Шырав: ывăл-хĕр

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

алапаш

нескромно, непристойно
алапаш хĕр — бесстыдница
алапаш хăтлан — вести себя нескромно

амаçури

мачеха
амаçури амăшĕ — мачеха, неродная мать
амаçури ывăл — пасынок
амаçури хĕр — падчерица
Амаçурирен телей куракан пулман, тет. — посл. При мачехе счастья не жди.

арçын

мужской
вăтам çулхи арçын — мужчина средних лет
арçын ача — мальчик
арçын тивĕçĕ — мужское достоинство
арçын тумĕ — мужская одежда
арçын капашĕ те çук — (в нем) нет ничего мужского
арçынпа пурăн — сожительствовать с мужчиной
Арçын аллинчен, хĕр питĕнчен паллă. — посл. Мужчину видно по руке (по сноровке), а девушку — по лицу.

арча

сундучный
шкатулочный

кĕпе-йĕм арчи — сундук для белья
пĕчĕк арча — сундучок
укçа арчи — шкатулка для денег
хĕр арчи — сундук с приданым
Уçман арчара пуçламан шăрттан выртать. (Пуç мими). — загадка В нераскрытом сундуке лежит непочатый шыртан. (Головной мозг).

аслă

1.
старший (по возрасту)
аслă кин — старшая сноха
асă ывăл — старший сын
вăл манран икĕ çул аслă — он старше меня на два года
аслисем калан исене итле! — слушайся старших!
аслă — пуç, кĕçĕне — тав! — старшим — поклон, младшим — привет (застольная здравица)

ахрамат

диал.
непристойный, неприличный
предосудительный

ахрамат хĕр — девушка предосудительного поведения

ача

3.
ребенок (сын или дочь)
арçын ача — мальчик, сын  
ывăл ача — мальчик, сын
вĕсен çичĕ ача пулнă — у них было семеро детей
ачин ачи — внук, внучка
ачин ачин ачи — правнук, правнучка
ку кам ачи? — Кураковсен — чей это сын? и чья это дочь? — Кураковых

ачаш

в неге, в холе
ачаш ача — избалованный ребенок
ăна ачаш усранă — его растили в холе
аннӳ патĕнчи ачаша çӳп шăтăкне пăрахса хăвар — фольк. негу, которую ты видела у матери, оставь в углу с мусором (из свадебной песни)
Ачаш хĕр ача тăвать, ачаш ывăл вăрă тăвать. — посл. Избалованная дочь родит в девушках, избалованный сын становится вором.

варлă

4.
любимый, возлюбленный
варлă хĕр — любимая девушка

вăйпитти

крепкий и здоровый
в расцвете сил

вăйпитти арçын — мужчина в расцвете сил
вăйпитти хĕр — крепкая и здоровая девушка

вăрă

2.
воровство, кража
хĕр вăрри — умыкание невесты, похищение невесты
вăрă ту — воровать, заниматься воровством
вăрра тытăн — приниматься за воровство
вăрăпа лек — попасться на воровстве
Ачаш хĕр ача тăвать, ачаш ывăл вăрă тăвать. — посл. Избалованная дочь рожает (в девках), избалованный сын пускается на воровство.

вăрла

1.
красть, воровать
хĕр вăрла — умыкать невесту
вăрласа кай — украсть; обворовать
вăрласа тух — выкрасть

вăталăх

I.  
средний (напр. брат, сын и т. д.)
вăталăх пичче — средний из моих старших братьев
вăталăх аппа — средняя из моих старших сестер
вăталăх кин — невестка, жена среднего сына
вăталăх ывăл — средний сын

вăтанăç

стеснительный, застенчивый, несмелый, робкий, стыдливый
хĕр вăтанăçĕ — девичья застенчивость
вăтанăç сасă — робкий голос
вăтанăç туйăм — стеснительность

вăтанăçлă

застенчивый, стеснительный, несмелый, робкий, стыдливый
вăтанăçлă хĕр — застенчивая девушка

виççĕмĕш

числ. порядк.
третий
виççĕмĕш клас — третий класс
пĕрре виççĕмĕш — (одна) треть, третья часть
вăл килйышри виççĕмĕш ывăл — он третий сын в семье

вунвиççĕ

числ. колич.
при абстр. счете, в качестве подл., доп.

тринадцать

ывăл вунвиççе кайрĕ — сыну пошел тринадцатый год
саккăр та пиллĕк вунвиççĕ пулать — восемь и пять будет тринадцать

вунпĕр

числ. колич. при абстр. и конкр. счете
одиннадцать
одиннадцати-

вунпĕр ача — одиннадцать детей
хĕр вунпĕр тултарчĕ — дочери исполнилось одиннадцать (лет)
вунпĕртен виççĕ катар — из одиннадцати вычесть три

вунтăхăр

числ. колич. при конкр. счете в качестве опр.
девятнадцать, девятнадцати-

вунтăхăр çулти хĕр — девятнадцатилетняя девушка

вунтăххăр

числ. колич.
при абстр. счете в качестве подл., доп.

девятнадцать

ывăл вунтăххăр тултарать — сыну исполняется девятнадцать (лет)

вутăш

2.
русалка
вутăш хĕр (пике) — русалка

вырăсла

по-русски, на русский лад
вырăсла кăмака — русская печь
вырăсла кĕнеке — книга на русском языке
вырăсла телепередача — телепередача на русском языке
чăвашла-вырăсла словарь — чувашско-русский словарь
вырăсларан куçар — переводить с русского
вырăсла куçар — перевести на русский язык
вырăсла хапха умĕнче сар хĕр тăрать савăнса — фольк. перед воротами стоит красивая девушка и радуется

ейкелен

3.
кокетничать
кривляться, ломаться

ку хĕр пĕрмай ейкеленет — эта девушка любит кокетничать

ейкеленчĕк

кокетливый, вертлявый
ейкеленчĕк хĕр — кокетливая девушка

ерчĕн

пасынок, падчерица
хĕр ерчĕн — падчерица
ывăл ерчĕн — пасынок

илем

красота
краса

вăрман илемĕ — красота леса
хĕр илемĕ — девичья краса
чун илемĕ — красота души
илем кур — красить, украшать
çĕнĕ çуртсем хула илемне кӳреççĕ — новые дома украшают город
ним илемĕ çук — некрасивый
Ĕç вăл— пурнăç илемĕ. — посл. Труд украшает жизнь.

илемлĕ

красиво, прекрасно
изящно

илемлĕ кĕвĕ — красивая мелодия
илемлĕ хĕр — миловидная девушка
илемлĕ чечек — красивый цветок
илемлĕ çыр — красиво писать
çын ĕçпе илемлĕ — человек красив трудом

именӳ

робость, застенчивость, стеснение, смущение
нерешительность

хĕр именĕвĕ — девичья застенчивость
вăл хăйне пĕр именӳсĕр тыткалать — он держит себя без всякого стеснения

инке-арăм

молодая вдова
кĕвелнĕ турăх сĕт пулмĕ, инке-арăм хĕр пулмĕ — фольк. простокваша не станет молоком, вдова не обернется девушкой

йăкăлти

кокетливый, вертлявый
йăкăлти хĕр — вертлявая девушка

йăрăслан

становиться прямым, стройным
хĕр ӳссе йăрăсланчĕ — девушка выросла и стала стройной

йĕр

II. глаг.

плакать, рыдать
причитать

куççульпе йĕр — заливаться слезами
сасăпа йĕр — рыдать, плакать навзрыд
татăлса йĕр — надрываться в плаче
хĕр йĕрет — невеста причитает
йĕрсе çӳре — быть плаксивым, часто плакать
йĕрсе яр — расплакаться, разреветься
вăл йĕрес патне çитрĕ — он чуть не плачет

йĕрĕ

плач, рыдание
причитание

хĕр йĕрри — причитания невесты

калаç

4.
сватать (невесту)
калаçнă хĕр — сосватанная девушка, невеста

кал-калăн

1.
ровно, равномерно, плавно
хĕр кал-калăн утать — девушка идет плавной походкой

калпак

1.
головной убор облегающего типа,
перевод зависит от контекста:

колпак, капор, чепец, шапочка, шапка т. ыт.
ача калпакĕ — (детский) чепчик
çыхнă калпак — вязаная шапочка (женская)
хĕр калпакĕ — старинный свадебный головной убор дедушек в виде длинного мешочка
шерепеллĕ калпак — колпак с кисточкой
ман пуçăмри шур калпак мамăклăрах пулинччĕ — фольк. если бы белая шапочка на мне была еще более пушистой
Пĕр калпак айĕнче çичçĕр касак. (Мăкăнь). — загадка Под одной шапкой — семьсот казаков. (Головка мака).

капăр

3.
наряды, убранства
хĕр капăрĕ — девичьи наряды

капăркка

щеголеватый, франтоватый
форсистый
прост.
щегольской, франтовской
капăркка тум — щегольской наряд
капăркка хĕр — франтиха

капăрчăк

щеголеватый, франтоватый
капăрчăк хĕр — франтиха

карт

5.
намечать
иметь в виду
кого-что-л.
намекать на кого-что-л.
амăшĕ ывăлĕ валли хĕр картса хунă — мать присмотрела девушку для своего сына

карточка

2.
карточка, снимок, фотокарточка
ывăл карточки — карточка сына
карточка ӳкер — снимать, фотографировать
карточка ӳкерттер — сниматься, фотографироваться

кĕвел

1.
свертываться, скисать, прокисать, створаживаться
сĕт кĕвелсе ларнă — молоко свернулось, створожилось
Пĕр кĕвелнĕ турăх сĕт пулмĕ, арăмран хĕр пулмĕ. — посл. Простокваша не станет снова молоком, мужняя жена не станет девицей.

кĕлетке

I.

1.
туловище, корпус
тело
стан, фигура

кĕрнеклĕ кĕлетке — атлетическое сложение
яштака кĕлеткеллĕ хĕр — девушка со стройной фигурой

кĕрнеклĕ

красиво
кĕрнеклĕ хĕр — красивая девушка
кĕрнеклĕ курăн — выглядеть красиво

кĕçĕн

1.
младший
моложе, младше

кĕçĕн кин — младшая сноха (жена младшего сына)
кĕçĕн классем — младшие классы
кĕçĕн çулти шкул ачисем — дети младшего школьного возраста
кĕçĕн хĕр  —1) младшая дочь 2) младшая золовка (говорящей)
кĕçĕн ывăл — 1) младший сын 2) младший деверь (говорящей)
вăл манран виçĕ çул кĕçĕн — он моложе меня на три года
вăл манран виçĕ çул кĕçĕнрех — он моложе меня на три года

килĕш

4.
сватать
хĕр килĕш — сватать невесту

курнăçлан

2.
кокетничать, жеманничать
ку хĕр каччăсем умĕнче курнăçланма юратать — эта девушка любит кокетничать с парнями

курнăçланчăк

кокетливый, жеманный
курнăçланчăк хĕр — жеманница

куштан

высокомерный, надменный, спесивый, заносчивый
куштан хĕр — 1) щеголиха 2) высокомерная девушка
Куштан çыннăн челки вăрăм. — посл. У заносчивого человека язык длинный.

кӳ

2. подр. —
о сильном проявлении чегд-л.
хĕр кӳ хĕрелсе кайрĕ — девушка сильно покраснела

лакăмлă

2.
с ямочками
хĕр питçăмартийĕ пат лакăмлă — на щеках у девушки ямочки

лар

24. уст.
справлять, проводить (обряды)
виле спиче лар — находиться при покойнике (обряд)
хĕр сăри лар — справлять девичник (перед свадьбой)
каччă сăри лар — справлять мальчишник (перед свадьбой)
улах лар — сидеть на посиделках, устраивать посиделки
Пĕрле улах ларнине ан ил, пĕрле утă çулнине ил. — погов. Невесту выбирай не на посиделках, а на сенокосе.

ларма

2.
нахождение девушки в гостях у родни, обычно с рукоделием
◊ ларма хĕр — девушка-гостья

лашт

2. подр. —
о бессильном движении вниз
хĕр пуçне лаштах ӳсрĕ — девушка поникла головой
чĕре лаштах турĕ — сердце так и упало (от горя)

лек

5.
доставаться, приходиться
кашнине пĕрер панулми лекрĕ — каждому досталось по яблоку
Каччă тиркекен хĕр урçана лекнĕ. — погов. Разборчивая невеста вдовцу досталась

маттурлан

2.
становиться красивым, пригожим, хорошеть
хĕр маттурланса кайнă — девушка очень похорошела

маттурлăх

2.
красота, пригожесть
хĕр маттурлăхĕ — девичья красота

мăшăрлан

2.
заключать брак, сочетаться браком, вступать в брак
ячĕшĕн мăшăрланни — фиктивный брак
çырăнса мăшăрлан — зарегистрировать брак, зарегистрироваться, расписаться разг.
мăшăрланмасăр çуралнă ывăл — внебрачный сын
вĕсем мăшăрланни çирĕм çул çитет — вот уже двадцать лет, как они поженились

мăшăрлăх

3.
предназначенный для супружеской жизни
мăшăрлăх хĕр куçласа хур — присмотреть для себя невесту

муллă

2.
с большим приданым
муллă хĕр — девушка с богатым приданым

нĕрлен

становиться красивым, привлекательным, хорошеть
хĕр çĕнĕ кĕпе тăхăнчĕ те нĕрленсе кайрĕ — девушка надела новое платье и сразу похорошела

парăнтар

2.
покорять, подчинять
крепоçе парăнтар — покорить крепость
хĕр чĕрине парăнтар — завоевать сердце девушки

пăх

6.
высматривать, присматриваться, присматривать кого-что-л. (себе)
хĕр пăх — высматривать, выбирать невесту
пăхса кур — присмотреть, выбрать
эпĕ хама валли пальто пăхса хутăм — я присмотрел себе пальто

пĕр

I.

1.
при конкр. счете, в качестве опр.
один
одно-

пĕр минут та — ни одной минуты
пĕр сехет — (один) час
пĕр тенкĕ — (один) рубль
пĕр хут — (один) раз, разок
пĕр актлă пьеса — одноактная пьеса
пĕр кунлăх кану çурчĕ — однодневный дом отдыха
пĕр моторлă самолет — одномоторный самолёт
пĕр хутлӳ ҫурт — одноэтажный дом
пĕр вăхăтрах — одновременно
пĕр вăхăтрах икĕ çĕрте ĕçле — работать одновременно в двух местах, совместительствовать

пĕр енлĕ —
1) односторонний, однобокий
пĕр енлĕ ăнлантару — односторонняя трактовка
2) односторонне, однобоко
эсир ку ыйту çине пĕр енлĕ пăхатăр —
— вы односторонне рассматриваете этот вопрос

пĕр çĕре пухăн — собраться в одно место
пурте пĕр çын юлми кайса пĕтнĕ — ушли все до одного
пĕр ача ялан ачаш пулать — единственный ребенок всегда бывает капризным
вуникĕ хĕр, пĕр купăс янăрать-çке пĕр сасă —
фольк. двенадцать девушек и с ними одна скрипка поют в один голос
Пĕр кун каймалăх çул пулсан, çичĕ кунлăх çăкăр ил, тенĕ. —
посл. Готовясь в путь на один день, бери хлеба на семь.

пĕркенчĕк

2.
фата
хĕр пĕркенчĕкĕ — свадебная фата
Пĕркенчĕк пĕркенсе йĕмен хĕр шăналăк витĕнсе йĕнĕ, тет. — посл. Не плакала под покрывалом, наплачешься под пологом. (соотв. Не плакала за столом, наплачешься за столбом).

пĕрре

4. со словом тĕпре
употр. в знач. разд. союза
то..., то...
машина пĕрре куçран çухалать, тепре курăнать — машина то появляется, то исчезает из виду
хĕр пĕрре хĕрелсе, тĕпре шуралса кайрĕ — девушка то краснела, то бледнела

пĕчĕк

4.
чаще в названиях родства
младший, молодой
пĕчĕк инке — младшая сноха (жена младшего из старших братьев)
пĕчĕк кукка — младший брат матери, дядя
пĕчĕк ывăл — младший брат мужа, младший деверь
Пысăк тиек салатĕ, пĕчĕк тиек пуçтарĕ. (Хачăпа йĕп). — загадка Старший дьяк раскидает, младший — соберет. (Ножницы и иголка).

пилĕклĕ

с талией, в талию
с поясом

çинçе пилĕклĕ хĕр — девушка с тонкой талией
пилĕклĕ пальто — пальто в талию

пионервожатăй

пионервожатый и пионервожатая
ку хĕр шкулăн аслă пионервожатăйĕ — эта девушка — старшая пионервожатая школы

писев

1.
краска, помада, румяна
хĕрлĕ писев — румяна
шурă писев — белила
писев туталлă хĕр — девушка с накрашенными губами
пите писев (писевпе) сĕр — мазать лицо румянами

писев

2. диал.
алый, розовый
писев кĕпе — розовая рубашка
писев питлĕ хĕр — девушка с розовым личиком

питĕ

II. (пит)

очень, крайне, чрезвычайно
вăл питĕ лайăх ӳкерет — он очень хорошо рисует
эсĕ килнĕшĕн питĕ хавас — я очень рад, что ты приехал
вăл питех тăрăшмасть — он не очень-то старается
хĕр питĕ хурлăхлă — девушка очень грустна
кăнтăрла питĕ шăрăх, каçхине питĕ сивĕ пулчĕ — днем было очень жарко, а вечером слишком холодно

пултăр

1.
шурин (младший брат жены)
деверь (младший брат мужа)
арçын (ывăл) пултăр — младший шурин или деверь
пултăр кин — жена младшего шурина или деверя

пуçăн

2.
будучи...
в состоянии...

хĕр пуçăн — будучи девушкой
ача пуçăн — (будучи) в детском возрасте
тăлăх пуçăн — будучи сиротой
ӳсĕр пуçăн — в пьяном состоянии
пĕччен пуçăн пурăн — жить совершенно одиноко

пухă

5. диал.
собрание
сбор
сходка, сход

бригада пуххи — собрание бригады
хĕр пуххи — уст. молодежное гулянье
ял пуххи — сельский сход

пушан

II.

1.
пустеть, опоражниваться
становиться пустым, порожним
витре пушанчĕ — ведро опорожнилось
клуб пушанчĕ — клуб опустел
кĕр çитрĕ те уй-хир пушанчĕ — наступила осень, и поля опустели
Ывăл авлантарсан кĕлет тулать, хĕр парсан кĕлет пушанать. — посл. Женишь сына — амбар наполняется, дочь замуж выдашь — амбар пустеет.

пушхир

пустынный
чуллă пушхир — каменистая пустыня
шывсăр пушхир — безводная пустыня
пушхире шăвар — орошать пустыни
Пушхирте хĕрлĕ хĕр çӳрет. (Уйăх). — загадка В пустыне гуляет красна девица. (Месяц).

пӳллĕ

2.
рослый, высокий
статный, стройный

пӳллĕ каччă — рослый парень
пӳллĕ хĕр — статная девушка
Лутра инке сак çинче, пӳллĕ инке ту çинче. (Кăвакалпа чăхă). — загадка Низенькая сношенька на нарах, а стройная сношенька на горе. (Утка и курица).

пӳ-силлĕ

то же, что пӳллĕ
яштак пӳ-силлĕ хĕр — стройная девушка

пысăк

7.
просторный, свободный, обширный
пысăк пӳлĕм — просторная комната
пысăк хир — обширное поле
Пысăк уйра чипер хĕр çӳрет. (Хĕвел). — загадка В просторном поле ходит красавица. (Солнце).

салхулан

1.
становиться тоскливым, грустным, печальным, унылым, угрюмым
грустнеть, хмуриться, омрачаться

хĕр салхуланчĕ — девушка погрустнела
салхуланса кай — помрачнеть

самай

неплохо, терпимо
сносно
разг.
самай кĕрĕк — неплохая шуба
ман ывăл самай вĕренет — мой сын учится неплохо
ĕçсем самай пыраççĕ — дела идут сносно

сандружинник

сандружинник (санитари дружинин членĕ)
сандружинник хĕр — сандружинница
сандружинниксен посчĕ — пост сандружинников

сапăр

вежливо, обходительно, деликатно
сапăр хĕр — вежливая девушка
сăмах-юмаха сапăр калаç — разговаривать вежливо, обходительно

сăпай

красивый, изящный, привлекательный
хĕр сăпайĕ — 1) девичья скромность, целомудренность 2) красота девушки

сăпă

I.

1.
то же, что сăпай 1.—3.
хуçа хĕрĕ, сарă хĕр, сăпă сăмах каласа, пыллă сăра ĕçтерет — фольк. хозяйская дочь, русая девушка, учтиво приговаривая, угощает медовым пивом

сăпă

жеманно, притворно, неискренне, для вида
Сăпă хĕр çиме лармасть, тет, ларсан шăммине те хăвармасть, тет. — посл. Жеманную девушку не усадишь за стол, но если усядется, то и костей не оставит.

сенкер

1.
голубой, голубого цвета
сенкер куçлă хĕр — голубоглазая девушка
сенкер тӳпе — голубое небо
тиреесчĕ ал çыххи — сенкер тĕслĕ шăрçа çук — фольк. мне бы нанизать браслет, да нет голубых бус

сеп-сенкер

ярко-голубой
свĕтло-голубой

сеп-сенкер куçлă хĕр — девушка со светло-голубыми глазами

сипет

3.
(духовная) чистота, нравственность
благородство
порядочность

хĕр сипечĕ — девичья чистота

сирĕл

4. перен.
рассеиваться, устраняться
шухăш сирĕлмерĕ — думы не покидают меня
сас-хура сирĕлчĕ — слухи рассеялись
ачан ыйхи сирĕлсе çитмен-ха — ребенок еще не отошел ото сна
Хĕр тунсăхĕ хĕвел тухсанах сирĕлет. — посл. Девичья грусть исчезает с восходом солнца.

та

I. союз

1.
и, да
при повторении и... и...
в отрицательных оборотах ни... ни...
шыв тарăн та таса — вода глубокая и чистая
икĕ ывăл та пĕр хĕр — два сына и одна дочь
кай та часрах таврăн — иди да побыстрее возвращайся
унта та, кунта та — и здесь и там, и там и сям
вăл унта та, кунта та çук — его ни там ни здесь нет

тавраш

4.
принадлежности, приспособления
вырăн тавраш — постельные принадлежности
ут таврашĕ — сбруя, конские принадлежности
хĕр таврашĕ — приданое

тайăн

4. уст.
младший, меньший
тайăн ывăл — младший сын

тантăш

1.
ровесник, сверстник, одногодок
унпа тантăшĕсем — его ровесники, сверстники, одногодки
тантăш каччă — ровесник (юноша)
тантăш хĕр — ровесница (девушка)
эпир унпа пĕр тантăш — мы с ним ровесники

тантăш

2.
друг, близкий товарищ
хĕр тантăш — подруга
шакчăклă тантăш — надежный друг
вĕсем ĕлĕкхи тантăшсем — они старые друзья

тăван

родной, находящийся в родстве
арăм тăванĕ — родня жены, родственник по женской линии
аякри тăван — дальний родственник
çывăх тăван — близкий родственник
тач тăван — близкий родственник
чĕре çумĕнчи тăван — самый дорогой, самый близкий родственник
 
тăван анне — родная мать
тăван мар анне — мачеха
тăван атте — родной отец
тăван мар атте — отчим
тăван аппа — родная старшая сестра
тăван ача — родной ребенок, родное дитя, чадо уст.
тăван ăру — кровная родня, родня по прямой линии
тăван хĕр — родная дочь
тăван мар хер — падчерица
тăван ывăл — родной сын
тăван мар ывăл — пасынок
Тӳрĕ калакан тăванне юрайман. — посл. Правдивый и родне не угодил.

тăватă

(тăват)

при конкр. счете, в качестве опр.
четыре, четверо
четырех-

тăватă алăк — четыре двери
тăватă ывăл — четыре сына, четверо сыновей
тăватă пайлă драма — драма в четырех действиях
тăватă аяклă — четырехгранный
тăватă енлĕ — четырехсторонний
тăватă çулхи ача — четырехлетний ребенок
тăватă хут — четыре раза, четырежды, вчетверо
тăватă хутлă çурт — четырехэтажный дом
пилĕкçуллăха тăватă çулта тултар — выполнить пятилетку в четыре года
тăватă уран упален — ползти на четвереньках

тăхăн

1.
надевать что-л., одеваться
тумтир тăхăн — одеваться
капăр тăхăн — одеться нарядно, нарядиться
мундир тăхăн — облачиться в мундир
тумтир улăштарса тăхăн — переодеться, сменить одежду
тăхăнса пăх — померить, примерить (одежду); прикинуть (на себя)
халат тăхăннă хĕр — девушка в халате

тăхăр

при конкр. счете в качестве опр.
девять, девятеро
девяти-

тăхăр ывăл — девятеро, девять сыновей
тăхăр хут — 1) девять раз 2) девятью
тăхăр хут пиллĕк — девятью пять
тăхăр çулти хĕрача — девятилетняя девочка

тĕлле

5. перен.
примечать кого-что-л.
эпĕ ăна тахçанах тĕллесе хунă — я его давно приметил
хĕр тĕллесе хур — присмотреть невесту для кого-л.

тĕрĕслĕх

4.
честность, целомудренность
хĕр тĕрĕслĕхĕ — целомудренность девушки

тилмĕрт

заставлять страдать, мучиться
вызывать страдание, муку

хĕр качча тилмĕртет — девушка заставляет юношу страдать

ту

10.
рожать, рождать
производить потомство

ача ту — рожать
хер ту — родить дочь
ывăл ту — родить сына
ĕне тына тунă — корова принесла телку
кĕсре тиха тунă — кобыла ожеребилась
çăвăр ту — приносить детенышей
сысна çăвăр тунă — свинья опоросилась
йытă çăвăр тунă — собака ощенилась
çăмарта ту — нести яйца, нестись (о птицах)

туй

2.
свадебный поезд
хĕр туйĕ — свадебный поезд со стороны невесты
туй пуçĕ — руководитель свадебного поезда
туй кĕрт — принимать свадебный поезд, угощать в своем доме участников свадьбы

тултар

3.
достигать (какого-л. возраста)
ывăл вунă çул тултарчĕ — сыну исполнилось десять лет
çулталăк тултарнă ача — годовалый ребенок

тумтирлĕ

2.
одетый во что-л.
шурă тумтирлĕ тухтăр — доктор в белом одеянии
юсав тумтирлĕ хĕр — нарядно одетая девушка

туп

2.
находить, подыскивать что-л. кому-л.
ăна майлă ĕç тупса панă — ему подыскали подходящую работу
хĕр тупса пар — подыскать, сосватать невесту

тупра

3.
приданое
хĕр тупри — девичье приданое
тупра илсе тух — вывезти приданое (из отцовского дома)

тупраллă

2.
с богатым приданым
тупраллă хĕр — девушка с богатым приданым

турткаланчăк

капризный
жеманный

турткаланчăк хĕр — жеманная девушка

тыткăнла

2. перен.
пленять
кăмăла тыткăнлакан кĕвĕ — пленительная мелодия
хĕр унăн чĕрине тыткăнланă — девушка пленила его сердце

уйăр

10.
выделять (из семьи)
вĕсем ывăл уйăрнă — они выделили сына

усрав

1.
приемный
усрав хĕр — приемная дочь
усрав ывăл — приемный сын
усрава ил — брать в приемыши, брать на воспитание

усравкка

разг.
приемыш
усравкка хĕр — девочка-приемыш

утă

2.
походка, поступь
хĕр утти — девичья походка
çирĕп утăпа ут — идти твердой поступью

ушкăн

групповой, коллективный
ача-пăча ушкăнĕ — куча ребятишек
платниксен ушкăнĕ — артель плотников
халăх ушкăнĕ — толпа народа
хĕр ушкăнĕ — группа девушек
вăрман касакансен ушкăнĕ — партия лесорубов
ушкăнпа ĕçле — работать группой, артелью
Пĕччен пуç пĕшкĕнет, ушкăн йыш ут утланать. — посл. У одиночки голова к земле клонится, а коллектив коней седлает. (соотв. Где один горюет, там артель воюет).

хак

6.
достоинство, честь, доброе имя
хĕр хакĕ — девичья честь, достоинство девушки
хака хур — уважать, ценить
хакран тух — лишаться доброго имени, терять уважение, авторитет
хак çухат — 1) обесцениться 2) терять собственное достоинство, опускаться

хатĕр

5.
приданое
хĕр хатĕрĕ — приданое невесты

хăналăх

2.
ненадолго, на время
недолго

хăналăха туслаш — дружить недолго
Хĕр ĕмĕрĕ хăналăх, арăм ĕмĕрĕ — яланлăх. — погов. Девичество — на время, век женщины — навсегда.

хăтлă

красиво, симпатично, миловидно, привлекательно
хăтлă хĕр — миловидная девушка
хăтлă курăн — выглядеть привлекательно

хевтеллĕ

сильный, энергичный, бодрый, крепкий
хевтеллĕ хĕр — энергичная девушка

хĕвĕтмĕш

разлучник и разлучница
хĕвĕтмĕш хĕр — разлучница

хĕр

дочерний
хĕрĕм — доченька (моя)
(сан) хĕрӳ — твоя дочь
(ун) хĕрĕ — его (ее) дочь
тăван хĕр — родная дочь
хĕр çури — падчерица
хĕр ывăлĕ — внук по дочери
хĕрĕн хĕрĕ — внучка по дочери
хĕр пар — выдать дочь замуж
хĕр çитĕнтер — вырастить дочь
Хĕрĕме каланине кинĕм илттĕр. — посл. Свекровь дочку бранит— невестке наука .

хĕр

девичий
ватă хĕр — старая дева
ларма хĕр — 1) девушка, гостящая у родственников 2) девушка на посиделках
хĕр-аки — девичья пашня, (старинный чувашский обряд, при котором (обнаженные) девушки вспахивали сохой (без лошади) полосу вокруг деревни для ограждения от мора)
хĕр вăййи — девичий хоровод
хĕр сăри — уст. девичник (букв. девичье пиво) — вечеринка, устраиваемая девушками вскладчину по окончании сельскохозяйственных работ осенью
хĕр çын — 1) девушка 2) дочь
хĕр пуçăн — в девичестве, будучи девушкой
Хĕр чухнехи ырлăха хĕрĕх йытăпа шырасан та тупаймăн. — посл. Ту благодать, что имеешь в девушках, не отыщещь потом и с сорока собаками.

хĕр

невестин
хĕр йĕрри — причитания невесты
хĕр çумĕ — девушки, подруги невесты
хĕр туйĕ — 1) свадьба в доме невесты 2) диал. девичник
хĕр япали — приданое невесты
хĕр вăрла — выкрасть невесту, похитить невесту
хĕр пăх — высматривать, искать невесту
хĕр çураç — сватать невесту
çураçнă хĕр — сосватанная невеста
Пĕр пĕркенчĕк айĕнче тăватă хĕр хĕр йĕрри йĕрет. (Сĕтел). — загадка Под одной фатой причитают четыре невесты. (Стол).

хĕр

5.
в составе словосочетаний
обозначает названия золовок, старшая из них
хĕрсем,
далее следуют:
вăталăх хĕр,  чипер хĕр,  сарă хĕр,  кĕçĕн хĕр,  пĕчĕк хĕр  (ср. см. ывăл )

хĕр

 
хĕр перчи разг. девчурка, девчушка
хĕр пултăр — 1) свояченица 2) золовка
хĕр уйăхĕуст. июнь (девичий месяц)

хĕр-ар

уст. собир.
девушки и женщины
ял хĕр-арĕ — женское население деревни

хĕрел

2.
румяниться, покрываться румянцем
вăтаннипе хĕр пичĕ хĕрелсе кайрĕ — девушка покраснела от смущения

хĕресне

крестный
хĕресне хĕр — крестная дочь, крестница
хĕресне ывăл — крестный сын, крестник

хĕрĕ

(хĕр)

хĕрĕн

II. глаг.

1.
то же, что хĕр III. 1.
якатмăш хĕрĕнсе çитрĕ — утюг накалился

хĕрлĕ

румяный
хĕрлĕ питçăмарти — румяные щеки
пите хĕрлĕ çапрĕ — на его лице появился румянец
Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). — загадка Румяная девушка по небу гуляет. (Солнце).

хĕртер

понуд. от хĕр II.

хĕрхен

1.
скупиться, жалеть
жадничать
разг.
укçа хĕрхен — жалеть денег
хĕрхенсе ан тăр! — не скупись!
Хĕрхенекене хĕрлĕ хĕр, тет. — погов. Тому, кто скупится, достанется рыжая девушка.

хитре

красиво, прекрасно
хитре вырăн — красивое место
хитре хĕр — красивая девушка
кунта питĕ хитре — здесь очень красиво
Хитре виçĕ кунлăх, лайăх ĕмĕрлĕх. — посл. Красота на три дня, доброта — навеки.
Хитрене сĕтел çине хумаççĕ. — погов. Красоту на стол не положишь (соотв. С лица не воду пить).

хитрелен

1.
становиться красивым, хорошеть
хĕр палăрмаллах хитреленнĕ — девушка заметно похорошела
хула хитреленсех пырать — город становится все красивее

хулăмсăр

уст.
не имеющая приданого
хулăмсăр хĕр — бесприданница

хура

4.
смуглый
хура сăнлă — смуглолицый
хура хĕр ача — смуглая девочка

хурăнташ

родственник
родня
разг.
аякри хурăнташ — дальний родственник
çывăхри хурăнташ — близкий родственник
хурăнташ аппа — двоюродная сестра
хурăнташ йăмăк — троюродная сестра
хурăнташ пичче — двоюродный брат
хурăнташ шăллăм — троюродный брат
хурăнташ ывăл — племянник
вĕсем хурăнташ пулнă — они породнились

хуçкаланчăк

капризный
хуçкаланчăк хĕр — капризная девушка

хутахай

франтовской, щегольской
форсистый
прост.
хутахай кĕпе — франтовская рубаха
хутахай хĕр — франтиха

хӳхĕ

1.
плач, причитание (обрядовое)
вилĕ хӳххи — причитания над покойником
хĕр хӳххи — плач невесты

хӳхĕм

красиво, прекрасно, прелестно
очень славно
хорошо

хӳхĕм каччă — красивый парень
хӳхĕм кун — прекрасный день
хӳхĕм чечексем — прелестные цветы
хĕр питĕ хӳхĕм тумланать — девушка одевается очень красиво
Хӳхĕм хăю сехетлĕх. (Асамат кĕперĕ). — загадка Этой прелестной ленты хватает всего на час. (Радуга).

хӳхĕмлен

становиться красивым, прекрасным, прелестным
становиться славным
становиться хорошеньким

хĕр хӳхĕмленсех пырать — девушка становится все красивее, девушка все хорошеет

хӳхлев

плач, причитание (обрядовое)
хĕр хӳхлевĕ — причитания невесты

чăмăркка

округлый, круглый
чăмăркка питлĕ хĕр — круглолицая девушка

чăнкăртаттар

то же, что чанкăртаттар
хĕр витрисене чăнкăртаттарса пырать — девушка идет, гремя ведрами

чăп

II.

1.
плотно, крепко
хĕр тутине чăп тытнă — девушка плотно сжала губы

чăптăм

диал.
красивый
чăптăм кĕлеткеллĕ хĕр — девушка с красивой фигурой

чечен

красиво, изящно, очаровательно
каç чеченĕ — красота ночи
чечен илемлĕх — чарующая красота
чечен сасă — красивый голос
чечен хĕр — пригожая девушка
чечен тумлан — изящно одеваться

чĕрей

1. уст.
лицо
шур, шур урлă килтĕмĕр шур чĕрейлĕ хĕр кӳме — фольк. мы приехали через луга и болота, сопровождая белолицую невесту

чĕркĕмĕл

уст.
ртуть
Хĕр кăмăлĕ — чĕркĕмĕл — погов. Характер девушки подобен ртути.

чиперлĕх

красота, изящество
миловидность
краса
уст.
хĕр чиперлĕхĕ — девичья краса

чух

III. (чухне)
послелог

1.
во время
когда
в

ача чух — в детстве
ĕçре чух — во время работы
пĕр-пĕр чух — когда-нибудь
сивĕ чух — когда холодно

тепĕр чух —
1) в другой раз
2) иной раз, иногда

ун чух — тогда
хăш чух —
1) когда?
2) иногда, иной раз
хăшпĕр чух — в отдельных случаях

çамрăк чух вăл питĕ хитреччĕ — в молодости она была очень красива
эпĕ ăна киле килнĕ чух куртăм — я встретил его, когда шел домой
Хĕр чух хĕрĕх тус. — погов. В девичестве — сорок подруг.

чухнехи

относящийся к какому-л. времени
ку чухнехи — современный, нынешний
ун чухнехи — тогдашний
хĕр чухнехи вăхăт — девичество, девичья пора
ача чухнехине аса ил — вспоминать детство

чыслăх

4.
целомудрие, нравственная чистота
хĕр чыслăхĕ — девичье целомудрие

шапăртаттар

3.
лить, проливать (чаще слезы)
хĕр куççульне шапăртаттарса йĕрсе ячĕ — девушка плакала, обливаясь слезами

шăнкăртаттар

2.
звенеть чем-л.
хĕр витресене шăнкăртаттарса шыв ăсма кайрĕ — девушка пошла за водой, звеня ведрами

шукăллен

1.
щеголять, щегольски одеваться, наряжаться
франтить
разг.
фасонить прост.
шукăлленнĕ хĕр — расфранченная девушка

ывăл

сыновний
амаçури ывăл — пасынок
аслă ывăл — старший сын
тăван ывăл — родной сын
усрав ывăл — приемный сын
ывăл ача — сын, мальчик
ывăлĕн ывăлĕ — (его, ее) внук
ывăлĕн хĕрĕ — (его, ее) внучка
ывăлтан тăван — внук, внучка (от сына)
ывăлĕ ашшĕне хывнă — сын пошел в отца
вĕсен ывăл çуралнă — у них родился мальчик

ывăл

4. в составе словосочетаний
обозначает младших братьев мужа:
см. ывăлсем — (старший) деверь
чипер ывăл — второй (пригожий) деверь
вăталăх ывăл — средний, третий (средний) деверь
сарă ывăл — четвертый (русый) деверь
шур ывăл — пятый (белый, светлый) деверь
кĕçĕн ывăл — младший деверь

ывăлсăр-хĕрсĕр

то же, что ывăл-хĕрсĕр

ывăл-хĕр

собир.
дети, сыновья и дочери
ывăл-хĕр ӳстер — растить детей

ывăл-хĕрсĕр

без детей
ывăл-хĕрсĕр çемье — бездетная семья
ывăл-хĕрсĕр юл — остаться без детей, лишиться детей

ытар

превозмогать свои желания, влечения
ытарайми илемлĕ хĕр — обворожительная девушка, девушка, от которой нельзя отвести глаз
ытарайми çанталăк — изумительная погода
ытараймасăр пăх — смотреть, будучи не в силах оторвать глаз

юсан

3.
наряжаться, красиво, празднично одеваться
çураçас хĕр пек юсанса лар — нарядиться как невеста

ялтăртат

блестеть, сверкать, сиять
юр пĕрчисем хĕвел çутипе ялтăртатаççĕ — снежинки сверкают на солнце
хĕр куçĕсем ялтăртатса илчĕç — глаза девушки засверкали

япăлкка

3.
ветреный, легкомысленный
япăлкка хĕр — ветреница, вертихвостка

ӳпкевсĕр

безропотно
ӳпкевсĕр хĕр — безропотная девушка
пĕр ӳпкевсĕр пăхăн — безропотно подчиниться

ӳрĕк

проворно, расторопно, бойко
ӳрĕк ача — бойкий мальчик
ӳрĕк утсем — горячие кони
ӳрĕк калаç — бойко говорить
ку хĕр питĕ ӳрĕк ĕçлет — эта девушка работает очень расторопно

ӳрĕк

вяло, медлительно
ӳрĕк çын — вялый человек
ӳрĕк хĕр — медлительная девушка

ӳркевçĕ

ленивый, нерадивый
ӳркевçĕ хĕр — ленивая девушка

çăмăлттай

легкомысленно, несерьезно
çăмăлттай хĕр — ветреная девушка

çепĕç

изысканно, изящно, красиво
грациозно

çепĕç апат — изысканное кушанье
çепĕç тумлан—  одеваться красиво
хĕр питĕ çепĕç пускалать — девушка идет грациозной походкой

çепĕçлен

1.
становиться нежным, ласковым, мягким
хĕр сасси çепĕçленчĕ — голос девушки стал нежным

çеçтех

франтоватый, щеголеватый
форсистый
прост.
çеçтех хĕр — франтиха

çĕмĕрт

черемуховый
çĕмĕрт йывăçĕ — черемуха (дерево)
çĕмĕрт çеçки — цветы черемухи
çĕмĕрт пек хура — черный, как черемуха, черный-пречерный
çĕмĕрт куçлă хĕр — девушка с глазами черными, как черемуха
çĕмĕрт çеçки çурăлчĕ — черемуха расцвела
Хырăмĕ — юман, кăвапи — çăка, пиçиххийĕ — çĕмĕрт. (Пичке). — загадка Живот дубовый, пуп липовый, а пояс черемуховый. (Бочка).

çивĕт

1.
коса
кĕске çивĕт — косичка
хĕр çивĕчĕ — девичья коса
çивĕт туни — 1) коса 2) лента, вплетаемая в косу
çивĕт çивĕтле — заплетать косу
çивĕт ту — заплетать косу
çивĕт салат — распустить косу
çивĕтрен сĕтĕр — таскать за косы

çимĕк

1.
семик — чувашский весенний праздник, день поминания умерших
çимĕк çите пуçласан, хĕр пуçтарăнать урама — фольк. когда приближается семик, девушки начинают водить хороводы

çимĕш

губитель
пуç çимĕш — бран. душегуб
Хĕр пултăр — кин çимĕш. — посл. Золовка — беда для невестки.

çинçе

II.

1.
тонкий
çинçе кантра — тонкая веревка, бечевка
çинçе пилĕк — тонкая талия
çинçе пӳллĕ хĕр — девушка с тонким станом
çинçе хĕлĕх — тонкая струна
Çип çинçе пултăр, калаçу карă пултăр. — погов. Пряжа пусть будет тонкая, беседа пусть будет крепкая (букв. туго свитая).

çитĕн

3.
достигать совершеннолетия
взрослеть, мужать

çитĕнсе çит — достигнуть совершеннолетия
ӳссе çитĕн — вырасти, повзрослеть
çитĕннĕ çын — взрослый человек
çитĕннĕ хĕр — девушка на выданье

çук

бедный, неимущий
çук çын — бедняк
çук çул — голодный год
çукпа — по бедности
çук пирки — по бедности
çукпа аптра — маяться в нужде
çука кăлар — разорить
çука хăвар — разорить
çука юл — обнищать, разориться
Çук çыннăн çĕрĕ хытă. — посл. У бедняка и земля жесткая.
Çичĕ кин кĕртекен пуйса кайнă, çичĕ хĕр паракан çука юлнă. — посл. Семь невесток принять — разбогатеть, семь дочерей выдать — обнищать.

çурал

1.
рождаться, появляться на свет
çуралнă патшалăх — родимая страна, отчизна
çуралнă хула — родной город
çуралнăранпа çитмĕл çул çитни — семидесятилетие со дня рождения
çуралнă куна паллă ту — отмечать день рождения
вĕсен ывăл çуралнă — у них родился сын

çураç

3.
сватать
хĕр çураç — сватать девушку
çураçнă хĕр — просватанная девушка, нареченная невеста
çураçнă каччă — нареченный жених

çӳпçе

сюпсе
укладка, долбленая из цельного дерева,  кадушка для пищевых припасов или укладка для одежды
уйран çӳпçи — пахталка, кадушка для пахтанья
хĕр çӳпçи — сюпсе с приданым невесты
Çӳпçен май хупăлчи. — погов. По укладке и крышка. (соотв. По Сеньке и шапка).

çын

человеческий
человечий
разг.
людской
арлă-арăмлă çынсем — семейные люди
ват çын — старый человек, старик
вăй питти çын — 1) человек в расцвете сил 2) трудоспособный человек
вăтам çулсенчи çын — человек средних лет
вĕреннĕ çын — образованный человек
вилнĕ çын — покойник, мертвец
килти çынсем — домашние, домочадцы
совет çыннисем — советские люди
çамрăк çын — молодой человек
яш çын — молодой человек
çук çын — бедняк, неимущий
хĕр çын — незамужняя, девушка
хусах çын — холостяк
чирлĕ çын — больной
ятлă çын — именитый человек
çын евĕрлĕ упăте — человекообразная обезьяна
этем евĕрлĕ упăте — человекообразная обезьяна
нумай çынлă митинг — многолюдный митинг
çын пуçне çирĕмшер тенкĕ тивет — на человека приходится по двадцать рублей
Лара-тăра пĕлмен çынна паллă лекнĕ. — погов. Непоседливый человек получает метку. (соотв. Бог шельму метит).
Ват çын — тăват çын. — посл. Старый человек стоит четверых.
Çук çын çукшăн кулянать, пур çын пуршăн кулянать. — посл. Бедняк озабочен бедностью, состоятельный — богатством.

çырă

1.
светло-коричневый, каштановый
çырă арçын — шатен
çырă çӳç — каштановые волосы
çырă хĕр — шатенка, девушка с каштановыми волосами
вăрман урлă каçрăмăр — çирĕк çинчен куç каймарĕ, çакă яла çитрĕмĕр — çырă хĕр çинчен куç каймарĕ — фольк. ехали лесом — не могли оторвать глаз от ольхи, приехали в это село — не можем налюбоваться девушкой с каштановыми волосами

ăрамански

уст.
романовский (о породе овец и изделиях из их шерсти)
ăрамански сурăх — романовская овца
ăрамански кăçатă хĕр уринче килĕшет — фольк. романовские валенки девушкам очень идут

ĕлккенлен

становиться красивым, нарядным
хорошеть, расцветать

хĕр ӳссе ĕлккенленнĕ — девушка выросла и расцвела
хула ĕлккенленсе кайнă — город стал очень красивым

тус

4.
названый
тум атте — названый отец
тус аппа — названая сестра
тус ывăл — названый сын
тус ту — 1) подружиться 2) назвать названым (напр. братом)

çирĕм

числ.

1.
при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
двадцать (о чем-л., поддающемся счету)
çирĕм виççĕ — двадцать три
çĕр çирĕм — сто двадцать
тăват хут пиллĕк — çирĕм  —  четырежды пять — двадцать
çирĕм хĕр — девушка двадцати лет
вăл çирĕм кайнă — ему пошел двадцатый год
вăл пĕр çирĕменче — ему лет двадцать

çум


хĕр çумĕсем — девушки-подружки невесты (в свадебном обряде)
çум çыхăнăвĕграм. примыкание
çума хуш — приревновать к кому-л.

пар


алă пар — здороваться за руку, обмениваться рукопожатием
ăс пар — наставить на ум, дать совет
пурнăçа пар — отдать жизнь, погибнуть за что-л.
суда пар — отдать под суд, привлечь к судебной ответственности
тара пар — сдавать в аренду
тăн пар — проучить
хĕр качча пар — выдавать замуж
экзамен пар — сдать экзамен
яра пар! — давай действуй! валяй!
вăй патăр! — бог в помощь! (букв. пусть у вас умножатся силы!)
тем парсан та — ни за что, ни за какие блага
пирĕн парас-илес çук — нам нечего делить, между нами нет счетов

чыслă

6.
целомудренный
чыслă хĕр — целомудренная девушка

чипер


чипер хĕр —младшая золовка, сестра мужа
чипер ывăл — младший деверь, брат мужа

чип-чипер

очень красиво
чип-чипер хĕр — очень красивая девушка

ватă



ватă асанне — прабабка, прабабушка (со стороны отца)
ватă асатте — прадед, прадедушка (со стороны отца)
ватă кукамай — прабабка, прабабушка (со стороны матери)
ватă кукаçей — прадед, прадедушка (со стороны матери)
ватă каччă — старый холостяк
ватă хĕр — старая дева
ваттисен сăмахĕсем — пословицы
ватă супнăбран. старый хрыч, старая хрычовка
ваттисене асăн (хыв) — поминать усопших

сарă


сарă пуçбот. первоцвет
сарă чечек, сарă пуçобщее название многих растений с желтыми цветами, чаще первоцвета, лютика, одуванчика, подмаренника, ромашки
сарă çеçке — цветы огурца, тыквы
сарă курăкбот. горец
сарă пăрăç — горчица (букв. желтый перец)
сарă сип утибот. зверобой
сарă карас — золотой карась
сарă кăмпа — лисички (грибы)
сарă тут — веснушки (весенние)
сарă çу — топленое масло
çăмарта сарри — желток яйца
чечек сарри — пыльца цветка
сарă тута — желторотый юнец (букв. желтые губы)
сарă хĕр — 1) поэт. красная девица, девица-красавица 2) вторая младшая сестра мужа
сарă ывăл — третий младший брат мужа

таркăн

 
таркăн ывăлуст. блудный сын

вунçиччĕ

числ. колич.
при абстр. счете, в качестве подл., доп.

семнадцать
вунçиччĕ тултарнă хĕр — девушка, ко торой исполнилось семнадцать (лет)

паха

красиво, приятно
любо
разг.
пăхма паха — приятно смотреть
хĕр сăнран питĕ паха — девушка очень красива

сăра


автан сăри
трад. осенние поминки
хĕр сăри —  трад. девичник, девичья вечеринка

çĕнĕ


çĕнĕ хăта
— визит родителей невесты к родным жениха
çĕнĕ хĕр — визит родителей жениха к родным невесты

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Апраç

яз. и. ж.? Обиково, Икково (Ашм. Сл. IА,297). Имя это, на наш взгляд, живет во втором компоненте словосочетания хĕр-упраç/опраç/упăраç/ипраç "взрослая девица, невеста" (Ашм. Сл. XVII, 33).

Кăспике

яз. и. ж. Ялюха М. Сомн. /Кăспикке, яз. и. ж. Н. Карм. (Ашм. Сл. VII, 190) < тат. Кыз "девочка; девушка" + бикә, что соответствует чувашскому Хĕрпик/Хĕрпике/Хĕрпикке < хĕр "девочка, девушка" + пик/пике/пикке.

Неспике

яз. и. ж. Ст. Чек. / Неспикке, и. ж. Пшкрт. Хĕр Неспикке (Ашм. Сл. IX, 20): Нес + пике/пикке, где Нес (< тат. ж. и. Насия "вихор, челка" (Сат. ТИС, 145).

Санихер

яз. яз. и. ж. Сред. Юм., Ялюха М. (Ашм. Сл. XI, 45): Сани + хер (не описка вм. хĕр "девушка"?). Сани < перс. ж. и. Сания "вторая дева Мария" (Гаф. ИИ, 188) > тат. Сания, Саниә (СЛИ, 161; Сат. ТИС, 162).

Хертик

яз. и. ж. Т.-И.-Шем. (Ашм. Сл. XVI, 79): Хер (олиска, вместо хĕр) + -тик. См. Хĕрпик/Хĕрпикке.

Хертук

яз. и. ж. Ялюха М. (Ашм. Сл. XVI, 79): Хер + -тук; хер, вероятно, описка вместо хĕр "дочь, девушка".

Хĕреçка

яз. и. ж. Рысайк. (Ашм. Сл. XVII, 44): Хĕр "дочь; девушка" + -çка.

Хĕрислу

яз. и. ж. Рекеев (Ашм. Сл. XVII, 44); Хĕр "дочь; девушка" + -слу.

Хĕркке

яз. и. ж. Иревли, СТИК, Рысайк. // Ласкательное обращение, выражающее восхищение. СТИК (Ашм. Сл. XVII, 47): Хĕр "дочь; девушка" + -(к)ке.

Хĕрченей

яз. и. ж. Иреели, Рекеев (Ашм. Сл. XVII, 61): Хĕр + -че + -ней. См. Хĕрчеппи.

Хĕрпик

яз. и. ж. Иревли, Т.-И.-Шем., Рысайк., Рекеев, Чăвашсем. Хĕрпик тесе хуни ăрăмласа хуни мар вăл; хĕр пулчĕ, Хĕрпик хурас тесе анчах хураççĕ (Ашм. Сл. XVII, 53): Хĕр + -пик. См. Хĕрпикке.

Хĕрпикке

яз. и. ж. Рысайк. (Ашм. Сл. XVII, 53): Хĕр "дочь" + -пикке > мар. Хирбика (хир + -бика < тат. бикә).

Хĕрппи

яз. и. ж. Альш. (Ашм. Сл. XVII, 53): Хĕр + -(п)пи.

Хĕрпустан

яз. и. ж. Рекеев (Ашм. Сл. XVII, 53): Хĕр + пустан < перс. бустан "цветник" (Гаф. ИИ, 136).

Хĕрсĕвер

яз. и. ж. Иревли (Ашм. Сл. XVII, 55): Хĕр "дочь, девушка" + сĕвер; ср. кр.-тат. Зевара, узб. Зевар < перс. ж. и. Зивар "украшения" (Гаф. ИИ, 148; Дан. ДТП, 1980. С.142).

Хĕртилет

яз. и. ж. Рысайк., Иревли, Ялюха М. (Ашм. Сл. XVII, 61): Хĕр + -ти- + -лет.

Хĕртук

яз. и. ж. Рысайк. (Ашм. Сл. XVII, 61): Хĕр + -тук.

Хĕрчук

яз. и. ж. Иревли (Ашм. Сл. XVII, 61); Хĕр + -чук. См. Хĕрчукка.

Хĕрчукка

яз. и. ж. Рекеев (Ашм. Сл. XVII, 61): Хĕр + -чук- + -ка.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

арманçă

п.с. Арман авăртса паракан çын; арман хуçи, мелник. Хĕр-упраç... писев сĕрсе чиперленме ĕлкĕрнĕ — арманçă пек шап-шурă питлĕ. В.Ухли, 1984, 347 с. «Шупашкар элеваторĕ» предприятире ĕçлекен В.Емельянов арманçă. ХС, 1997, 106 /, 1 с. Ял çыннисем те ăна, тырă авăртса панине кура, арманçă теççĕ. Я-в, 1999, 2 /, 64 с. Голланди арманçисем ăна [сĕлĕ пăттине] уйрăмах юратса çинĕ. С-х, 1999, 26 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 338 с.

ахрăм

п.с. 1. Сасă ян кайса çапăнни; каялла сасă. Хирĕç вăрманта ахрăм ухăрса уласа тăрать. А.Алга, 1961, 81 с. Хăватлă сасă, вар тăрăх кĕрлесе кайса, ахрăм пулса çаврăнчĕ. Г.Луч, 1980, 55 с. Çырма тăрăх, такам хăваланăн, ахрăм тарчĕ хăруш вырăнтан. Т-ш, 25.09. 1991, 3 с. Г.Айхи пек çырма тытăнаççĕ те — ахрăм пек саланса çухалаççĕ. Х-р, 13.02.2001, 4 с. — вăрман ахрăмĕ (Ю.Скворцов, 1978, 136 с.; В.Пехил, 1990, 23 с.); янравлă ахрăм (А.Воробьев, 1967, 59 с.); илемсĕр ахрăм (К-н, 1973, 6 /, 2 с.); тăлăх ахрăм, аташнă ахрăм (Н.Теветкел, 1982, 88 с., 101 с.); ăнкарми ахрăм (Г.Ирхи, 1991, 32 с.); сивĕ ахрăм (Л.Мартьянова //Я-в, 2000, 12 /, 46 с.); çунатлă ахрăм (А.Т.-Ыхра, 2001, 52 с.). 2. Куçăм. Палăрăм, йĕр, хӳрешке. Ывăл кĕтни... авалхи пурнăç ахрăмĕ мар-ши вăл. Г.Ефимов, 1984, 145 с. Абхазири вăрçă ахрăмĕ — Чăваш енре [Пуçелĕк]. Х-р, 3.08.1993, 1 с. Çак пулăмăн ахрăмĕ çĕршывра халĕ те лăпланман-ха. Х-р, 6.10.1998, 2 с. Çак таса мар ĕçĕн ахрăмĕ пирĕн тăрăха та килсе ян! каять. Т-ш, 1999, 44 /, 4 с. Иртсе кайнă ХХ ĕмĕр ахрăмĕсем паянхи кун та çухалман-ха. Т-ш, 2001, 36 /, 9 с. — чунри ахрăм (ХЧЛ, 1990, 16 с.); чун ахрăмĕ (Н.Ишен-тей, 1997, 52 с.); хаяр вăхăтсен ахрăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 148 с.); вăрçă ахрăмĕ (Х-р, 3.08.1993, 1 с.); аваллăх ахрăмĕ (Ç-т, 1999, 5—6 /, 48 с.); Афганистан ахрăмĕ (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.). — ВЧС, 1971, 460 с., 461 с., 889 с.

вăтанчăклăх

п.с. Именчĕклĕх, хăюсăрлăх, намăслăх; вăтанулăх. Темле таса вăтанчăклăхĕпе, сăпайлăхĕпе ... килĕшрĕ вăл [хĕр] мана. А.Медведев, 1983, 25 с. Суя вăтанчăклăха сирсе ямалла, ... упăшкипе арăмĕн сексолог е психотерапевт патне пĕрле пымалла. Х-р, 21.07.1992, 4 с. Ыйхă татнă каçсем, ...сăвăласа янă çырусем, пикесен вăтанчăклăхĕ... Т-ш, 1999, 8 /, 12 с. — вăтанчăклăх карти (Х-р, 11.09.1996, 3 с.). — ВЧС, 1971, 224 с., 757 с.

велосипедçă

ç.с. Велосипедпа (утсăр урапапа) çӳрекен çын; велосипедист. — Салам, чиперкке, — сăмах хушнă велосипедçă. Вăл [хĕр] велосипедçăна пĕр сăмах та чĕнмен. ЧÇ, 1998, 22 /, 13 с. Вăрмар вăлОлимпиада чемпионĕ В.Соколов, ... тĕнчипех паллă В.Гаврилов, И.Иванов велосипедçăсем. А.Т.-Ых-ра, 2000, 46 с.

видео

ç.с. 1. Электричество сигналĕсене экран çине куçарса информаци илмелли (курмалли тата илтмелли) мел. Хăвăрах шутлăр-ха, нивушлĕ видео юхăмне чарса çитереттĕмĕр. КЯ, 27.10.1990, 2 с. Пысăк тавракурăмлă вăл [хальхи ача]. Тĕрлĕ видео тата ытти техникăна пула хăвăрт аталанать. Х-р, 27.03.1997, 4 с. Кунта радио, телевидени, видео, Интернет системи т.ыт. те витĕм кӳреççĕ. УС, 10.04.1998, 7 с. 2. Видеокамера (туп.). Тем пулас пур тесе ун чухне видеопа ӳкерсе илнĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с. Ывăл эпир стройпа пынине видеопа ӳкерсе илнĕ те, пăхасшăн-ха. Х-р, 12.05.2000, 1 с. 3. Видеопленка (туп.). И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 29.05.1998, 2 с. Эпĕ ку юрра ... видео çине пĕрремĕш хут 1993 çулхине çыртарнă. А-и, 2000, 1 /, 8 с. Хĕрарăмсем çак фильма видео çине çыртараççĕ те ... темиçе хут çавăрттараççĕ. Х-р, 12.07.2002, 3 с. 4. Видеофильм (туп.). Пушă вăхăтра видео курассине [йĕрке-леме] ... кирлĕ хатĕрсене штаб парса ячĕ. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Юлташĕ видео курма пырса ларать. ÇХ, 10.04.1998, 5 с. Халь кашни килте видео пăхаççĕ. Х-р, 6.07.1999, 1 с. Видео, «Брил-лиантовый полицейский», «Конец света». ÇХ, 2000, 11 /, 12 с.

гимнази-шкул

ç.с. Гимнази (туп.) йышши классемлĕ шкул. Муркашри гимнази-шкулта вĕренекен хĕр ... официаллă майпа арăм пулса тăнине астăватăп. ХС, 6.03.1998, 4 с. И.Я.Яковлев аслă вĕрентекенĕмĕрĕн 150 çулхи юбилейне Пелепейри чăваш гимнази-шкулĕнче те ирттерме хатĕрленеççĕ. УС, 10.04.1998, 1 с. Шупашкарти 49-мĕш гимнази-шкулта гумани-тари класĕнче вĕренет вăл. ÇХ, 1993, 12 /, 12 с.

евăсем

ç.я. Хĕр-упраç; хĕрарăмсем. Сăпайлăх тени çеç куллен çухалать. Çамрăк евăсем те ытлашши сĕмсĕрленсе кайрĕç. ÇХ, 1998, 37 /, 12 с. Тепĕр чух хаш-хаш сывлаççĕ ватă адамсем... Пурпĕрех пĕччен çӳреççĕ çамрăк евăсем. Н.Теветкел //Ар, 2001, 19 /, 3 с.

зодиак

ç.с. Хĕвелĕн çулталăкра 12 çăлтăр ушкăнĕ витĕр иртекен çавра çулĕ (вуникĕ паллăллă пĕрлĕх). Çу уйăхĕн 21-мĕ-шĕнчен пуçласа ... хĕвел Зодиакăн Йĕкĕрешсем палли тĕлĕнче тытăнса тăрать. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Зодиак Тигрне алла вĕрентме тăрăшакансем. ÇХ, 1998, 1 /. 1 с. Зодиак паллинчи ăнăçсăр кунсем. ЧХ, 2000, 34 /, 8 с. Зодиак палли тăрăх эпĕ Сурăх, хĕр тусăмСкорпион. Ар, 2001, 21 /, 3 с.

илемпи

п.с. Хитре хĕр е хӳхĕм япала; чиперкке. «Ытла та черчен-çке ку илемписем», — теес килет, тĕкĕр пек йăлтăртатакан станоксем çине пăхса. К-н, 1984, 3 /, 5 с. Чиновниксем ăстана чĕнсе илеççĕ, катан пир çинчи илемписемпе ял каччисене труççиксем тăхăнтарма хушаççĕ. ÇХ, 1997, 20 /, 2 с. — танл., Ашмарин, III, 103 с.

кадет

2, ч.с., кадет шкулĕ, кадет корпусĕ. Револю-цичченхи кадетсен корпусĕн йăли-йĕркине тĕпе хуракан тĕрлĕ ăсталăх шкулĕ. Шупашкарти кадетсен шкулĕнчен вĕренсе тухсан моторист-рулевой специальноçне алла илни çинчен свидетельство параççĕ ... Кадет шкулне 7-мĕш класс пĕтернĕ хыççăн илеççĕ. Т-ш, 2000, 42 /, 2 с. Хĕр пĕрчи ... Мускаври кадет-тинĕс шкулĕнче 6-мĕш класра вĕренет. Х-р, 22.11.2001, 4 с. Суворов училищисемпе кадет корпусĕсене 8 класс пĕтернĕ хыççăн кăна йышăнаççĕ. Ар, 2002, 32 /, 1 с.

киçтĕк

п.в. Сăрăпа ӳкермелли, сăрламалли хатĕр; кисть. [Картинăри] хĕр кĕлеткине киçтĕкпе унтан-кунтан тĕккелесе те пăхрĕпăсать кăна. В.Эктел, 1996, 105 с. Киçтĕкпе, сăрăпа ĕçлесси вĕсен пурнăç тĕллевĕ пулса тăнă. ЧТ, 28.02.1998, 4 с. Киçтĕк илсе пĕр йĕр çеç тăвĕ-и вăлçакă та ăна хавхалантарĕ. Х-р, 9.08.2000, 4 с. Чӳрече сăрлама кăна ĕлкĕреймен, киçтĕк тупайман. Ар, 2001, 20 /, 3 с. — художник киçтĕкĕ (П.Афанасьев, 1985, 46 с.); ӳнерçĕн киçтĕк вылянăвĕ (Юрий Зайцев, 1990, 5 с.); ятарлă киçтĕк (КÇ, 2000, 35 /, 3 с.); кивĕ киçтĕк (Ар, 2002, 13 /, 4 с.); — киçтĕкпе усă кур (Х-р, 15.03.1994, 4 с.); киçтĕк тыт (Х-р, 6.04.2001, 3 с.); киçтĕк ăстала (Ар, 2001, 20 /, 3 с.); сăрă-киçтĕкпе чирле (ÇХ, 2001, 34 /, 8 с.).

кранçă

п.с. Кранпа ĕçлекен çын; кран машинисчĕ, крановщик. Кирпĕч хăпартатчĕ хĕрпĕр кран хуçи, бетонран пуянччĕ иккĕмĕш кранçи. Н.Евстафьев, 1974 (Лирика), 56 с. Тĕркесем хăпартăр!.. Кранçă вĕренне ярать тăсса. Б.Романов. 1984, 31 с. Иван шоферта та ĕçленĕ, кранçă та пулнă. В-х, 1992, 12 /, 2 с.

кролик

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран (чĕрчунтан) тăваттăмăшĕ; Кушак (туп., 1). Сайкка (Кролик ) çулĕ ... 1963, 1975, 1987, 1999. ЯБ, 1990, 1 /, 63 с. Кролик çулĕнче кун çути курнă пĕрремĕш пепкехĕр! ÇХ, 1999, 1 /, 1 с. Кролик çулĕн апогейĕ — раштав уйăхĕнчи суйлав. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Кролик çулĕнче) çуралнă çын; Кушак (туп., 2). Кролик Автана лăпкăн йышăнма пултараймасть. Х-р, 31.12.1992, 3 с.

кушак

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран (чĕрчунтан) тăваттăмĕшĕ; Кролик. Тухăçри кун тăрăмра (календарьте) çулсене чĕрчунсен ячĕсемпе палăртаççĕ, Йĕкехӳре, Вăкăр, Тигр, Мулкач (Кушак), Аçтаха... ЧС, 1993, 10 кл., 6 с. 1999 çулКушак çулĕ. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с. Гриша, Кушак çулĕнче мĕн кĕтетĕн. ÇХ, 1999, 1 /, 12 с. Кушак çулĕ мĕнпе асра юлчĕ-ха. ÇХ, 1999, 49 /, 3 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Ку-шак çулĕнче) çуралнă çын; Кролик. Кăçал Кушакăн ... кĕвĕçӳ туйăмĕ çĕнĕрен çуралать. Х-р, 13.02.1991, 8 с. Кушаксем ку çула çемье ăшшипе киленсе пăтăрмахсемсĕр ирттерĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Хĕр Кушак ыттисене тунсăхлăхĕпе илĕртет. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с.

лавккаçă

ч.с. 1. Лавккара ĕçлекен, магазинра сутă тăвакан çын; сутăç, сутуçă. Хăмăр куçлă хĕр лавккаçă... Каччă татăлмасть магазинран! А.Тимофеев, 1994, 45 с. Йысна юлташĕпе лавкка умĕнче тăрать... «Ма пулăшмастăн йыснуна.» — тет мана лавккаçă. Ç-т, 1999, 1—2 /, 59 с. Ачаранах лавккаçă пулма ĕмĕтленнĕ... Сутуçă пулатăп теттĕм. К-ш, 2000, 25 /, 1 с. 2. Лавкка-магазин тытакан çын; лавкка хуçи, усламçă. Шупашкарти пысăк лавккаçă, аслă пĕлӳллĕ çын, кĕнеке кăларсан мĕн чухлĕ услам пулассипе кăсăкланчĕ. Х-р, 5.09.1996, 3 с.

ламбада

ç.с. Латинла Америкăран килнĕ, пĕççе вылятса мăшăрлăн ташламалли хĕрӳллĕ ташă. Иксĕмĕр ламбада ташланă чух пӳлĕме ... ашшĕ кĕрсе тăчĕ. ÇХ, 23.11.2001, 12 с. Каччăпа хĕр ламбада ташлаççĕ. Ар, 2002, 35 /, 4 с.

лесбиянлăх

ç.с. Хĕрарăмсен (амасен) пĕр-пĕрин хушшинчи ар çыхăнăвĕ; хĕрарăмпа хĕрарăм савăшни. Вăл хĕр-туссем тупатьмастурбаци, лесбиянлăх... Х-р, 23.03.1993. Сăрт-ту гориллисен амисем хушшинче вара лесбиянство текен пулăм тымар янă. ÇХ, 2000, 14 /, 5 с.

лесбиянство

ç.с. Хĕрарăмсен (амасен) пĕр-пĕрин хушшинчи ар çыхăнăвĕ; хĕрарăмпа хĕрарăм савăшни. Вăл хĕр-туссем тупатьмастурбаци, лесбиянлăх... Х-р, 23.03.1993. Сăрт-ту гориллисен амисем хушшинче вара лесбиянство текен пулăм тымар янă. ÇХ, 2000, 14 /, 5 с.

мисс

ç.п. Илемлĕх е ăсталăх конкурсĕнче мала тухнă хĕр; пике. Нумаях пулмасть хĕрсем «Выл тăрăхĕнчи мисс 98» ятне çĕнсе илессишĕн кĕрешнĕ. ÇХ, 1998, 22 /, 5 с. Шура Петрова «Тĕнче мисĕ» ята илме тăрăшрĕ ... «Хыпар» мисĕ» ята вара Е.Глухова тивĕçрĕ. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. Çулсерен çĕнĕрен те çĕнĕ миссем тупăнчĕç. ÇХ, 2000, 38 /, 4 с. «Пулăçă-мисс» çичĕ çулта [Пуçелĕк]. Х-р, 2.07.2002, 1 с. — Раççей мисĕ (ÇХ, 1998, 48 /, 4 с.); «Мисс-Шейпинг—94» конкурс (Х-р, 16.03.1994, 4 с.); «Чăваш Ен мисĕ—2000» конкурс (Х-р, 20.06.2000, 2 с.).

нарспилĕх

ç.с. Нарспи сăнарне аса илтерекен пахалăх; хĕр маттурлăхĕ. Чĕр пурнăç чĕртнĕ пек эс куртăн хальхи ачаш нарспилĕхе. Г.Айхи, 1988, 58 с. Пĕр-пĕччен е иккĕн пулăн, ан çухат нарспилĕхе. Г.Юмарт //Я-в, 2000, 4 /, 57 с.

пăшăлтату

п.с. 1. П.п. Сасă чĕлĕхĕсене вылятмасăр шăппăн калаçни; сассăр пуплев. Зал тăрăх пăшăлтату шуса иртет. А.Железковăпа К.Семенова, 1964, 170 с. Хĕр пăшăлтатрĕ. Анчах çав пăшăлтату кăшкăрнă майлă илтĕнчĕ. Г.Ефимов, 1984, 128 с. Хĕрпе каччăн ăшă пăшăлтатăвне итлесе тăма аванах мар. В.Эктел, 1996, 78 с. — юрату пăшăлтатăвĕ (Ю.Айдаш //Х-р, 14.05.2003, 4 с.); — ВЧС, 1971, 869 с. 2. П.п. Килĕшӳллĕн илтĕнекен вăйсăр сасă (шĕпĕлтетни, чăшăлтатни т.ыт.). Шăнкăрав янăранă чух... йывăçсем яланхи пăшăлтатăвне татĕç. И.Лисаев //Я-в, 1974, 4 /, 3 с. Хум пă-шăлтатăвĕ [Кĕнеке ячĕ]. М.Карягина, 1995. Ав, ... парка йывăç çулçисен пăшăлтатăвĕ хăлхара. Х-р, 3.06.1997, 3 с. Сӳ кайрĕ чун ылмашрĕç тейĕн аслатипе пăшăлтату. Н.Ишентей //Я-в, 2000, 5 /, 3 с. 3. Ç.п. Ăшри пуплев. Шухăш — чарăнми вĕç-хĕррисĕр темĕнле пăшăлтату. Г.Айхи, 1988, 52 с. Ĕмĕт пăшăлтатăвĕ [Пуçелĕк]. М.Мерчен //К-н, 2002, 7 /, 13 с. 4. Ç.п. Сăмах сарни; сăмах-юмах, сас-хура. Пăшăлтату пăтти... Ку пăшăлтату мар, кучăнлăх. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с.

ăшпиллĕ

, п.с. Ăшă кăмăллă, ырă чунлă, кăмăлçах чĕреллĕ. Унăн кăмăлĕ çав тери ырă, чĕри сар хĕвел пек ăшпиллĕ. Н.Мранькка, 1959, 172 с. Ăшпиллĕ, вашават çын асăмра. Ю.Си-лэм, 1989, 73 с. Ăшпиллĕ, хаваслă ... арçын. КЯ, 27.01.1989, 4 с. Ăшпиллĕ, кăмăллă хĕр сăнарĕ. ХК, 1993, 6 /, 2 с. Эп, сан пекех, ăшпиллĕ те тискер. А.Смолин //Х-р, 22.02.2000, 4 с. — ăшпиллĕ калаçу (К.Турхан, 1967, 14 с.; Ф.Муратов // Я-в, 1986, 10 /, 25 с.); ăшпиллĕ туйăм (К-н, 1986, 24 /, 3 с.); ăшпиллĕ тĕлпулу (Ç-т, 1995, 4—5 /, 30 с.); ăшпиллĕ тухтăрсем (Н.Ишентей, 1997, 8 с.); ăшпиллĕ самант, ăшпиллĕ сăмахсем (Я-в, 1999, 11—12 /, 5 с.; 9 с.); ăшпиллĕ преподаватель (АМХ, 2001, 7—8 /, 9 с.); ăшпиллĕ автор (С-р, 2002, 40 /, 4 с.). — танл., ăшă пиллĕ çын (Ашмарин, IV, 93 с.); ăшă пиллĕ Турă (Г. Юмарт //Я-в, 2000, 12 /, 3 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

калаç

син.: пупле, сăмахла
разговаривать, поговорить, сговорить; торговать; калаçнă (çураçнă) хĕр – невеста; калаçса уйăрăлми – от кого не отговоришься; нумай калаçни – многоглаголание; çынпа калаçми – неразговорчивый; тавăрса калаçайманни – безответный; ача-пăчана усал сăмах калаçасран чарăр – удерживайте детей от дурных разговоров.

82 стр.

кин

невестка, сноха; кин-хĕр (сноха-дочь) снохи и дочери.

97 стр.

пĕркенчĕн

фата
пĕр пĕркенчĕк айĕнче тăватă хĕр хӳхлесе лараççĕ — под одной фатой плачут четыре невесты

пултăр

младшая сестра или брат младшей жены
пултăр, хунчăкам — шурин
пултăр хуньăкам — свояченица
хĕр пултăр — золовка

пуху

сход
собрание
сборище
собор

халăх пуххи — мирской сход
хĕр пуххи — девичье, весеннее гулянье
майра пуххи — ярмарка в г. Цивильское
пуххипе — толпами, кучами
пухуран — с ярмарки; со сходки
пуху ту (похă  ту) — собирать сходку

сăн

II.
лицо
черты лица, образ
преображение

çакă сăнăма асăнмалăх патăм савнă тусăма — это мое изображение я дал на память любимому другу
есĕ аçупа пĕр сăнлă — у тебя одно лицо с твоим отцом (ты очень похощ на отца)
сăн ӳкер — фотографировать; писать изображение
сăн пăхмалли, куç-кĕски — зеркало
чипер сăнлă хĕр — красивая девушка
сăнсăр — безобразный
сăн-сăпат — лицо
унăн сăн-сăпачĕ хитре — у него красивое лицо
сăнкса — задуматься

сум

ассигнационный рубль
ан хуйхăрăр, çамрăксем, хĕр хĕрĕх сум пулать — не горюйте молодые люди, говорят, что невесты будут (только) по сорок рублей

сурпан

сурбан
чăваш хĕр арăмĕ сурпана çӳрет — чувашская женщина носит сурбан
сурпан çакки — привесок к сурбану
сурпан хăми — отвал

çапла

этак
так
таким образом

çапла çул çӳрекенĕн лаша та хĕр те пулнă — таким образом путешественник стал обладателем и лошади и девушки

çитле

см. çивĕтле
хĕр ача çит тунине çитлерĕ — девочка сплела косу

çул

год; килес çул – будущий год; çуллен – ежегодно; çулталăк – целый год; çуллă хĕр – старая дева.

197 стр.

çураç

условиться; сторговать; сватать; сговорить; çураçаççĕ, мăкăрăч ĕçеççĕ – сторгуют, могарычи пьют; хĕр çураç – сватать девушку; çураçнă çын – сговоренная невеста; çураçнă хĕр – невеста.

199 стр.

çурат

родить; атте-анне пире хĕр çуратать – отец мать родят нас девушками.

199 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

браунинг

револьвер; кĕске пăшал. Каçпа пĕр 9 сехет тĕлĕнче ун патне пĕр пĕлмен хĕр пырса браунинг тиекен револьвертен пиллĕк хут унăн çурăмне пенĕ те генерала çавăнтах вĕлернĕ [Хыпар 1906, № 33:520]; Таможняна пĕр офицер 10 салтакпа урапасемпе пынă та кирлĕ хутсене пурне те таможняра ларакан чиновника кăтартса пире кунта 9 ящик браунинг тиекен кĕске пăшалсем илме ячĕç тенĕ [Хыпар 1906, № 33:521].

илем

хӳхĕм. Кăларсассăн вăл мĕнне пĕлмен; çавăнпа пĕлес тесе тимĕр япалапа касса пăхнă та унăн илемне (хӳхĕмне) курса вăл ăна килне илсе кайса пĕчикçĕ хĕр ачине вылляма панă [Житие 1879:41].

март

пуш уйăхĕ. Пире пăхса усракан Турра çуратнă таса Хĕр Марияна ырă хыпар калани, пушă уйăхин (мартăн) 25 кунĕнче [Молитвенник 1896:24]; Пуш уйăхĕн 2-мĕшĕнче II-мĕш Николай патшаран тухатăп тесе хăйшĕн те, ывăлĕшĕн те алă пусрĕ [Хыпар 1917, № 2:2].

ноябрь

чӳк уйăхĕ. Пире пăхса усракан Турра çуратнă таса ĕмĕр-Хĕр Марияна чиркĕве кӳртни, чӳк уйăхин (ноябрĕн) 21 кунĕнче [Молитвенник 1896:23].

октябрь

юпа уйăхĕ. Пире пăхса усракан турă амăшĕ таса ĕмĕр-Хĕр Мария пире витсе усранине уяни (Покров), юпа уйăхин (октябрĕн) 1 кунĕнче [Молитвенник 1896:29].

савăн

хĕпĕрте. Хĕр ачи ăна илсен пит савăннă (хĕпĕртенĕ) те ăна çĕтерес мар тесе çӳпçе ăшне пытарса хунă [О святой 1895:7].

сентябрь

авăн уйăхĕ. Пире пăхса усракан Турра çуратнă таса ĕмĕр-Хĕр Мария çурални, авăн уйăхин (сентябрĕн) 8 кунĕнче [Молитвенник 1896:23].

сырăш

выльăхсене утă паракан çĕр. Таса Хĕр Мариянăн унта çăмăлланас вăхăчĕ çитнĕ, вăл Ывăл ача çуратнă та Ăна чĕркесе сырăш çине (выльăхсене утă паракан çĕре) вырттарнă [Книга 1910:66].

тропарь

чиркӳ уявĕн юрри. Христоса ĕненекен халăхсем таса Хĕр Мария çуралнине авăн уйăхин (сентябрĕн) 8 кунĕнче асăнса уяççĕ. Вăл праçникĕн юрри (тропарь) ак çакă <…> [Наставление 1896:70].

хитре

чечен. Варвара ӳссе çитсен пит илемлĕ хĕр пулса кайнă, ун пек хитре (чечен) хĕр таврара та пулман [Житие 1902:1].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

аккуратный

прил. (ант. неряшливый, небрежный), аккуратно нареч.
тирпейлĕ, типтерлĕ, çыпăçуллă; аккуратная девушка тирпейлĕ хĕр; аккуратно причесать волосы çӳçе типтерлĕ тураса якат

белокурый

прил. (ант. черноволосый)
çутă çырă (çӳç çинчен); белокурая девочка çутă çырă хĕр ача

блестеть

глаг. несов.
1. чем и без доп. (син. сиять, сверкать) йăлтăртат, çиç, ялкăш, çуталса тăр; в небе блещут звёзды тӳпере çăлтăрсем çиçеççĕ
2. (син. отличаться, выделяться) палăрса тăр, тĕлĕнтер; девушка блещет красотой хĕр хăйĕн илемĕпе палăрса тăрать; он не блещет умом вăл питĕ ăслах мар

бог

1. турă (тĕн ĕненĕвĕнче); языческие боги ыр-усал тĕнĕн туррисем; вера в бога турра ĕненни
2. Турă (христиан тĕнĕнче— тĕнчене тытса таракан виçĕ сăпатлă хăват — атте Турă, ывăл Турă тата таса сывлăш Турă) ♦ Дай Бог! Турă патăрах!; Бог в помощы Турă пулăштăр! (ĕçлекенсене ăнăçу сунса калани); Бог знает? Турă пĕлет-и?; Не дай Бог!; Турă ан хуштăрах!; Ради Бога! Тархасшăн!; Упаси Бог! Турă çырлахтăрах! Слава Богу! Турра шĕкĕр!; Боже мой! межд. Турăçăм!; Боже упаси! Турă сыхлатăрах!

богоматерь

богородица
Турă амăшĕ (христиан тĕнĕнче Таса хĕр Мария — Иисус Христос амăшĕ)

бойкий

бойко нареч. (син. расторопный, живой, подвижный; ант. вялый, медлительный)
правур, йăрă, çивĕч, вăр-вар; бойкая девушка правур хĕр; бойкий ум çивĕч ăс

веснушчатый

прил.
хура тутлă, сарă тутлă, кук тĕрриллĕ; веснушчатая девочка хура тутлă хĕр ача

воспитанный

прил.
этеплĕ, йĕркеллĕ, хăлăхлă; воспитанная девочка этеплĕ хĕр ача

голубой

прил.
сенкер, çутă кăвак; голубое небо сенкер тӳпе; девушка с голубыми глазами сенкер куçлă хĕр

даже

частица
1. выражает противоречие ожиданию или норме та, те; шум не смолкает даже ночью шăв-шав çĕрле те шăпланмасть; он не обидит даже ребёнка вăл ачана та кӳрентермĕ
2. усиливает смысл сказанного: девушка умна, даже талантлива хĕр ăслă çеç мар — вăл талантлă

девичий

прил.
хĕр -ĕ, хĕр упраç -ĕ; девичьи лица хĕрсен сăнĕсем; у него девичья память вăл хĕр пек часах манать (тăрăхласа калани)

девочка

сущ.жен. (ант. мальчик)
хĕр ача; у них в семье две девочки и мальчик вĕсен кил-йышĕнче икĕ хĕр ачапа пĕр арçын ача

дети

сущ.множ.; един. дитя сред.
ачасем, ача-пăча, ывăл-хĕр; дети школьного возраста шкул ӳсĕмĕнчи ачасем; дети военнослужащих çар çыннисен ывăлĕ-хĕрĕ; дети легли спать ачасем çывăрма выртнă; у них в семье пятеро детей вĕсен кил-йышĕнче пилĕк ача

дочь

сущ.жен., множ. дочери
хĕр, хĕр ача (ашшĕ-амăшĕшĕн); моя дочь манăн хĕр, хĕрĕм; твоя дочь санăн хĕр, хĕрӳ; его (её) дочь унăн хĕрĕ; у них две дочери и сын вĕсен икĕ хĕр те пĕр ывăл

дурной

прил., дурно нареч.
1. (син. плохой; ант. хороший) япăх, начар, усал, майсăр; дурной почерк япăх çырни (сас паллисене); дурные вести усал сас-хура; девушка дурна собой хĕр сăн-пичĕ хитре мар
2. (син. безнравственный) киревсĕр, путсĕр, чыссăр; он дурно ведёт себя вăл киревсĕр хăтланать

жених

сущ.муж.
каччă, кĕрӳ каччă (авланакан çамрăк); жених послал сватов к невесте каччă хĕр çураçма евчĕсем янă

жить

глаг. несов.
1. (син. существовать) пурăн, ĕмĕрле, ĕмĕр ирттер; он жил долго вăл нумай пурăннă; растения не могут жить без солнца ӳсен-тăран хĕвелсĕр пурăнма пултараймасть
2. (син. проживать, обитать) пурăн; мы живём в деревне эпир ялта пурăнатпăр; жить с семьёй кил-йышпа пĕрле пурăн
3. чем и на что (син. кормиться) пурăн, тăранса пурăн; старики живут на пенсию ватăсем пенсипе пурăнаççĕ
4. кем-чем (син. увлекаться) хытă кăсăклан, чуна пар; девушка живёт музыкой хĕр музыкăпа хытă кăсăкланать ♦ жить чужим умом çын хыççăн кай; жить надеждой шанса тăр, шанчăкпа пурăн

закалиться

глаг. сов.
1. 1 и 2 л. не употр. хĕр, хĕртĕн, шăварăн; сталь закалилась хурçă хĕрнĕ
2. (син. окрепнуть) пиç, пиçĕх, тĕреклен, çирĕплен; здоровье закалилось сывлăх çирĕпленчĕ

зять

сущ.муж., множ. зятья
кĕрӳ (хĕр е йăмăк упăшки); йысна (аппа упăшки)

имя

сущ.сред.; множ. имена
1. ят (çыннăн); имя девочки хĕр ача ячĕ; называть по имени ятран чĕн; написать фамилию, имя и отчество хушамата, ята, ашшĕ ятне çыр
2. (син. известность, репутация) ят, ят-сум; доброе имя ырă ят; учёный с мировым именем тĕнчипе паллă ăслăхçă
3. (син. название) ят (япаласен); это дерево известно под именем «вяз» ку йывăç ячĕ — «хурама»
4. ят (грамматикăра — хăшпĕр пуплев пайĕсем); имя существительное япала ячĕ; имя прилагательное паллă ячĕ; имя числительное хисеп ячĕ; склонение имён ят пуплев пайĕсем вĕçленни
5. имени кого-чего, в знач. предлога с род. п. ячĕллĕ; Дворец культуры имени Хузангая Хусанкай ячĕллĕ культура керменĕ ♦ имена нарицательные пайăр мар ятсем (сăм.: çын, хула, кӳлĕ); имена собственные пайăр ятсем (сăм.: Иван, Шупашкар, Байкал)

капризный

прил., капризно нареч. кутăн, юнтармăш, йӳнсĕр; капризная девочка юнтармăш хĕр ача

красный

прил.
1. хĕрлĕ; красный цвет хĕрлĕ тĕс; красный флаг хĕрлĕ ялав
2. хĕрлĕ, революциллĕ (совет саманинчи); красные войска хĕрлĕ çарсем; Красная Армия Хĕрлĕ Çар (пирĕн çĕршывăн хĕç-пăшаллă вăйĕсен 1918— 1946 çулсенчи ячĕ); ♦ красный угол тĕпел; красная девица сарă хĕр, пике; красная рыба хĕрлĕ пулă (осетр йышши); Красная книга Хĕрлĕ кĕнеке (сыхламалли чĕр чунсем, ӳсен-тăрансем çинчен çырни); писать с красной строки çĕнĕ йĕркерен пуçласа çыр; мысль проходит красной нитью шухăш уççăн палăрать; красная цена чи пысăк хак, чăн хак (таваршăн пама тивĕçли); Долг платежом красен Парăма пани паха; Не красна изба углами, а красна пирогами Пӳрт илемĕ тĕпелте мар — кукăльте

кудрявый

прил.
кăтра, пĕтреке, явăнчăк; кудрявые волосы кăтра çӳç; кудрявая девочка кăтра çӳçлĕ хĕр ача

кукла

сущ.жен.
пукане; девочки играют в куклы хĕр ачасем пуканелле выляççĕ

любимый

прил.
юратнă, савнă; килĕштерекен; любимая работа юратнă ĕç; любимая девушка савнă хĕр; прощаться с любимым савнипе сыв пуллаш

маленький

прил. (син. небольшой; ант. большой)
пĕчĕк; маленькая девочка пĕчĕк хĕр ача; маленький домик пĕчĕкçеç çурт

мальчик

сущ.муж. (ант. девочка)
ача, арçын ача, ывăл ача; мальчики любят играть в футбол арçын ачасем футболла выляма юратаççĕ; у них родился мальчик вĕсен ывăл ача çуралнă

матрешка

сущ.жен.
матрёшка (вырăс тетти— пĕр-пĕрин ăшне кĕртсе лартакан хĕр кĕлеткисем)

младший

прил. (ант. старший)
1. кĕçĕн (çул-ӳсĕмпе); младший сын кĕçĕн ывăл; мой младший брат манăн шăллăм; моя младшая сестра манăн йăмăк
2. кĕçĕн (ĕçри вырăнпа); младший лейтенант кĕçĕн лейтенант; младший научный сотрудник кĕçĕн ăслăлăх ĕçченĕ
3. кĕçĕн, пуçламăш; младшие классы школы шкулти пуçламăш классем

невеста

сущ.жен.
çураçнă хĕр; невеста с женихом встали под венец çураçнă хĕрпе кĕрӳ каччă венчете тачĕç

невестка

сущ.жен.
кин (ывăл е шăллăм арăмĕ); инке (пичче арăмĕ)

один

муж.
1. числит. колич. пĕр, пĕрре; один стул пĕр пукан; один раз пĕр хут; один да один будет два пĕрре çумне пĕрре хушсан иккĕ пулать
2. местоим. неопред. (син. некий, какой-то) пĕр, темле, темĕнле; тебя искал один человек сана пĕр сын шыратчĕ
3. прил. (син. одинокий) пĕччен; он остался совсем один вăл пĕр-пĕччен тăрса юлнă
4. местоим. определит. кăна, çеç; в классе одни девочки класра хĕр ачасем кăна
5. прил. (син. единый) пĕр пĕтĕм, пĕрлĕхлĕ; племена слились в один народ йăх-ăрусем пĕр пĕтĕм халăха пĕрлешрĕç ♦ один за другим пĕрин хыççăн тепри; все до одного пĕр çын юлми, пурте; ни один никам та; один на один куçа-куçăн; одно из двух иккĕшĕнчен пĕри

опора

сущ.жен.
1. тĕрек, тĕрев; опоры моста кĕпер тĕрекĕсем
2. (син. поддержка) тĕрек, никĕс; сын — опора семьи ывăл — кил-йыш тĕрекĕ

падчерица

сущ.жен.
ама çури хĕр, тăван мар хĕр (ашшĕшĕн е амăшĕшĕн)

пасхальный

прил.
Мăнкун -ĕ; пасхальная неделя Мăнкун эрни
сущ.муж.
ама çури ывăл, тăван мар ывăл (ашшĕшĕн е амăшĕшĕн)

подросток

сущ.муж.
çамрăк, яш ача, хĕр ача (12—16 çулсенчи)

подруга

сущ.жен.
хĕр тантăш, тус хĕр; подруги пошли на дискотеку тус хĕрсем дискотекăна кайрĕç

помощник

сущ.муж., помощница жен.
1. пулăшакан; сын — хороший помощник отца ывăл ача ашшĕне лайăх пулăшать
2. помощник, пулăшуçă (должность); помощник директора директор помощникĕ

приданое

сущ.сред.
тупра, япала, хĕр таврашĕ, хĕр парни (качча кайма хатĕрлени); девушка с богатым приданым пуян тупраллă хĕр

приёмный

прил.
1. йышăну -ĕ; приёмный день йышăну кунĕ
2. усрав; приёмный сын усрав ывăл; приёмные родители усрав ашшĕ-амăшĕ

причесать

глаг. сов.
тура, тураса якат (çӳçе); причесать девочку хĕр ача çӳçне тура

пробовать

глаг. несов.
1. тытăн, пикен, хăтлан; девочка пробует писать хĕр ача çырма хăтланать
2. тутан, астив, тутанса пăх; пробовать суп на соль яшкана тăвар каланине тутанса пĕл

разлюбить

глаг. сов. (ант. полюбить)
сивĕн, пис, юратма пăрах, юратми пул; девушка разлюбила парня хĕр каччăран сивĕннĕ

рисовать

глаг. несов.
ӳкер, ӳкерчĕк ту; девочка любит рисовать хĕр ача ӳкерме юратать

родиться

глаг. сов. и несов.
1. çурал; у них родилась дочь вĕçен хĕр ача çуралнă
2. 1 и 2 л. не употр. çурал, пуçлан, кун кур; рождаются новые традиции çĕнĕ йăла-йĕрке çуралать

сват

сущ.муж.
1. евчĕ (хĕр çураçма янă арçын)
2. хăта (упăшкипе арăмĕн аслă тăванĕсем пĕр-пĕрне чĕнни)

свататься

глаг. несов.
хĕр çураç (качча пыма ыйт)

сваха

сущ.жен.
1. евчĕ (хĕр çураçма янă хĕрарăм)
2. тăхлачă (упăшкипе арăмĕн аслă тăванĕсем пĕр-пĕрне чĕнни)

свояченица

сущ.жен.
хĕр пултăр (арçыншăн — арăмĕн аппăшĕ е йăмăкĕ)

совершеннолетний

прил.
çитĕннĕ, çитĕнсе çитнĕ, ар çулне çитнĕ (18 çула); совершеннолетняя девушка çитĕннĕ хĕр

старший

прил.
1. (ант. младший) аслă (çулпа); старший сын аслă ывăл
2. аслă (ĕç вырăнĕпе); старший сержант аслă сержант
3. сущ. старший муж. пысăкки, аслă; старших надо слушаться аслисене итлес пулать

стройный

прил., стройно нареч.
1. яштак, яштака, йăрăс; стройная девушка яштака хĕр
2. килĕшӳллĕ, çураçуллă; стройное пение хора хор килĕшӳллĕ юрлани

сын

сущ.муж., множ. сыновья и сыны
ывăл; старший сын аслă ывăл; у них два сына и дочь вĕçен икĕ ывăл та пĕр хĕр

тонкий

прил., тонко нареч.
1. (ант. толстый) çинçе, çӳхе; тонкий шёлк çӳхе пурçăн
2. хыткан, çинçешке, яштака; девушка с тонкой фигурой çинçешке кĕлеткеллĕ хĕр
3. çинçе, чăйăлти; тонкий голос çинçе сасă ♦ тонкий слух çивĕч хăлха

хороший

прил., хорошо нареч.
1. (ант. плохой, дурной) лайăх, аван; хорошая пища лайах апат; за Волгой хорошо отдыхать Атăл йăлăмĕнче канма аван
2. (син. близкий) аван, çывăх; он мой хороший приятель вăл ман çывăх туе
3. (син. большой, значительный) пысăк, чылай, самай; съесть хорошую порцию каши самаях пăтă çи
4. в кратк. ф. (син. красив, миловиден; ант. дурён) чипер, хитре, илемлĕ, хӳхĕм; девушка очень хороша хĕр питĕ чипер
5. хорошо сущ.нескл.сред. (син. «четыре») «аван» (вĕренӳри хаклав палли, «4»)
6. хорошо частица, выражает согласие (син. да) аван, юрĕ, юрать; Хорошо, я приду туда Юрĕ, эпĕ унта пырăп ♦ лучше некуда лайăхран та лайах; хорошо бы частица, выражает пожелание юратчĕ, аванччĕ, пăсмĕччĕ

чистоплотный

прил. (син. опрятный; ант. неряшливый, нечистоплотный), чистоплотно нареч.
типтерлĕ, тирпейлĕ, таса; чистоплотная девушка типтерлĕ хĕр

чувствительный

прил., чувствительно нареч.
1. туйăмлă, сисĕмлĕ; сисĕм-туйăм -ĕ; чувствительный прибор туйăмлă хатĕр; чувствительные клетки тела ӳтĕн сисĕм-туйăм клеткисем
2. (син. значительный) пысăк, вăйлă, самай, палăрмалла; чувствительные расходы самай пысăк тăкак
3. (син. нежный; ант. грубый, бесчувственный) ачаш, çепĕç, çемçе кăмăлла; чувствительная девушка çемçе кăмăлла хĕр

чудо

сущ.сред.; множ. чудес
1. асам, асамлăх, асамлă пулăм; Бог явил чудо Турă асам туса кăтартрĕ
2. чего чи пахи, чи чапли; девушка — чудо красоты илемлĕрен илемлĕ хĕр

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

хĕве

(2) описка вм. хĕвел? Н. Якушк. Ах аттеçĕм, аннеçĕм, кăнтăрла çиме лартăмăр, пур ачу та тĕрĕсчĕ, хĕве шăхăра (так!) ларнă чух санăн пĕр ачу çук пулĕ. (Хĕр юрри).

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Ялтра

/Йалтра/ (чит. jалдра), назв. сел. в Ядр. у. Макка 107. Ялтра (Юманай). Следует писать: Ялтăра. Сорм.-Вар. † Ялтра пасар(ĕ) хĕр сутти, Нурăс пасар(ĕ) пуç сутти.

Ями

/Йами/(?), личн. имя женщ. Чув. тексты № 2, 24. Кукăр пилеш айĕнче Ями ятлă хĕр хӳхлĕ. (Йытă сысни).

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

густой

ҫӑра, йӑвӑ; очень густой ҫӑп-ҫӑра, йӑп-йӑвӑ; девушка с густыми волосами ҫӑра ҫӳҫлӗ хĕр.

женственный

хĕр пек ҫепӗҫ, кӑмӑллӑ, ачаш, илемлӗ.

возраст

миçе çула çитни, çулĕсем; детский возраст ача çулĕсем; юношеский возраст яш çулĕсем; зрелый возраст ар çулĕсем; девушка на возрасте çитĕннĕ хĕр.

сватать

кого кому или кого за кого несов., посватать и сосватать сов. 1. хӑта яр, евче кай, хӑтана кай; 2. хӗр ҫураç, хĕр килĕштер.

смотрины

хĕр пăхни.

помолвка

хĕр ҫураҫни.

приемный

йышӑнмалли; приёмные часы (пӗр-пӗр пуҫлӑхӑн хӑй патне ĕҫпе пыракан ҫынсене) йышӑнмалли вӑхӑт; приёмный экзамен вӗренме кĕмелли экзамен; приёмный сын усрав ывӑл, усрама илнӗ ывăл; приёмная мать усрав ача амӑшӗ.

чадо

устар. ача, ывăл ача, хĕрача.

терзать

кого, что несов. 1. татса ват, çыртса çур, çурса тăк, тăпала (кашкăр путеке); 2. перен. хуйхăрт, пăшăрхантар, асаплантар, кулянтар; меня терзает мысль о несчастье в семье сына мана ывăл çемйине инкек килсе тухни ытла та кулянтарать.

только

нар. кăна, анчах, çеç (çех), чух, тин, шăкăр; только что, лишь только анчах çеç, тин çеç; у них только одна дочь вĕсен пĕр хĕр çеç; у меня одни только сыновья ман ачасем шăкăр ывăл.

утрăта

çухатни (укçа), çĕтерни; çухату; утрата трудоспособности ĕçлейми пулни; смерть сына — тяжёлая утрата ывăл вилни — йывăр çухату.

барышня

устар. 1. улпут хĕрĕ; 2. çамрăк хĕр, пике.

богатый

пуян, муллă, пурлăхлă; богатая невеста муллă хĕр; невероятно богатый çĕрме пуян.

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

приёмный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Fräulein

hĕr, pike
хĕр, пике

Mädchen

hĕr
хĕр

Sohn

yvăl
ывăл

Tochter

hĕr
хĕр

Çавăн пекех пăхăр:

щуриться щурка щучий ывăл « ывăл-хĕр » ывăл-хĕрлĕ ывăл-хĕрсĕр ывăлла ывăллă-хĕрлĕ ывăллăх

ывăл-хĕр
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org