Шырав: сăвă-юрă

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

альбом

альбомный
открытка альбомĕ — альбом для открыток
сăвă альбомĕ — альбом стихов

амфибрахи

амфибрахий (иккĕмĕш сыпăкĕ çине пусăм тивекен виçĕ сыпăклă сăвă виçи)

анапест

анапест (виççĕмĕш сыпăкĕ çине пусăм тивекен виçĕ сыпăклă сăвă виçи)

баллада

1. лит.
баллада (истори темипе е юмах тăрăх çырнă сăвă)

вăйлăн

1.
сильно, крепко, с большой силой
тăшмана вăйлăн пырса çап — сильно ударить по врагу
юрă вăйлăн янăрать — громко звучит песня

вокал

вокал (юрă ăсталăхĕ)

идилли

1. лит.
идиллия (ял пурнаçĕн савăнăçлă енĕсене идеализацилесе кăтартакан сăвă)

импровизаци

импровизация (ятарласа хатĕрленмесĕр, самантрах кĕвĕ е сăвă хывни)
импровизаци ту — импровизировать

йыхравлăн

призывно
юрă йыхравлăн янăрать — песня звучит призывом

казахла

по-казахски
казахла юрă — казахская песня
казахла калаç — говорить по-казахски
ку кĕнекене казахла куçарнă — эта книга переведена на казахский язык

кала

5.
произносить, читать, декламировать
сăвă кала — читать стихотворение
сăмах кала — произнести речь, выступить
тост кала — произнести тост

кăнтар

I.
бессловесный, без слов
кăнтар юрă — песня без слов

кĕвĕле

1.
слагать, сочинять
Хусанкай сăмахĕсем тăрăх кĕвĕленĕ музыка — музыка на слова Хузангая
юрă кĕвĕле — слагать, сочинять песню

кĕвĕллĕ

благозвучно, певуче, мелодично, напевно
кĕвĕллĕ калаçу — напевная речь
кĕвĕллĕ юрă — мелодичная песня

кĕнеке

книжный
библиотека кĕнеки — библиотечная книга
сайра тĕл пулакан кĕнеке — библиографическая редкость
ӳкерчĕклĕ кĕнеке — книжка с картинками
юрă кĕнеки — песенник
кĕнеке авторĕ — автор книги
кĕнеке выставки — книжная выставка
кĕнеке издательстви — книжное издательство
кĕнеке лавкки — книжный магазин
кĕнеке пичĕ — переплет, обложка книги
кĕнеке çӳлĕкĕ — стеллаж, книжная полка
кĕнеке шкапĕ — книжный шкаф
кĕнеке юратакансен пĕрлешĕвĕ — общество любителей книги
кĕнеке хуплашки — обложка книги
кĕнеке кăлар — издать книгу
кĕнеке пичетле — печатать книгу
кĕнеке çап — печатать книгу
кĕнеке çийĕ хур — переплести книгу

лирикăллă

лирический, лиричный
поэмăн лирикăллă геройĕ — лирический герой поэмы
лирикăллă сăвă — лирическое стихотворение
лирикăллă туйăм — лирическое

мадригал

лит.
мадригал (савнă хĕрарăма мухтаса çырнă сăвă)

мелодекламаци

мелодекламация (кĕвĕ çеммипе сăвă вулани)

метр

II. лит.

метр (сăвă виçи)
ултă стопаллă метр — шестистопный метр
ямблă метр — ямбический метр

нӳрлентер

увлажнить, делать влажным, сырым, слегка смачивать
саркайăк юрă юрларĕ, нӳрлентерчĕ куçăма — фольк. иволга пропела песню, вызвав слезы на глазах

пĕрре

3.
с частицей те
ничуть, нисколько, совсем

вăл пĕрре те ватăлман — он нисколько не постарел
ача пĕрре те итлемест — ребенок совсем не слушается
ку юрă мана пĕрре те килĕшмерĕ — мне эта песня ничуть не понравилась

пултăк

2.
способность, одаренность, данные
ачан кĕвĕ-юрă пултăкĕ пур — у мальчика есть музыкальные данные

пуçар

проявлять инициативу, начинать, зачинать
социализмла ăмăрту пуçаракансем — зачинатели социалистического соревнования
вăл пуçарнипе — по его почину
сăмах пуçар — начать речь, завести разговор о чем-л.
пуçарса пар — начать, положить начало
юрă пуçарса пар — запеть песню
пуçарса ту — делать что-л. впервые
пуçарса яр— положить почин

пуçаруçă

1.
инициатор, зачинатель
вăйă пуçаруçи — заводила в играх
юрă пуçаруçи — запевала
Совет Союзĕ — миршĕн пыракан кĕрешӳ пуçаруçи — ист. Советский Союз — инициатор борьбы за мир

пухă

1.
собрание, сборник
коллекция

сăвă пуххи — сборник стихов
очерк пуххи — сборник очерков
Гоголь сочиненийĕсен пуххи — собрание сочинений Гоголя
авалхи укçа пуххи — коллекция древних монет

размер

2. поэт., муз.
размер
сăвă размерĕ — размер стиха

ритм

ритмический
музыка ритмĕ — музыкальный ритм
сăвă ритмĕ — ритм стиха
ритм единици — ритмическая единица
ритм туйăмне аталантар — развивать чувство ритма  
ритм секцийĕ — ритм-секция

рифмăла

рифмовать
сăвă йĕркисене рифмăла — рифмовать стихи
рифмăласа кала — говорить в рифму
рифмăласа çыр — писать в рифму

романс

романс (лирикăллă юрă тĕсĕ)

рондо

I. лит.
рондо (рифмăсем хăйне евĕрлĕ черетленсе пыракан сăвă йĕрки) [фран. rondeau]
рондо формиллĕ сăвă — стихотворение в форме рондо

сасă

звуковой
звуко-

уçă сасăсем — гласные звуки
хупă сасăсем — согласные звуки
сасă евĕрлевĕ —звукоподражание
юрă сасси — звуки песни
сасă çырни — звукозапись
сасă çыракан хатĕр — звукозаписывающее устройство
сасă операторĕ — звукооператор
сасă хумĕсем — звуковые волны

сăвă

стиховой
стихотворный

прозăллă сăвă — стихи в прозе
Çеçпĕл сăввисем — стихотворения Сеспеля
сăвă виçи — размер стиха, стихотворный размер
сăвă йĕрки — стихотворная строка
сăвă кĕнеки — книга стихов
сăвă ярăмĕ — цикл стихотворений
сăвă çырас сăвă ĕç — стихосложение
сăвă чĕлхи — стиховая речь
сăвă çыр — писать стихи
сăвă пăхмасăр калама вĕрен — заучивать стихи наизусть

сăвă

песенный
сăвă кала — 1) читать стихи 2) петь частушки
сăвăсăр юрă — песня без слов
ку поэт сăввисемпе нумай юрă хывнă — на слова этого поэта сложено много песен

сăвă

4. диал.
мелодия, напев
юрă сăвви — мелодия песни
пире аппа сăй тăвать пирĕн сăвва илтесшĕн — фольк. нас потчует сестрица, желая услышать наши напевы

сăвă

6. уст.
сăвă — особый жанр детских шуточных песен

сăвă-юрă

собир.

сăвă-юрă

собир.

1.
песни (народные), песенный фольклор

сăвă-юрă

песенный
халăхăн сăвă-юрă пултарулăхĕ — песенное творчество народа

сăвă-юрă

2.
стихи и песни
нимĕç поэчĕсен сăвви-юррисем — стихи и песни немецких поэтов

сăмах

4.
слова, текст
юрă сăмахĕсем — слова песни
тупа сăмахĕсене вула — зачитать текст присяги

строфа

лит.
строфа (темиçе сăвă йĕрки, куплет)

сукмак

тропинка, тропа
стежка
прост.
вăрман сукмакĕ — лесная тропа
пĕчĕк сукмак — тропка, тропочка
такăр сукмак — торная тропа
сукмак ту — проложить тропинку
вăрманта мулкач сукмакĕсем нумай — в лесу много заячьих троп
Чакакăн пĕр сăвă, ухмахăн пĕр сукмак. — посл. У сороки одна песня, у глупца одна дурь (букв. тропинка).

такăн

4.
останавливаться, прерываться
юрă такăнчĕ — песня оборвалась

тата

2. присоед.
еще, и еще, кроме того, вдобавок, к тому же
тата темиçе сăвă вуласа пар — прочитать еще несколько стихотворений
халĕ тата чирлерĕм — к тому же я теперь заболел

техĕмсĕр

3.
невыразительный, тусклый
техĕмсĕр сăвă — невыразительные стихи

тоника

лит.
тоника (пусăмлă тата пусăмсăр сыпăксене черетлентерсе çырнă сăвă йĕрки)

тоникăллă

лит.
тонический
тоникăллă сăвă — тонический стих

туйăмлă

4.
преисполненный какого-л. чувства
çепĕç туйăмлă юрă — песня, преисполненная лирического чувства

тунсăхлă

грустно, печально
тунсăхлă юрă — грустная песня
тунсăхлă сăн-пит — печальное выражение лица

уçă

звонко
уçă юрă — звонкая песня
унăн сасси уçă — у него звонкий голос
уçă юрла — звонко петь

хайла

3.
слагать, сочинять
составлять

кроссворд хайла — составлять кроссворд
сăвă хайла — сочинять стихи
такмак хайла — импровизировать частушки

халаллă

4.
посвященный
с посвящением

халаллă сăвă — стихотворение с посвящением

хастар

задорно, лихо, с удалью
хастар такмаксем — задорные частушки
хастар юрă — удалая песня

хĕлхемлĕн

2. перен.
задорно, с задором, весело, с огоньком
юрă хĕлхемлĕн шăранать — задорно звучит песня

хĕмлен

5. перен.
вдохновляться, воодушевляться
хĕмленсе юрă шăрантар — самозабвенно петь

хорал

муз.
хорал (темиçе сасăпа юрламалли юрă)
Бах хоралĕсем — хоралы Баха

хорей

лит.
хорей (пусăм пĕрремĕш сыпăк çине ӳкекен икĕ сыпăклă сăвă виçи)

хорей

хореический
хорей виси — хореический размер
хорейпа çырнă сăвă — стихотворение, написанное хореем

хумхат

4. перен.
волновать, тревожить, вызывать волнение, тревогу
юрă кăмăла хумхатать — песня волнует душу

хур

8.
сочинять, слагать (песню)
юрă хур — сложить песню
Атăл çинчен хунă юрă — песня о Волге

хурланчăк

печально, грустно, жалобно
хурланчăк сасă — жалобный голос
хурланчăк юрă — грустная песня
вăл темшĕн хурланчăк пăхать — он чем-то опечален, он выглядит печальным

хурлă

печально, грустно
хурлă юрă — печальная песня
хурлă çӳре — ходить в печали

хурлăн

2.
печально, грустно
хурлăн юрă ĕнер — грустно напевать

хурлăхлă

печально, грустно, уныло, жалобно
хурлăхлă кĕвĕ — грустная мелодия
хурлăхлă юрă — заунывная песня

хыв

14.
слагать, сочинять, составлять
сăвă хыв — сочинять стихи
юрă хыв— сложить песню

хывăн

4.
слагаться
юрă хывăнчĕ — сложилась песня

цезура

лит.
цезура (сăвă йĕркинчи чарăну, пауза)

чупă

4.
ритм
сăвă чуппи — ритм стиха

шай

8.
лад, образец, способ
ĕлĕкхи шайпа хунă юрă — песня на старинный лад

шăплан

1.
затихать, умолкать
урам шăпланчĕ — на улице воцарилась тишина
юрă шăпланчĕ — песня затихла
шăпланăр-ха! — тише!

шухă

2.
легкомысленный, ветреный, беспечный
шухă шухăш — легкомыслие, ветер в голове
юрă пуçласа юрларăм, шухă тесе ан калăр — фольк. не сочтите меня легкомысленной за то, что первой начала песню

шӳтле

шутливо, в шутку
шӳтле сăмах — шутливое слово
шӳтле юрă — шуточная песня

экспромт

экспромт (сасартăк пуçа килнĕ сăвă, юрă)
музыка экспромчĕ — музыкальный экспромт
экспромтăн хуравла — ответить экспромтом

эмоциллĕ

эмоциональный
эмоциллĕ сăвă — эмоциональное стихотворение

эпиграмма

лит.
эпиграмма (сатирăллă кĕске сăвă)

эреветлĕн

красиво, чудесно
шăпчăксем эреветлĕн юрă шăрантараççĕ — соловьи заливаются трелями

юр

II. см. юрă

юрă

песенный
авалхи юрăсем — старинные песни
ĕç юрри — трудовая песня
сăпка юрри — колыбельная песня
халăх юрри — народная песня
халăх юратакан юрă — популярная песня
юрă ăсти — певец
юрă кĕвви — песенный мотив
юрă уявĕ — праздник песни
юрăпа ташă ансамблĕ — ансамбль песни и танца
юрă пуххи —сборник песен, песенник
юрă хыв — сложить песню
Юрри сăмаха кăларса пăрахма çук. — погов. Из песни слова не выкинешь.

юрă


юрă карти — хоровод

юрă-çĕмĕ

то же, что юрă-кĕвĕ

юрла

II.

1.
петь, распевать
ари юрла — петь арию
дуэтăн юрла — петь дуэтом
соло юрла — петь соло, солировать
хурлăхлă юрă юрла — петь грустную песню
вăл юрлама ăста — он мастер петь
юрласа яр — запеть
юрла-юрла ĕçле — работать с песней
юрламашкăн сассăм пур — фольк. голос есть у меня для песен

ямб

лит.
ямб (пусăм иккĕмĕш сыпăк çине ӳкекен икĕ сыпăклă сăвă виçи)

ямб

ямбический
ямб виçи — ямбический размер
ямбпа çырнă сăвă — стихотворение, написанное ямбом

янăра

1.
раздаваться, звучать
савăк юрă янăрать — звучит веселая песня
шкул кăритурĕнче шăнкăрав янăрарĕ — в коридоре школы прозвучал звонок

янăравлăх

(янравлăх)

звучность, звонкость
музыкальность

сăвă янăравлăхĕ — музыкальность стиха
хупă сасăсен янăравлăхĕ — лингв. сонорность, звонкость согласных

янăрат

2.
звонко петь
звонко играть
(на музыкальных инструментах)
наяривать прост.
купăс янăрат — наяривать на гармошке
хĕрсем юрă янăратаççĕ — девушки звонко поют песню

янкăс

1.
звонкий, серебристый, заливистый (о голосе, смехе и т. п.)
янкăс кула — заливистый смех
янкăс юрă — звонкая песня

ӳркев

унылый, хмурый, тоскливый
ӳркев юрă — тоскливый напев
ӳркеве уç — прогнать хандру
мана ӳркев пусрĕ — 1) меня одолела лень 2) на меня нашла хандра

çаврăм

4.
то же, что çавра 2, 3
ăмăртусен юлашки çаврăмĕ — заключительный тур соревнований
сăвă çаврăмĕ — строфа стихотворения
сăмах çаврăмĕ — выражение, оборот речи
пĕр çаврăм пурте чĕнмесĕр ларчĕç — некоторое время все молчали

çемĕ

мелодический
авалхи çемĕсем — старинные напевы
ташă çемми — плясовая мелодия
юрă çемми — мотив песни
çемĕ пуянлăхĕ — мелодическое богатство
çемĕ ĕнĕрле — напевать мотив
çемĕ кăлар — выводить мелодию

çемĕ

2.
ритм, такт
лад

вальс çемĕмиллĕ юрă — песня в ритме вальса
мусăк çеммипе — в такт музыке
оркестр çеммипе — под звуки оркестра
çемĕ тыт — выдерживать ритм

çемĕле

1.
складывать музыку
выводить мелодию, напев

юрă çемĕле — сложить песню
сăмахсене çемĕлесе кала — напевно выводить слова

çĕкле

12.
воодушевлять, поднимать, вызывать подъем
прибавлять, умножать
(силы)
юрă чуна çĕклет — песня вызывает душевный подъем

çĕнтерӳллĕ

победно, победоносно
çĕнтерӳллĕ революци — победоносная революция
çĕнтерӳллĕ çар — победоносная армия
çĕнтерӳллĕ юрă янăрать — звенит победная песня

çыр

2.
писать, сочинять
нимĕçле çыр — писать по-немецки
изложени çыр — писать изложение
протокол çыр — составить протокол
сăвă çыр — сочинить стихи
çыраканĕ паллă мар — автор неизвестен
çырнисен пуххи — собрание сочинений

ăста

мастерски, искусно, умело, виртуозно
вăйлă тырпул ăсти — мастер высокого урожая
сăмах ăсти — художник слова
ташă ăсти — плясун, танцор
юрă ăсти — искусный певец, песельник прост.
ăста ĕç — искусная работа
ăста хирург — опытный хирург
вăл юрра ăста — он мастер петь
вăл купăс ăста калать — он мастерски играет на гармони
Ăста аллинче ĕç вылять. — погов. Дело мастера боится.
Ӳркенмен — ăста пулнă. — посл. Кто работает без лени, тот становится мастером.

вĕрен

3.
учить, изучать, выучивать, запоминать что-л.
сăвă вĕрен — учить стихи
вăл урок вĕренмен — он не выучил урока

çавăр

19.
отделывать
обшивать, оторачивать

кĕпе аркине тĕрĕ çавăр — отделывать подол рубахи вышивкой
ука кирлĕ çуха çавăрма, хайла кирлĕ юрă юрлама — фольк. чтобы обшить ворот, нужны позументы, чтобы спеть песню, нужно искусство

хумхануллă

волнующий, вызывающий волнение
хумхану самантсем — волнующие моменты
хумхану юрă — волнующая песня

хитрен

2.
мелодично
юрă хитрен янăрать — песня звучит мелодично

кил


тӳр кил — доводиться, случаться
мана унпа паллашма тӳр килчĕ — мне довелось познакомиться с ним
мĕн килчĕ ăна — что попало, все подряд
ăçта килчĕ унта — 1) где попало 2) куда попало
кăмăла кил — нравиться
çĕнĕ юрă пурне те кăмăла килчĕ — новая песня понравилась всем
пурăна киле — со временем
май кил — удаваться
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности

çавра


çавра курка — круговая чаша, чаша пущенная по кругу
çавра юрă — хороводная песня

хайлаллă

иносказательно
хайлаллă сăвă — стихотворение с иносказательным смыслом

ритмика

ритмический
сăвă ритмики — ритмика стиха

форма

6. лит., лингв., иск.
форма
сăвă форми — форма стиха
сăмах формисем — формы слова

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

авăр

1. П.п. Пĕр-пĕр япалан çынна пăхăнтаракан витĕмĕ; серепе, таната. Парти авăрне лекнĕ Патшалăх Канашĕ... Х-р, 25.12.1997, 3 с. Унăн ăшшăн пăхакан куçĕсем, çемçе калаçăвĕ, лăпкă кулли... хăйсен авăрне çавăрса илсе кайрĕç. ТА, 1998, 1 /, 47 с. Çапла майĕпен театр авăрне кĕрсех кайрăм. ÇХ, 2000, 17 /, 12 с. — черкке авăрĕ (Х-р, 22.09. 1992, 4 с.); эрех «авăрĕ» (ПÇ, 16.05.2001, 3 с.); наркотик авăрĕ (ЧХ, 2000, 34 /, 6 с.); çемье авăрĕ (К-ш, 1998, 7 /, 8 с.); юрату авăрĕ (Т-ш, 2001,39 /, 10 с.). 2. П.п. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă вышкайсăр лару-тăру. Председатель хуçалăха юхăнчăклăх авăрне чăмтарнă. К-н, 1986, 20 /, 7 с. «Химпром» авăртан тухасшăн. Х-р, 29.10.1993, 1 с. Çеçпĕле юрату туйăмĕ вăйлă çавăрса илет те асап авăрне кĕртсе ӳкерет. Х-р, 18.09.2001, 3 с. — хăрушлăх авăрĕ (Я-в, 1991, 4 /, 23 с.); синкер авăрĕ (Я-в, 1995, 10 /, 113 с.); мĕскĕнлĕх авăрĕ (Ч-х, 1999, 27 /, 3 с.); финанс ултавĕн авăрĕ (Х-р, 2.07.1999, 3 с.); пĕчченлĕх авăрĕ (ÇХ, 2003, 2 /, 2 с.). 3. П.п. Хĕвĕшӳ, тĕркĕшӳ, пăтрану, пăтрав. «Сумкăсемпе порт-фельсем» текен лавккана ... çитрĕм те — чăн-чăн авăра лекрĕм. К-н, 1983, 24 /, 4 с. Пĕр сăвă та пулин... путмасăр иштĕр-и кун-çул авăрĕнче. Г.Ирхи, 1991, 24 с. Пире, йытă çурисем пек, коммунизмла идеологи мунчинчен рынок авăрне кăларса пăрахнă. Х-р, 28.04.1994, 3 с. Пурнăç авăрĕнче ишме вĕренеççĕ [Пуçелĕк]. ÇХ, 2002, 6 /, 5 с.

альбом

ç.п. Аудиокассета (туп.) е компакт-диск (туп.) çине çырса тиражланă юрă-кĕвĕ пуххи. Газмановăн ку таранччен 5 магнитлă альбом тухнă. ÇХ, 1997, 20 /, 5 с. «Агата» ушкăнăн юлашки альбомĕ. Т-ш, 1998, 6 /, 5 с. Л.Васильевăн çĕнĕ магнитлă альбомĕн ... презентацийĕ пулчĕ. Х-р, 20.07.1999, 4 с. «Аксар» студи кăларнă «Чăваш ташши-6» альбом. Т-ш, 1999, 3 /, 8 с. —дебют альбомĕ (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); альбом-кассета (ÇХ, 1999, 7 /, 9 с.).

ди-джей

ç.с. Кĕвĕ-çемĕ (музыка) программине, дискотекăна (туп.) ертсе пыракан çын; диск-жокей. Кăшт ĕшенсен [дискотекăра] Сергей ди-джей култарма тăрăшрĕ. Х-р, 25.02.1997, 4 с. Ташăсем хушшинчи кĕске тăхтавсенче ди-джейсем «пропаганда» ĕçне тунă. ÇХ, 1997, 49 /, 4 с. Халь ди-джей юрă-кĕвĕ çыракан... фирмăра çĕнĕ альбом хатĕрлет. Т-ш, 1999, 12 /, 11 с. Ди-джейсем хăйсен пултарулăхĕпе савăнтарчĕç. К-ш, 2001, 4 /, 4 с.

диск

ç.п. Кĕвĕ-юрă е урăх информаци çырнă пластинка. Юрлать, пысăк çитĕнӳсем тăвать, темиçе диск çыртарса кăларнă. Х-р, 17.06.1992, 2 с. Влад Сташевский сцена çине тухнăранпа кăçал пилĕк çул çитет. Çакна вăл çĕнĕ диск кăларнипе паллă тăвать. Т-ш, 1998, 12 /, 12 с. Эп халех чаплă хитсен тулли дискне çыртарса хатĕрлеме пултаратăп. ÇХ, 1999, 1 /, 5 с. Киле çитрĕм те ывăннине пăхмасăрах диск итлерĕм. Х-р, 1.06.2000, 3 с. — лазер диск (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.).

дискотека

п.с. Çамрăксем ятарлă вырăна пухăнса, кĕвĕ ярса ташлани; ташă каçĕ. Вокалпа инструментсен ансамблĕсемпе дискотекăсем пирки те каласа хăварас килет //Я-в, 1985, 1 /, 2 с. В. Станьял тĕрлĕ мероприятисем сĕнет, ... вĕрентӳрен пуçласа юрă-ташă, дискотека, фестивальсем таранах. Х-р, 10.12.1996, 3 с. Кашни кунах, хĕрпе каччă пек, клуба, дискотекăсене каяттăмăрччĕ. Вăл дискотекăна ертсе пыратчĕ. ÇХ, 1999, 3 /, 10 с. Çур çĕр иртни пĕр сехетченех шавласа кĕрлет дискотека. ПÇ, 2.09.2000, 4 с. — шавлă дискотека (ÇХ, 1997, 50 /, 8 с.); чăваш дискотеки (К-н, 2001, 20 /, 8 с.); — дискотека ирттер (ÇХ, 1998, 46 /, 5 с.); дискотекăра паллаш (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.); дискотекăна чĕн (ТА, 2002, 5 /, 16 с.).

ирĕкленӳ

ç.с. Ирĕке тухни, ирĕклĕх илни; хăтăлу. Индире çынсем пин-пин çул хушши Туррăмăр ячĕсене ятарлă сăвăмантракаласа асăнаççĕ. Санскрит чĕлхинче «мана» сăмах«ăс» тенине, «трая» вара «ирĕкленӳ» тенине пĕлтерет. Кришна вĕрентĕвĕ, 1995, 71 с.; Х-р, 27.06.1997, 4 с.

кĕвĕлĕх

п.с. 1. Сас-чĕвĕн илемлĕ янравĕ; килĕшӳлĕх, янравлăх, ĕнерӳлĕх. Юрă сăввин хăйĕн ритмĕ, кĕвĕлĕхĕ пур. Г.Ефимов //Я-в, 1968, 6 /, 30 с. Поэзи ... музыкăна çывăх тăракан кĕвĕлĕх. Г.Айхи //ТА, 1988, 10 /, 57 с. Лена юрлакан юрăсем çепĕçлĕхпе, кĕвĕлĕхпе тыткăна илеççĕ. Х-р, 20.01.1994, 4 с. Илле Тукташ кĕвĕлĕхĕпе çунатланса эпĕ те хамăн сăвă сăмахĕсене çырса панăччĕ. Ар, 2001, 17 /, 2 с. — сăвă кĕвĕлĕхĕ (ТА, 1998, 1 /, 14 с.); сăввăн кĕвĕлĕхĕ (Х-р, 11.11.1999, 1 с.); сасăсен кĕвĕлĕхĕ (ХШ, 2000, 4 /, 102 с.); асамлă кĕвĕлĕх (ЧЕ, 1999, 8 /, 5 с.); — ВЧС, 1971, 124 с., 338 с., 355 с. 2. Шайлашулăх, çураçулăх, килĕшӳлĕх. Çын кăмăлĕ тĕнче кĕвĕлĕхне тупсан çеç чăн-чăн поэзи ӳкерчĕкĕсем çуралĕç. Н.Петровский //ЧЕ, 1992, 21 /, 15 с. Шуйттан ... пурнăçри çураçулăхпа кĕвĕлĕхе пĕрмаях пăсса пынă иккен. ЧС, 1994, 8 кл., 321 с.

кĕвĕ-çемĕ

п.с. Кĕвĕ-юрă, музыка, мусăк. Алăк хупăнать, кĕвĕ-çемĕ чарăнать. Г.Ефимов, 1960 (Акăшпи), 37 с. Хальччен çунатлантарнă кĕвĕ-çемĕ чуна ыраттарать. Д.Гордеев, 1988, 259 с. Ф.П.Павловпа С.М.Максимов чăваш кĕвви-çеммине тăван чĕлхепех самай çыпăçуллă тишкерме пултарнă. ХЭ, 1996, 142 с. Пушă вăхăтра сăвă çыратăп, кĕвĕ-çемĕ итлетĕп. Т-ш, 1998, 3 /, 11 с. — юрă-ташă кĕвви-çемми (Ю.Скворцов, 1978, 35 с.); çамрăксен кĕвви-çемми (Хв.Агивер, 1984, 185 с.); ют çĕршывсенчи кĕвĕ-çемĕ (К-н, 1987, 22 /, 2 с.); — кĕвĕ-çемĕ терминĕсем (ХЭ, 1996, 142 с.); кĕвĕ-çемĕ уявĕ (Т-ш, 1998, 10 /, 3 с.).

конкурсçă

ç.с. Конкурса хутшăнакан çын. Баянист баяна тăсса ярса кĕвĕ шăрантарать, конкурсçăсен вара мĕнле юрă пулнине куракансене пĕлтермелле. Х-р, 20.02.1996, 4 с. Чăваш эстрада юррисен «Кĕмĕл сасă» фестиваль-конкурсне ирттерме йышăннă... Конкурсçăсен фестивале хутшăнма кăмăл пурри çинчен йĕркелӳ комитетне пĕлтермелле. Т-ш, 1999, 48 /, 7 с.

марафон

1. П.п., куçăм. Нумая пыракан тупăшу-ăмăрту; вăрах тăсăлакан ĕç. Уапа-Уапа хулинче йĕркеленĕ музыка марафонĕ 50 куна тăсăлнă. К-н, 1982, 16 /, 10 с. Вăт çав кунран пуçланчĕ те ĕнтĕ ман марафон. Кашни кун тенĕ пекех правление чупатăп. К-н, 1984, 5 /, 7 с. Çапла вара [халăх] суйлав марафонне хутшăнакан 5 кандидатран виççĕшне кăмăллани курăнчĕ. ÇХ, 1997, 50 /, 2 с. Сентябрь тата октябрь уйăхĕсенче «Шупашкар — Атăлçи культура тĕп хули» марафон иртĕ. Марафона юрă-кĕвĕ фестивалĕ уçĕ. ХС, 2003, 84 /, 1 с. 2. Ç.п. Телемарафон (туп.). Çĕртме уйăхĕн 1—4-мĕшĕсенче ыркăмăллăх марафонĕ ирттерчĕç... Предприятисемпе организацисем марафон счечĕ çине 320 пин тенкĕ куçарса панă... Марафон йĕркелӳçисем акцие хастар хутшăннисене чĕререн тав тăваççĕ. Х-р, 6.06.2000, 1 с.

мусăк

п.в. Музыка, кĕвĕ-çемĕ, кĕвĕ-юрă. Сывлăша çурайрĕ мусăк... П.Хусанкай, 1968, 99 с. Ах, мĕнпе-ши вăйлăçын. Хуравлать, ав, клавесин, «Мусăкпа, тет, мусăкпа!» Г.Айхи, 1988, 42 с. Ак, мусăк пек, черккесем те янрарĕç. Бельман, 1999, 25 с. — мусăк тĕпчевĕ (Х-р, 17.05.2003, 2 с.); — Ашмарин, VIII, 275 с.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

кафизма

псалтирь пайĕсем. Çав псалтирте 150 псалом (юрă): вĕсене 20 пая уйăрнă, пайĕсене кафизма теççĕ [Наставление 1896:52].

композиттăр

, композитор шухăшласа нотпа юрă кĕввисем çыракан; юрламаллисене çыракан. Чăваш юррисен кĕввисем нумайĕшĕ чаплă композиттăрсем (шухăшласа нотпа юрă кĕввисем çыракансем) çырнă кĕвĕсем евĕрлĕ [Комиссаров 1918:23]; Чăвашран чаплă поэтсем, кĕнекеçĕсем тухĕç; хамăрăн композиторсем (юрламаллисене çыракансем) <…> тухса чаплăланĕç [Комиссаров 1918:39].

мыскара

шӳт. Мыскара (шӳт) тунă чух, халлап каланă чух, юрă юрланă чух, ташланă чух Турă ятне хисеплемесĕр асăнмарăн-и? [Требник 1886:50].

псалом

псалтирти юрă; Иисус Христос вĕренекенĕсемпе Турра мухтаса юрлакан юрăсем. Çав псалтирте 150 псалом (юрă): вĕсене 20 пая уйăрнă, пайĕсене кафизма теççĕ [Наставление 1896:52]; Апат пĕтсен Иисус Христос вĕренекенĕсемпе Турра мухтаса юрăсем (псаломсем) юрланă та Елеон тăвĕ çинчи Гефсимания пахчине кайнă [Наставление 1896:112].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

ария

сущ.жен.
ари (оперăн юрă евĕрлĕ пайĕ); певец исполнил арию юрăçă ари юрларĕ

басня

сущ.жен.
юптару, халап (ытарлă калав е сăвă); басни И.А.Крылова И.А.Крылов юптарăвĕсем

белый

прил.
1. (ант. чёрный) шурă; белый, как снег юр пек шурă; белый голубь шурă кăвакарчăн; окрасить в белый цвет шурăпа сăрла
2. (син. белогвардейский; ант. красный) шурă (Раççейре 1917 çулта пĕтернĕ влаçшăн кĕрешекенсем çинчен) ♦ белый хлеб шурă çăкăр (тулă çăнăхĕнчен пĕçерни); белый гриб шурă кăмпа; белые пятна на карте тĕпчемен çĕрсем; на белом свете çут тĕнчере; белые стихи рифмăсăр сăвă; средь бела дня тăр кăнтăрла; шито белыми нитками тупсăмĕ кĕретех курăнать (ултавăн); принимает чёрное за белое хурапа шурра уйăраймасть

веселить

глаг. несов. (син. радовать; ант. печалить, огорчать)
савăнтар, хаваслантар, хĕпĕртеттер, савăнăç кӳр; песня веселит душу юрă чуна савăнăç кӳрет

вокал

сущ.муж.
юрă ăсталăхĕ, юрлас ăсталăх

вокалист

сущ.муж., вокалистка жен.
юрăçă, юрă ăсти

вокальный

прил.
юрă -ĕ, юрлав -ĕ, юрăçă -ĕ, юрлавçă -ĕ; вокальное искусство юрлав ăсталăхĕ; вокальный ансамбль юрăçăсен ансамблĕ

гимн

сущ.муж.
гимн (патшалăх символĕ шутланакан чаплă юрă); Гимн Российской Федерации Раççей Федерацийĕн Гимнĕ; оркестр исполнил гимн оркестр гимн каларĕ

данные

сущ.множ.
1. (син. сведения) даннăйсем, хыпарсем; по официальным данным официаллă хыпарсем тăрăх; обобщить данные даннăйсене пĕтĕмлет
2. (син. способности, задатки) пултарулăх, хевте; у ребёнка есть музыкальные данные ачан юрă-кĕвĕ пултарулăхĕ пур ♦ компьютерная база данных компьютер даннăйсен бази

дарование

сущ.сред. (син. талант)
пултарулăх, талант; пултаруллă çын; он обладает музыкальным дарованием унăн юрă-кĕвĕ пултарулăхĕ пур; конкурс молодых дарований пултаруллă çамрăксен конкурсĕ

декламировать

глаг. несов.
илемлĕ вула; декламировать стихи со сцены сцена çинче сăвă вула

жизнерадостный

прил., жизнерадостно нареч. (син. весёлый, бодрый; ант. унылый)
хаваслă, савăнăçлă, хавхаланчăк; жизнерадостная песня хаваслă юрă; жизнерадостное настроение хавхаланчăк кăмăл

задушевный

прил. (син. сердечный, искренний), задушевно нареч.
ăшă кăмăллă, чуна тивекен; задушевная песня чуна тивекен юрă

затянуть

глаг. сов.
1. кого-что (син. завязать) çыхса ларт, туртса çых; затянуть пояс потуже пиçиххине хытăрах туртса çых
2. 1 и 2 л. не употр. (син. засосать) туртса кĕрт, çăт, путар; нас чуть не затянуло в трясину эпир путлăх çăтасран аран çăлăнтăмăр
3. (ант. покрыть) вит, хупла, хупласа ил; небо затянуло тучами тӳпене пĕлĕтсем хупласа илнĕ
4. что и с чем (син. замедлить; ант. ускорить) вăраха яр, тăсса яр; затянуть работу ĕçе вăраха яр ♦ затянуть песню юрă юрласа яр; затянуть в спор тавлашăва хутшăнтар

звонкий

прил. (син. звучный, громкий; ант. глухой), звонко нареч.
янравлă, уçă; янăракан; звонкий голос уçă сасă; звонкие согласные звуки янăракан хупă сасăсем; звонко петь песню юрă шăрантар

звучать

глаг. несов.
1. янăра, илтĕн; звучит песня юрă янăрать
2. (син. проявляться, выражаться) палăр, сисĕн; в его голосе звучит радость унăн сассинче савăнăç палăрать

импровизация

сущ.жен.
импровизаци (хайланă вăхăтрах каласа пани, сăм., юрă хывнă май ăна юрлани)

искусство

сущ.сред.
1. ӳнер; изобразительное искусство сăнарлă ӳнер; музыкальное искусство юрă-кĕвĕ ӳнерĕ; заслуженный деятель искусств ӳнерсен тава тивĕçлĕ ĕçченĕ
2. (син. мастерство) ăсталăх, хайлалăх, маçтăрлăх; искусство вышивки тĕрĕ ăсталăхĕ

книга

сущ.жен.
1. кĕнеке (вуламалли); детские книги ача-пăча кĕнекисем; книга стихов сăвă кĕнеки; сидеть за книгой кĕнеке тытса лар; писатель издал новую книгу çыравçă çĕнĕ кĕнеке пичетлесе кăларнă
2. кĕнеке (ĕç çинчен çырса пымалли); бухгалтерские книги бухгалтери кĕнекисем; книга жалоб и предложений жалобăсемпе сĕнӳсен кĕнеки ♦ ему и книги в руки ку ĕç шăпах ун валли

композитор

сущ.муж.
композитор (кĕвĕ хайлакан); композитор-песенник юрă хывакан композитор

литься

глаг. несов.
1. юх, тăкăн; вода льётся из крана кранран шыв юхать
2. янра, шăран; песня льётся далеко юрă инçете янрать

мелодия

сущ.жен. (син. напев)
кĕвĕ, çемĕ; мелодия песни юрă кĕвви; танцевать под мелодию вальса вальс çеммипе ташла

мода

сущ.жен.
мода (халăх юратакан çĕнелĕх, сăм., тумтир, юрă-кĕвĕ); войти в моду модăна кĕр; журнал мод модăсен журналĕ

музыка

сущ.жен.
кĕвĕ, юрă-кĕвĕ, музыка; эстрадная музыка эстрада юрри-кĕвви; чувашская народная музыка чăваш халăх кĕвви

обнаружить

глаг. сов.
1. (син. найти, отыскать) туп, уç, тупса палăрт, уçса пар; обнаружить обман ултава уçса пар
2. (син. проявить) кăтарт, палăрт; ребёнок обнаружил хорошие музыкальные данные ачан кĕвĕ-юрă пултарулăхĕ пурри палăрчĕ

одаренный

прил. (син. талантливый)
пултаруллă; музыкально одарённый ребёнок кĕвĕ-юрă енĕпе пултаруллă ача

пение

сущ.
сред. юрă, юрлав; юрлани; пение соловья шăпчăк юрри; хоровое пение хорпа юрлани

песня

сущ.жен., множ. песни
юрă; чувашские народные песни чăваш халăх юррисем; петь песню юрă юрла

пляска

сущ.жен.
ташă; песни и пляски юрă-ташă

по

предлог, употр. с разными падежами
1. при указании на место действия тăрăх, çинче; -ра (-ре); -па (-пе); гулять по саду садра уçăлса çӳре; идти по дороге çулпа пыр
2. при указании на вид деятельности енĕпе, тĕлĕшпе; -па (-пе); проводить занятия по музыке кĕвĕ-юрă занятийĕсем ирттер
3. при указании на средство действия тăрăх; -па (-пе); передавать по радио радиопа пар
4. при указании на количество распределяемых предметов -шар (-шер); выдать по тысяче рублей пĕрер пин тенкĕ алла пар, пĕр пиншер тенкĕ укçа пар
5. при указании на время действия -сан (-сен); -чен; -серен; по вечерам каçсерен; по десятое июня çĕртме уйăхĕн вуннăмĕшĕччен; по возвращении домой киле таврансан ♦ дел по горло ĕç мăй таран; по весне çуркунне; это не по мне ку мана юрамасть; стало не по себе лайăх мар пулса кайрĕ, кăмăл пăсăлчĕ

праздник

сущ.муж.
уяв; народный праздник халăх уявĕ; отмечать праздник уяв ту, уявла ♦ престольный праздник чиркӳ уявĕ; праздник труда и песни ĕçпе юрă уявĕ

припев

сущ.муж.
хушма çаврăм, юрă хушми (кашни куплет хыççăн хушса юрламалли)

размер

сущ.муж.
пысăкăш, виçе; размер заработной платы ĕç укçи пысăкăшĕ ♦ стихотворные размеры сăвă виçисем (сăм., ямб, хорей т. ыт.)

рифма

сущ.жен.
рифма (сăвă йĕркисен вĕçĕсем пĕр пек янрани); подобрать рифму рифма туп

романс

сущ.муж.
романс (лирикăллă юрă); старинные русские романсы авăлхи вырăс романсĕсем

сатирический

прил., сатирически нареч.
тăрăхлавлă, питлевлĕ; тăрăхлакан, питлекен; сатирические стихи питлевлĕ сăвă

сложить

глаг. сов.
1. купала, хыв, хур, купаласа хур; сложить дрова в штабель вутта шаршана хыв
2. (ант. вычесть) хуш, хушăм ту; сложить три числа виçĕ хисепе хуш
3. хутлат, хуçлат; сложить нож çĕççе хуçлат
4. (син. сочинить) хыв, хур, хайла; сложить песню юрă хыв ♦ сложить оружие парăн; сидеть сложа руки ĕçлемесĕр лар; сложить голову пуçа хур (çапăçура вилни çинчен)

слушать

глаг. несов.
1. итле, тăнла; слушать музыку юрă-кĕвĕ итле; внимательно слушать учителя вĕрентекен каланине тăнла
2. итлесе вĕрен, итле (вĕренме); он слушал известных профессоров вăл паллă профессорсене итлесе вĕреннĕ
3. итле, шута ил, шута хур; Не слушайте его! Ан итлĕр ăна! ♦ слушай, слушайте вводн. сл. итле-ха, итлĕр-ха

сопровождать

глаг. несов.
1. кого-что пĕрле çӳре, пĕрле пул (сăм., пуçлăхпа, хисеплĕ хăнапа)
2. çыхăнтарса пыр, пĕрле ту, çеммипе ту; сопровождать пение танцем юрă çеммипе ташла

способность

сущ.жен. (син. одарённость)
пултарулăх; развивать музыкальные способности кĕвĕ-юрă пултарулăхне аталантар

стих

сущ.муж.
1. сăвă йĕрки
2. множ. стихи сăвăсем, поэзи; стихи и проза сăвăсем тата проза; писать стихами сăвăласа çыр

стихотворение

сущ.сред.
сăвă; прочитать стихотворение наизусть сăвва пăхмасăр кала

считать

глаг. несов.
1. шутла; считать до десяти вунна çити шутла; считать деньги укçа шутла
2. кого-что кем-чем, за кого-что или с союз ом «что» (син. полагать) шутла, хыв, хур, те; шутне хур; его считают знатоком музыки ăна юрă-кĕвĕ ăсти тесе шутлаççĕ

так

1. нареч. çапла, апла; çакăн пек, çавăн пек; сделай вот так ак çакăн пек ту
2. частица усилит. (син. очень) çав тери; я так люблю музыку эпĕ юрă-кĕвĕне çав тери юрататăп
3. нареч. хăйне хăех, хăй хальлĕн; болезнь так не пройдет, надо лечиться чир хăйне хăех иртсе каймĕ, сипленес пулать
4. частица, употр. при разъяснении, уточнении (син. например) çапла, акă, сăмахран; сельчане живут хорошо, так, многие построили дома ял çыннисем аван пурăнаççĕ, çапла, нумайăшĕ çурт лартнă
5. частица усилит. (син. очень) çав тери; я так люблю музыку эпĕ юрă-кĕвĕне çав тери юрататăп
6. союз (син. если) пулсан; тăк (тĕк); сказал, так сделаю каларăм пулсан тăватăпах ♦ и так ахаль те, унсăр та; так и быть юрĕ ĕнтĕ; так и есть чăнах та; так как союз мĕншĕн тесен; так что союз çавăнпа та; так или иначе мĕнле пулсан та; так себе вăтам, чухă кăна

училище

сущ.сред.
училище; музыкальное училище юрă-кĕвĕ училищи; профессиональные училища професси училищисем

филармония

сущ.жен.
филармони (юрă-кĕвĕ пĕлĕвĕ саракан, концерт ирттерекен организаци)

фольклор

сущ.муж.
халăх пултарулăхĕ; музыкальный фольклор халăхăн юрă-кĕвĕ пултарулăхĕ; изучать фольклор халăх пултарулăхне тĕпче

фонограмма

сущ.жен.
фонограмма (калаçу е юрă çырнă диск е магнитлă хăю); артист поёт под фонограмму артист фонограммăпа юрлать (çăварне уçса хупать, сассине вара фонограмма янратать)

хоровод

сущ.муж.
вăйă карти, юрă карти; весной молодёжь водит хороводы çуркунне çамрăксем карталанса вăйă выляççĕ

цикл

сущ.муж.
1. (син. кругооборот) цикл, çаврăм; производственный цикл производство циклĕ (пĕр продукци тума кирлĕ пур тĕрлĕ ĕçсем); годовой цикл явлений природы çут çанталăк пулăмĕсен çулталăкри çаврăмĕ
2. (син. ряд, совокупность) ярăм, пухă; цикл стихов сăвă ярăмĕ

читать

глаг. несов.
1. что и без доп. вула; читать вслух сасăпа вула; читать про себя ăсра вула; я люблю читать Пушкина эпĕ Пушкина вулама юрататăп
2. (син. угадывать) туй, ăнкар, ăнлан, асăрха; читать в сердцах чĕрере пуррине ăнкар; читать по глазам куçран асăрха
3. кого-что вула, кала (итлекенсем умĕнче); читать стихи с эстрады эстрада çинче сăвă вула
4. (син. излагать, выступать) ту, кала, каласа пар (лекци, доклад) ♦ читать мораль ăс пар, вĕрентсе кала; читать чертежи чертёжсене тишкер

шаблон

сущ.муж.
1. (син. лекало) ĕлке (чертёж тумалли, пусма тавар çĕлеме касмалли); кроить платье по шаблону ĕлкепе кĕпе кас
2. (син. трафарет) калăп, ĕлке, тĕслĕх; сочинение стихов по шаблону пĕр калăппа сăвă хывни

шуточный

прил.
шӳтлĕ, мыскараллă; шуточное стихотворение шӳтлĕ сăвă ♦ деньги не шуточные пĕчĕк укçа мар

эпиграмма

сущ.жен.
эпиграмма (тăрăхласа çырнă кĕске сăвă); дружеская эпиграмма туслă эпиграмма

эфир

сущ.муж.
1. эфир (хăвăрт пăсланакан, медицинăра усă куракан органикăллă япала)
2. эфир (радио хумĕсем сарăлакан сывлăш хутлăхĕ); в эфире звучит музыка эфирта юрă-кĕвĕ янăрать

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

акростих

акростих (йĕрке пуçламăшĕнчи саспаллисенчен сăмах пулакан сăвă).

амфибрахий

амфибрахи (иккĕмĕш сыпăк çине ударени ӳкекен виçĕ сыпăклă сăвă виçи).

ария

ари оперăри аккомпанементпа пĕччен юрламалли юрă.

восьмистишие

сакăр йӗркеллĕ сăвă.

четверостишие

тăватă йĕркеллĕ сăвă.

хоровод

вăйă карти, вăйă (карталанса сăвă калани, карталанса юрласа, ташласа çаврăнни).

унылый

хурлăхлă, салхуллă, кăмăлсăр, хуйха ӳкнĕ, кичем; унылая природа чухăн, кичем çутçанталăк; унылая песня хурлăхлă юрă.

ямб

ямб (ударени иккĕмĕш сыпăк çинче пулакан ик сыпăклă сăвă виçи).

баллада

баллада (халăх хушшинче авалтанах пыракан халап-легенда çинчен илемлетсе çырнă сăвă).

басня

род. мн. басен 1. юптару, юптаруллă сăвă, юптарса каланă халап; 2. пуçран шухăшласа кăларнă япала, суя япала, суя халап.

былина

былина (вырăс паттăрĕсем çинчен хывнă юрă-сăвă).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

гимн

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хит

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хит

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

тропарь

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

сăваплă сăваплăх сăвапсăр сăвă « сăвă-юрă » сăвăла сăвăлан сăвăлаттар сăвăлла сăвăллă

сăвă-юрă
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org