шанчӑклӑ, никам аркатайми.

возможность

ж. пулма пултарни, пуласси, май пурри, тумалли май, мел, меслет, тӳрĕ; если представится возможность май килсен; по возможности, по мере возможности вăй çитнĕ таран, вăйçемĕн, май пур таран, май çитнĕ таран, мĕнле те пулин (пулсан).

вскользь

çиелтен çеç, айккипе çеҫ, кăшт сĕртĕнсе çеç, тĕплĕ мар, сăмах май.

выход

1. тухни; 2. тухмалли алăк; 3. май, мел, сăлтав; 4. тухăçлăх (тыррăн); дай выход своему гневу çиллӳне шăнар, тытса чар.

образ

1. сӑн, сӑн-сӑпат, сӑпат, сӑнар, ӗренкӗ, сӑвлӑх, тӗс, евӗр; 2. йӗрке, май, мел; неясный образ ӗмӗл, ӗмӗлке; утратил образ человека çын сӑн-сӑпатне ҫухатнӑ; художественный образ сӑнар, сӑнлӑх; главным образом пуринчен ытла; каким образом мĕнле, епле, мĕнле майпа? никоим образом ниепле те; таким образом ҫапла ӗнтӗ.

обыкновение

йӑлана кĕнӗ, хӑнӑхнӑ йӗрке; по обыкновению своему хӑй йӑлипе, хӑнӑхнӑ май.

ожесточить

-чу кого, что сов., ожесточать несов. хаярлантар, тискерлентер, пĕрех май ҫиллентерсе (вӑрҫтарса) чӗрине хытар; ожесточённая схватка хаяр тытăҫу.

осуществимый

пурнӑҫа кĕме пултаракан, пурнӑҫа кĕртме май пур.

развод

1. пӑчкӑ шӑлӗсене икӗ еннелле пӑрса пыни; 2. (упӑшкипе арӑмӗ пӗр-пӗринчен пӗрле пурӑнма май килмен пирки) хут тутарса уйрӑлни; 3. хурал улшӑнни; оставить на развод малалла ӗрчетме хӑвар (выльӑха).

растяжимый

1. тӑсӑлакан, тӑсӑлма, сарӑлма пултаракан (резина); 2. тĕрлӗрен ӑнланма май пур.

сердце

1. чĕре; сердце бьётся чĕре тапать 2. кӑмӑл; 3. чӗре (питӗ паллӑ, чаплӑ вырӑн); Москва — сердце нашей Родины Мускав — пирӗн тӑван ҫӗршывӑн чĕри; это мне не по сердцу ку май кӑмӑла каймасть; скрепя сердце ирĕксĕр, чĕрене пусарса; он имеет сердце на меня, мы с ним не в сердцах эпир пĕр-пĕрне килĕштерместпĕр, ҫилленсе пурӑнатпӑр; отходчивое сердце ҫилли часах иртсе каякан чĕре.

случай

1. ӗҫ, мĕн те пулин пулни; со мной произошёл такой случай манӑн ҫакӑн пек ӗҫ пулса тухрĕ; 2. тÿрĕ килни, май килни, мел, тĕл; при случае тĕл килсен, май килсен; в случае енчен, эхер; искать случая мел шыра, май шыра; в таком случае эппин, апла пулсан; в противном случае унсӑрӑн, атту; несчастный случай инкек.

случаться

несов., случиться сов.1. пул, пулса тух; что случилось? мĕн пулчĕ? 2. тÿрĕ кил, май кил.

сноровка

мн. нет, разг. май, мел пӗлни, ӗҫре ал-ура ҫаврӑнни, ӗҫе хӑнӑхни, ӑрӑм.

спасать

кого, что несов. спасти, -су сов. ҫӑл, хӑтар; спасти утопающего путакан ҫынна ҫӑл; спасти положение йывӑрлӑхран тухма тӑрӑш, май туп.

способ

мел, меслет, май, ăслай.

спячка

мн. нет 1. хӑшпӗр тискер кӑйӑксем (упа) хӗлӗпех ҫывӑрни, ӗнтӗркесе выртни; 2. перен. ним тумасӑр, пӗр ӗҫлемесӗр вӑхӑта ирттерни; 3. ыйхӑласа ҫӳрени, пӗрех май ҫывӑрас килни.

срастание

сыпӑнса ларни; срастание костей аманнӑ шӑмӑсем ӳснӗ май сыпăнса ларни.

средство

1. мел, май, меслет, хатĕр; средства производства производство хатĕрĕсем; язык—средство общения чĕлхе вăл — ҫынсене пĕр-пӗринпе хутшӑнма май параканӗ; 2. эмел; средство от кашля ӳслӗк эмелĕ.

параллельный

1. пар аллеллӗ, юнашар, пĕр-пĕрне касса кайман (йĕрсем); 2. пӗр евӗрлӗ, пĕр йышши, пĕр майлӑ, танлаштарма май пур (явленисем).

перевернуть

что сов., перевёртывать, переворачивать несов. 1. тепĕр май ҫавӑрса ларт, ӳпӗнтер; 2. тавӑрса ҫӗле (тумтире); перевернуть вверх дном айӑн-ҫийӗн ҫавӑрттар, арпаштарса пӗтер.

перегонка

1. пӗр япаларан (сӑмахран, хыр тункатисенчен) сывлӑшсӑр хӗртнӗ май тӗрлӗ япаласем уйрӑлса тухни (сӑмала, скипидар, ҫунакан газ); 2. см. перегон 1.

по

предлог с дат., вин. и предл. мӑй, тӑрӑх, -ҫем, -ҫемӗн, -серен; тӗлӗш, тӗлӗшпе, тӗлӗшӗнчен, передается разными падежными формами, деепричастием; с дат.: по солнцу хĕвелĕ май; по ветру çиле май; по пути ҫула май; по учению Ленина Ленин вӗрентнӗ тӑрӑх; по Волге Атӑл тӑрӑх; гулять по городу, по улице хула тăрăх, урам тăрăх уҫӑлса ҫӳре; по мере сил, по мере возможности вӑй ҫитнӗ таран; по своему обычаю хамӑр йӑлапа, хӑйсен йӑлипе; плывет по воде шывпа ишсе пырать; по временам вӑхӑчӗ-вӑхӑчӗпе; по вечерам каҫсерен; ударить по голове пуҫран ҫап; с вин. п.: по колено чӗркуҫҫи таран; по пояс в воде пилĕк таран шывра; идти по грибы кӑмпана кай; с пред л.: по приезде в город хулана ҫитсен; по окончании техникума тĕхникумран вĕренсе тухсан; по окончании работы ĕҫе пӗтерсен, ӗҫ пĕтсен.

поблажка

разг. иртĕнекене ирĕк пани, чарманни, айӑплӑ ҫынсем хутне кĕни, май шӑлни.

повернуть

кого, что сов., повёртывать и поворачивать несов. 1. ҫавӑр (каялла), пӑр (сӑмавар крайне); повернуть направо сылтӑмалла пӑрӑн; повернуть больного на другой бок чирлӗ ҫынна ҫавӑрса вырттар; 2. перен. хӑвна кирлĕ май пӑрса яр (ӗҫе).

повод

май, сӑлтав, ҫӑмӑл, ӑслав, йутĕм; по поводу пирки.

подобный

пекки, евӗрлӗ, тӗслӗ, -ашкал, йышши; манерлӗ; подобный мне май пекки, ман евӗрлӗ, манашкал, ман йышши; подобный этому ҫакӑн йышши, кун йышши, кун пекки, кунашкал.

покрой

(платья) тумтире мĕнле май касса ҫӗлени; на один покрой пӗр тӗрлӗ (манерлӗ) ҫĕлени.

поправимый

тӳрлетме юрӑхлӑ, юсама май пур.

попутно

1. ҫула май; 2. сӑмах май; попутно сделать замечание сӑмах май асӑрхаттар, асăрхаттарса хӑвар.

попутчик

ҫула май лавҫă, ҫула май каякан, ҫул ҫинчи юлташ.

посчастливиться

безл. кому сов. май кил, телей пул; мне посчастливилось побывать в цирке -мана циркра пулса курма май килчĕ.

потакать

кому, чему несов. иртĕнекене чармасӑр май шăлса пыма, хӗтӗртме, йĕкки яма, ашкӑнтарма.

потачка

иртӗнекене чăрманни, май шăлса пыни, ырӑ мир ӗҫ тума ирӗк пани.

походя

разг. 1. ура ҫинче ҫӳренĕ ҫӗртех (ҫырткаласа илет); 2. ҫавӑнтах, май килнӗ чух (хĕнесе илет).

предлог

сăлтав, май, ҫӑмал, йӳтӗм.

предмайский

Май уявӗ умӗнхи (социализмла ăмăрту).

предприимчивый

пӗр-пӗр ҫӗнӗ (ответлă) ӗҫе тытăнма, пуҫарса яма пултаракан, май пӗлекен, хастарлӑ (çын).

представляться

несов. м. представиться, -влюсь сов. 1. паллаш (хăвăн ятна каласа); 2. юри кам та пулин евĕрлĕ пул; он представляется дурачком вӑл хӑйне юри ухмаха хывать, (айван) пулиш (ухмахланӑш) тӑвать; 3. май пул, тÿрĕ кил; представился случай заехать к вам сирĕн пата кӗрсе тухма тӳрӗ килчĕ, май пулчĕ.

преодолимый

ҫĕнтерме май пур (йывăрлӑхсем).

приём

1. илни (партие, шкула); 2. (хӑнасене, чаплӑ ҫынсене) йышӑнни, кӑмӑллани; 3. тапхӑр, хут; лекарства осталось на три приёма эмел виҫҫӗ (виҫӗ хут) ӗҫмелĕх юлчӗ; 4. май, мел, меслет, сӑл; приёмы борьбы кӗрешӳ мелӗсем (майсем).

приходиться

-жусь, -дишься несов., прийтись, придусь, пр. пришёлся сов. 1. лек, тив; я ему прихожусь родней эпӗ ӑна хурӑнташ лекетӗп, пулатӑп, тиветĕп, эпĕ унпа пĕр тӑван, унпа хурӑнташлӑ; 2. тив; по 30 рублей на человека пришлось çын пуҫне вӑтӑршар тенкĕ тиврĕ; 3. тӳрӗ кил; мне по пути пришлось заехать к товарищу мана ҫул май юлташ патне кĕрсе тухма тӳрĕ килчĕ; прийтись по вкусу кӑмӑла кай.

продольный

тӑрӑх, тӑрӑхла май; продольная сторона здания хуралтан тӑрӑх енĕ; продольная распилка (пӗренене) тӑрӑхла май ҫурни.

проездом

ҫула май (каюҫӑн, килу-сен, таврӑнуҫӑн).

прожектёр

прожектёр (пурнӑҫа кĕртме май ҫук тӗрлӗрен проектсем, плансем туртса кӑларакан çын).

путь

м. ҫул; пути сообщения ҫул-йӗр; лётный путь вӗҫмелли ҫул; санный путь ҫуна ҫулӗ; сбиться с пути ҫул ҫухатма, аташса кайма; счастливого пути! телейлӗ (ӑнӑҫлӑ) ҫул пултӑр! таким путём ҫапла, ҫапла майпа; по пути ҫул(а) май; млечный путь хуркайӑк ҫулӗ, кайӑк хур ҫулӗ.

течение

1. юхни (юн, шыв), куçни (планетăсем); по течению (реки) шыва май, анаталла; против течения шыва хирĕç, тăвалла; 2. юхăм; тёплое течение ăшă юхăм; 3. перен. юхăм; литературное течение литературăри юхăм; политическое течение политикăри юхăм; идти против течения (перен.) юхăма хирĕç пыр (урăх никама пăхмасăр, хăвăн çулупа кай, пурнăçра çĕнĕ çул хыв); в течение нескольких лет темиçе çул хушши; с течением времени пыра-киле, пурăна-киле.

тон

1. тон, сасă; низкий тон май (хулăн) сасă; петь в тон кĕвве лар; не может попасть в тон кĕвве лараймасть (тон илеймест); 2. сăрă тĕсе; светлые тона картины картинăн çутă тĕсĕсем; 3. мĕнле сасăпа калаçни (лăпкă сасăпа е çилленсе кăшкăрса).

троякий

виççеллĕ, виç тĕрлĕ, виç майлă, виç пĕлтерĕшлĕ, виç формăллă; троякий способ решения задачи задачăна виç тĕрлĕ шутлама май пурри.

трущоба

1. хăрăк йывăçсем ӳксе тулнă, çын çӳреме май çук сĕм вăрман; 2. аякри, çын пырса тухман тĕттĕм вырăн, тĕттĕм кĕтес; хулари пылчăклă, начар пӳртсенче чухăнсем хĕсĕнсе пурăнакан вырăн.

увёртка

сăл, сăлай, чее сăлтав, тарăнса юлмалли сăлтав, май.

удаваться

1 и 2 л. не употр. несов., удаться сов. кунăç, ăн, ĕç тух, май кил, ăнăçлă пул; он за что ни возьмётся, ему всё удается вăл кирек мĕне тытăнсан та, ӳнăн пур япала та ăнăçлă пулса пырать.

уловимый

1. тытма май пур, кăшт сисĕнекен; 2. туйса илме май пур, кăшт сисĕнекен.

умасливать

кого, что несов., умаслить сов. разг. 1. çу ну май сĕрсе тултар, çуллă ту (пĕлĕме); 2. перен., йăпăлтат, йăпăлтатса хăвна пулăштар (укçа ыйтса ил).

умудриться

сов., умудряться несов. разг. пултар, ăс (май, мел) туп; как ты умудрился это сделать? мĕнле ăсу çитрĕ (ăс çитертĕн) куна тума?

упускать

кого, что несов., упустить, -щу, -стишь сов. 1. алăран ярса çухатма, сисмесĕр юлма, тытаймасăр юлма; 2. перен., усă курмасăр юлма (май килнĕ чух); в страду день упустишь — годом не наверстаешь ĕççинче пĕр кун ĕçлемесĕр ирттерсен, ăна çулталăкра тавăраймăн; я это упустил из виду эпĕ ăна маннă, астумасăр хăварнă.

условие

1. калаçса татăлни; 2. услови, сăлтав; 3. йĕрке, услови, май; создать хорошие условия для работы ĕçлеме лайăх условисем, майсем туса пар.

ухищряться

несов. чее май (мел) туп, салай туп, чее хăтлан, чеелен.

якорь

м. якорь; пароход стоит на якоре пăрахут якорь ярса тăрать; якорь спасения юлашки ĕмĕт, çăлăнмалли юлашки май.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

кăткă кайăкĕ

см. май пăран

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

май

уңай

çăварни

май чабу

çу

май (масло)

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

задаток

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

интернационализация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Интернет

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

коронация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

мера

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

невменяемость

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

резерв

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

мазутлан мазутлă мазь маис « май » май-шыв майак майăкла майăн майĕ-майĕпе

май
Пуплев пайĕ
Япала ячĕ
 
Фонетика
3 саспалли
 
Хытă сăмах
 
Чĕлхе
Чăвашла
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org