Шырав: ыраш хурчĕ

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аптăра

4. в отриц. ф.
быть неплохим, сносным, терпимым
пӳрт аптăрамаллах мар-ха — изба еще ничего (себе)
кăçал ыраш аптăрамасть — рожь в атом году неплохая

вăнла

лететь с гудением, с жужжанием, со свистом
вĕлле хурчĕ вăнласа вĕçет — жужжит пчела

вăрăмтуна

комариный
сивчир вăрăмтуни — малярийный комар
вăрăмтуна хурчĕ — личинка комара, мотыль
вăрăмтуна нăйлани — комариный писк

вăштик

2. подр. —
о дуновении порывистого ветерка

вăштик-вăштик — усил. от вăштик 2.
вăштик-вăштик çил вĕрет, сарă ыраш хумханать — фольк. ветер дует порывами, волнуя спелую рожь

вĕлле

улей
рамăллă вĕлле — рамочный улей
арча вĕлле — рамочный улей
тунката вĕлле — колодный улей
каска вĕлле — колодный улей
вĕлле ани — отверстие улья (колодного)
вĕлле хуппи — должея
вĕлле шăтăкĕ — леток, отверстие (в улье)
вĕлле хурчĕ — пчела
вĕлле тыт — держать пчел
вăл вунă вĕлле хурт усрать — у него десять ульев (он держит десять семей пчел)

вĕтĕн

4.
чахнуть, становиться низкорослым и чахлым (о растениях)
ыраш вĕтĕнсе кăна пулнă — рожь уродилась чахлой и низкорослой

вутпуççиллĕ

пораженный пыльной головней
ыраш вутпуççиллĕ — рожь поражена пьпьной головней

выçă

2.
тощий (о злаках)
ыраш выçă пулчĕ — рожь уродилась тощей

ирĕш

отруби
тулă ирĕшĕ — пшеничные отруби
ыраш ирĕшĕ — ржаные отруби
улăма ирĕшпе пăтратса çитер — скармливать солому, замешивая с отрубями

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

карталан

5.
сплетаться, переплетаться
ыраш çилле карталанса ӳкнĕ — от ветра рожь переплелась и полегла

кăлат

кладь обл.
большой скирд, стог
ыраш кăлачĕ — кладь ржи
кăлат хыв — сложить скирд

кăшăл

7.
куча, ворох (обмолоченного хлеба)
ыраш кăшăлĕ — ворох обмолоченной ржи

кĕлте

сноп
сĕлĕ кĕлти — овсяной сноп
ыраш кĕлти — ржаной сноп
кĕлте кучĕ — комель снопа
кĕлте сенĕке — вилы для подачи снопов
кĕлте çыххи — свясло
кĕлте урапи — рыдван, сноповозка  
кĕлтепе вит — крыть снопами (напр. сарай)
кĕлте кӳр — возить снопы
кĕлте çых — вязать снопы
Кĕлти кĕрет — тырри юлать, арпи вĕçет — улăмĕ юлать. — загадка Снопы вбирает—зерна остаются, полова улетает — солома остается. (Молотилка).

кĕпçелен

стеблеваться, расти в стебель, идти в дудку, в стрелку
ыраш калчи кĕпçеленме тытăннă — озимь пошла в дудку

лар

23.
вступать в определенную фазу (роста, цветения, колошения)
калчана лар — покрыться всходами (о полях), взойти (о посевах)
чечеке лар — расцвести, зацвести
çеçкене лар — расцвести, зацвести
тырă пучаха ларать — хлеба колосятся, наступило колошение хлебов
ыраш шăркана ларнă — рожь цветет
хăмăш сыпăкран сыпăка ларать — камыш выбрасывает колено за коленом

ларт

19.
занозить
засорить
засадить жало

алла шăрпăк лартрăм — я занозил руку
вĕлле хурчĕ сăннине лартса хăварчĕ — пчела ужалила и оставила жало

лĕпĕш

бабочка
вĕлтрен лĕпĕшĕ — крапивница
купăста лĕпĕшĕ — капустница
капăр лĕпĕш — боярышница
упа лĕпĕшĕ — совка
лĕпĕш хурчĕ — гусеница

мăянлă

1.
заросший лебедой
мăянлă ыраш — рожь, заросшая лебедой

михĕ

мешочный
çăнăх миххисем — 1) мешки с мукой 2) мешкй из-под муки
чăпта михĕ — рогожный куль
ыраш миххи — мешок ржи
миххе тултар — ссыпать в мешок
Пăшатана михĕре пытараймăн. — посл. Шила в мешке не утаишь.

пăс

3.
расстраивать, портить, разлаживать, приводить в расстройство
вара пăс — расстроить желудок
плансене пăс — разрушить планы
рояль ĕнерне пăс — расстроить рояль
çемьене пăс — разбить семью
туя пăс — расстроить свадьбу
эсĕ пĕтĕм ĕçе пăсса хутăн — ты испортил все дело
Сысна хырăмне ыраш пăсмасть. — погов. Рожь желудку свиньи не во вред.

пăт

пудовый
пĕр пăт ыраш — пуд ржи
пăт йывăрăш — весом в пуд, пудовый
пăт пуканĕ — пудовая гиря
пăт çурă — полтора пуда
пăт чĕрес — уст. пудовка (мера в один пуд)
сысна пĕр пилĕк пăтсем туртать — свинья весит пудов пять
Ывăнсан йĕп те пĕр пăт туртакан пулать. — погов. Устанешь — и иголка покажется весом в пуд.

пăчăх

3.
преть, тлеть
нӳрĕ ыраш пăчăхать — сырая рожь преет

пул

9.
созревать, поспевать, доходить до готовности
улма-çырла пулчĕ — фрукты созрели
ыраш пулса çитрĕ, сĕлĕ пулман-ха — рожь уже дозрела, а овес еще не дозрел

пурçăн

шелковый
вискоза пурçăнĕ — вискозный шелк
хайла пурçăн — синтетический шелк
пурçăн йывăççи — шелковица
пурçăн кĕпе — шелковая рубашка
пурçăн çип — шелковые нитки
пурçăн çиппи — шелковинка
пурçăн тутăр — шелковый платок
пурçăн хурчĕ — шелковичный червь
пурçăн тĕртекен хапрăк — шелкоткацкая фабрика
пурçăн тĕртес ĕç — шелкоткачество

пусă

полевой
кĕрхи тырă пусси — озимый клин
çуртри пуси — яровое поле
ыраш пусси — ржаное поле
хура пусă, çĕртме пусси — земля под паром, паровое поле
пусă çаврăнăшĕ — севооборот

пуç

5.
колос
початок

куккурус пуçĕ — початок кукурузы
ыраш пуçĕ — колос ржи
тулă пуç кăларать — пшеница колосится

пучах

колосовой
ыраш пучахĕ — колос ржи
парка пучахсем — полновесные колосья
шултра пучахсем — крупные колосья
пучах хылчăкĕ — ость колоса
пучаха лар — колоситься
ыраш пучаха ларни — колошение ржи

пыл

медовый
çăка пылĕ — липовый мед
çулçă пылĕ — падевый мед
çунă пыл — падевый мед
чечек пылĕ — цветочный мĕд
хурт пылĕ — пчелиный мед
пыл (карас) куçĕ — ячейка (в сотах)
пыл наркăмăшĕ — пчелиный яд
пыл хурчĕ — пчела
пыл шывĕ — медовый сироп
пыл ларнă мед — засахарился, кристаллизовался
пыл пухнă вăхăт — медосбор
пыл юхтармалли машина — медогонка
пыл ил — снимать мед
пыл пух — снимать мед
пыл юхтар — гнать мед
Чĕлхе çинче пыл, чĕрере пăр. — посл. На языке мед, а на сердце лед.
Пуç вĕçĕнче пыл калакĕ. (Ыйхă). — загадка У изголовья лопатка с медом. (Сон).

салат

солодовый
урпа салачĕ — ячменный солод
ыраш салачĕ — ржаной солод
салат пăтти — барда
салат авăнĕ —  солодовня
салат экстракчĕ — солодовый экстракт
салат авăрт — размалывать солод

сăнă

3.
жало
çĕлен сăнни — змеиное жало
сатира сăнни — перен. жало сатиры
вĕлле хурчĕ сăннине лартрĕ — пчела оставила жало

сăх

3.
жалить, кусать (о насекомых, змеях)
ăна вĕлле хурчĕ сăхрĕ — его ужалила пчела
Пĕрре çĕлен сăхнă çын çĕрĕк пăявран та хăрать. — посл. Ужаленный змеей человек и обрывка веревки боится (соотв. Пуганая ворона и куста боится).

сĕрĕш

1.
расти густо, стоять стеной (о злаках)
ыраш сĕрĕшсе пулнă — рожь уродилась густая

сӳсен

бот.

1.
овсяница
сӳсен тăрри — метелки овсяницы
кăçал ыраш сӳсенлĕ — в этом году во ржи много овсяницы

ту

II. глаг.

1.
делать
мĕн тăватăн? — что ты делаешь?, чем ты занимаешься?
анализ ту —
1) делать анализы (в лаборатории)
2) анализировать (напр. статью)
йăнăш ту — делать ошибки, ошибаться
сăтăр ту — наносить вред, вредить
суд ту — вершить суд, судить
усал ту — делать, творить зло
ырă ту — делать, творить добро
тума шухăшла — намереваться делать что-л.

туса пĕтер —
1) завершить, кончить делать что-л.
уй-хир ĕçĕсене туса пĕтер — завершить полевые работы
2) понаделать, сделать много чего-л.
йăнăшсем туса пĕтер — понаделать ошибок

туса пыр —
1) прийти, сделав что-л. предварительно
шкула сапатсем туса пыр — явиться в школу, приготовив уроки
2) делать что-л. регулярно, систематически, постоянно
сăнавсене куллен туса пыр — регулярно вести наблюдения

туса çитер —
1) завершать, доделывать, доканчивать
2) успевать делать что-л.

туса тултар — понаделать, сделать много чего-л.
кукăль туса тултар — понапечь пирогов

Ут тăвать те вăкăр çиет. — посл. Конь производит, да бык изводит (о расходовании средств, добытых чужим трудом).

Вĕлле хурчĕ пĕччен нумаях пыл тăваймĕ.
посл. Одна пчела много меду не насобириет.

Ĕçне тумасăр ан мухтан — погов. Не сделав дела, не хвались. (соотв. Не говори гоп, пока не перепрыгнешь).

тул

3.
наливаться, созревать, наполняться соком
набухать

тулса çитнĕ ыраш — созревшая рожь
мăйăр тĕшши тулса çитнĕ — ядрышки орехов налились
папкасем тулса çитнĕ — почки набухли

тӳн

3.
полегать
ыраш тӳннĕ — рожь полегла

улаллă

неровно, неравномерно
ыраш улаллă шăтнă — рожь взошла неровно

улăм

соломенный
çуртри улăмĕ — солома яровых хлебов
ыраш улăмĕ — ржаная солома
улăм лавĕ — воз с соломой
улăм çӳппи — соломенная труха
улăм пĕрчи — соломинка
улăм ури — омет, скирд
улăм шлепке — соломенная шляпа
сарайне улăмпа вит — крыть сарай соломой
улăм сиктер — встряхивать солому (во время молотьбы)

хăвăл

бортевой
хăвăл хурчĕ — бортевой рой, бортевые пчелы
хăвăл хурт пылĕ — дикий мед
Кашни хăвăлтах пыл пулмасть. — посл. Не в каждой борти мед бывает. (соотв. Не все коту масленица).

хăйăхлă

остистый, с остью
хăйăхлă ыраш — остистая рожь
Пĕри хăйăхлă, тепри мăйăхлă ан пулăр. — погов. Нехорошо, когда один остистый, другой усатый. (cоотв. Жена с сердцем, а муж с перцем).

хăййăн

I.
густо, часто
ыраш хăййăн пулнă — рожь уродилась густая

хăмла

хмелевой
пиçнĕ хăмла — вареный хмель
хаяр хăмла — крепкий хмель
хăмла авăнĕ — овин для сушки хмеля, хмелесушка
хăмла аври — стебель хмеля, плеть хмеля
хăмла пултранки — стебель хмеля, плеть хмеля
хăмла ăсти — хмелевод
хăмла вырăнĕ — хмельник
хăмла пахчи — хмельник, плантация хмеля
хăмла пучаххи — шишки хмеля
хăмла хурчĕ — зоол. хмелевая совка
хăмла шалçи — тычина, жердь для хмеля
хăмла ярапи — гроздь, кисть хмеля
хăмла лартса тăвакан — совхоз хмелеводческий совхоз

хумхан

1.
приходить в волнение, волноваться, покрываться волнами, зыбью
зыбиться
уст.
тинĕс хумханать — море волнуется
ыраш хумханса ларать — рожь колышется

хурт

1.
червь, червяк
гусеница

купăста хурчĕ — капустная совка
лĕпĕш хурчĕ — гусеница
çĕр хурчĕ — земляной червь
тислĕк хурчĕ — навозный червь
тымар хурчĕ — проволочник
хурт йĕнни — куколка
хурт çамки — кокон

хурт

пчелиный
вăрман хурчĕ — дикие пчелы
вĕлле хурчĕ — пчела
пыл хурчĕ — пчела
ĕç хурчĕ — рабочая пчела
сăрă хурт — трутень
хурт ами — пчелиная матка
хурт кунти — роевня
хурт питлĕхĕ — сетка от пчел
хурт сăнни — жало
хурт çăвăрĕ 1) детва, черва 2) рой
хурт çăкăрĕ — перга, хлебина
хурт ăсти — пчеловод
Хурт çĕмĕрни нихçан та каçмасть. — погов. Тому никогда не простится, кто разоряет ульи.

хушă

5. в роли служ. имени:

хушша, хушшинев, на, между
пирĕн хушша лар — садись между нами
ял хушшине кĕр — войти в деревню
Икĕ турта хушшине икĕ лаша кӳлмеççĕ. — посл. В пару оглобель двух лошадей не запрягают. (соотв. Два медведя в одной берлоге не уживаются).

хушшипепо, посередине, между
вăрман хушшипе пыр — идти по лесу

хушăра, хушшинчев, среди, посредине, между, за
пирĕн хушăра — между нами, среди нас
сĕтел хушшинче — лар сидеть за столом
ыраш хушшинче пытан — прятатся во ржи

хушшинчениз, из-за
кĕнеке хушшинчен темĕнле хут тухса ӳкрĕ — из книги выпала какая-то бумажка
сĕтел хушшинчен тух — выйти из-за стола

хӳме

стенной
стеновой
спец.
кермен хӳмисем — крепостные стены
чул хӳме — каменная стена
ыраш хӳме пек тăрать — рожь стоит стеной
пӳлĕм хӳми — стена комнаты
чус хӳми — дощатая стенка
хӳме блокĕ — стеновой блок
хӳме сехечĕ стенные часы
хӳмесене кирпĕчрен купала — класть стены из кирпича
хӳмелĕх материалсем — стеновые материалы
хӳме хаçачĕ — стенная газета

хылчăк

ость
пучах хылчăкĕ — ость колоса
ыраш хылчăкĕ — ость ржи
куçа хылчăк кĕчĕ — ость попала в глаза

хылчăклă

остистый, с остью, имеющий ость
хылчăклă тырăсем — остистые злаки
хылчăклă ыраш — остистая рожь

циклоп

2. зоол.
циклоп (шыв хурчĕ)

шапăртат

5.
осыпаться, сыпаться
типĕ ыраш шапăртатсах юхать — пересохшая рожь сильно осыпается

шăна

мушиный
вĕтĕ шăна — мелкая муха, мушка
симĕс шăна — мясная муха
хура шăна — муха комнатная
шăна карри — паутина
шăна кăмпи — мухомор
шăна çуначĕ — мушиные крылья
шăна хурчĕ — опарыш, личинка мухи
шăна вĕçсен те илтĕнмелле — слышно, как муха пролетит (очень тихо)

шăрка

II.

1. бот.
пыльца
чечек шăрки — перга
шăрка туни — тычинка
шăрка хутаçĕ — пыльцевой мешок
шăрка туниллĕ чечек — тычиночный цветок
ыраш шăркана ларнă — рожь зацвела

шăркалан

2.
цвести (о хлебах)
ыраш шăркаланнă — рожь зацвела

шăхăр

I.
густой, частый
шăхăр ыраш — густая рожь
шăхăр ала — частое решето

шĕвĕ

4.
редкий, жидкий
кăçал ыраш пĕлтĕрхинчен шĕвĕрех — в этом году рожь реже прошлогодней

шĕвĕрĕлчен

1.
глист, аскарида, ленточный червь, солитер
шĕвĕрĕлчен хурчĕ — финна
шĕвĕрĕлчен ернĕ — завелись глисты

ыраш

ржаной
ыраш калчи — озимь
ыраш кĕлти — сноп ржи
ыраш пусси — ржаное поле
ыраш уйĕ — ржаное поле
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
ыраш пучах кăларать — рожь начинает колоситься


ыраш амăшĕ — спорынья
ыраш кĕпçибот. козлец
ыраш пуллидиал. пескарь

юх

3.
сыпаться, высыпаться, осыпаться
хăйăр юхать — песок сыплется
ыраш михĕрен юхса тухнă — рожь высылалась из мешка

япăр

2. подражание
шуму быстро высыпающегося вещества или вытекающей жидкости

ыраш михĕрен япăр юхса тухрĕ — рожь мигом высылалась из мешка

çаврăн

12.
виться, обвиваться
наматываться

йытпырши ыраш çине çаврăннă — вьюнок обвивает стебли ржи
винт çине вĕрен çаврăнса тулнă — на винт намоталась веревка

çапăлан

1.
сплетаться, переплетаться, перепутываться (о растениях)
ыраш йăлт çапăланса пĕтнĕ — рожь вся перепуталась

çăкăр

хлебный, хлебопекарный
хлебобулочный

килти çăкăр — домашний хлеб
çĕнĕ çăкăр — новый хлеб (из зерна нового урожая)
тулă çăкăрĕ — пшеничный хлеб
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
хура çăкăр — черный хлеб
шурă çăкăр — белый хлеб
çăкăр савăчĕ — хлебопекарный завод
çăкăр кăмаки — русская печь
çăкăр лавкки — хлебный магазин, булочная
çăкăр пĕçерекен — хлебопек
çăкăр сутакан организацисем — хлеботорговые организации
Çăкăртан аслă пулаймăн. — посл. Нет ничего главнее хлеба. (соотв. Хлеб — всему голова).
Çăкăр хырăм хыççăн çӳремест. — посл. Хлеб за брюхом не ходит.

çăнăх

мучной
пăрçа çăнăхĕ — гороховая мука
тинкĕле çăнăхĕ — толоконная, толокняная мука
тулă çăнăхĕ — пшеничная мука
шурă çăнăх — белая мука
ыраш çăнăхĕ — ржаная мука
яшкалăх çăнăх — мука из ярового хлеба
çăнăх али — сито
çăнăх миххи — мучной мешок
çăнăх çимĕçĕ — мучные изделия, мучное
çăнăх шывĕ — болтушка с мукой (для скота)
çăнăх авăрт — молоть муку
çăнăх авăртакан промышленность — мукомольная промышленность
çăнăх кăвакарнă — мука заплесневела
çăнăхпа варалан — запачкаться мукой

хурт


çутă хурт — светлячок
шăна хурчĕ — опарыш
хурт курăкĕ бот. пустырник
хурт кас — снимать соты с медом

хăмăл

1.
стебель (злаков)
ыраш хăмăлĕ — стебель ржи
хăмăла кай — идти в стебель (о хлебах)

сыпăн

4.
образовывать колена (о растениях)
давать побеги
идти в рост

ыраш сыпăран сыппа сыпăнса ӳсет — рожь растет, выпуская колено за коленом

улма


куç улмианат. глазное яблоко
улма кăвак (чăпар) — серый в яблоках (о масти лошади)
улма хурчĕ зоол. плодожорка

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вĕлле

улей
вĕлле сутăн илтĕм — улей купил
вĕлле çăварĕ, вĕлле хуппи, ани — должея
вĕллесем хĕл каçмалли вырăн — мшанник
вĕлле хурчĕ шавлани пек шавла — нагудеть, нагудить

вĕсенĕн

син.: вĕсен
их
вĕсен ыраш çĕр пăт, çĕлĕ икçĕр пăт — у них ржи 100 пудов, а овса 200 пудов

кил

I.
дом
киле — домой
килте — дома
килти — домашний
кил-çурт — домашнее строение
кил-вут — домашний очаг
вĕсем килĕпех усал — у них вся семья негодная
кил-йыш — семейный, семейство
киле йулнă çынсем — люди оставшиеся дома
кил-карти, кил-хушши, карташ — двор
кил хурчĕ — дикая пчела  
кил пуç — хозяин дома
епĕ хам, килтескер, парса йамарăм — так как я сам был дома, то я не дал
вăл ĕнесем килтине пĕлмен — он не знал, что коровы дома
килĕм вутăм кил тулли — моих семейных полон дом
тĕп килĕ — родной дом
киллĕн киллĕнех — дом за домом
килелле — домой, по направлению к дому
хăна кил йар — пустить на квартиру

лар

садиться, сидеть; стоять; пӳрт ларать – дом стоит; ларт – садить; усаживать; ставить; пӳрт, йупа, çурта ларт – поставить избу, столб, свечу; ларчăк, ларкăç – сиделка, скамейка, козлы. Атăл ларас умĕн – пред тем, как Волге замерзнуть; йывăç лартса тухнă – посадили деревьев; мĕн чула ларчĕ сана ку çатан-урапа? Вуннă пăт ырăша – Во сколько тебе обошлась эта плетенка? В 10 пудов ржи. Лартса ӳстер – насададить; лавкка лар – торговать в лавке; улах лар – устраивать посиделки; темиçе çĕр ларса çийеççĕ – едят, рассевшись по разным местам; пичетлесе ларт – запечатать; чăркуççи çине ларса – преклонив колена; ыраш шăркана ларнă чух – когда цветет рожь; лара-тăра пĕлмен çынна паллă вилнĕ, теççĕ – кто себя держать не умеет, тот метку получит; лартса тĕрĕклентер – учредить; ес ларасскере йаратăн-ĕçке! - Он (гость) посидел бы (еще), а ты его не удерживаешь.

108 стр.

пус

I.
копейка
пĕремĕк вунпилĕк пус кĕрепенкки — пряники 15 копеек (за) фунт
ыраш çăнăхĕ çирĕм пиллĕк тенкĕ те аллă пус — ржаная мука 25 рублей 50 копеек
тырă вырма кунне алăшар пуса тытнă — наняли жать рожь по 50 копеек в день

пыл

мед
пыл карасĕ — сот
пыл карасне сутать — продает медовые соты
тырă-пулă пылахĕпе — сладость нового хлеба

пыл курăкĕ — клевер
пыл хурчĕ — пчела

çăнăх

мука; ыраш çăнăхĕ – ржаная мука; çăнăх сап – мучнить; çăнăхлан – мучнеть; çăнăхлă – мучной; çăнăх авăртан – мукомол.

189 стр.

çĕмел

копна; ут купи, ыраш çĕмели – копна сена; копна ржи.

192 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

теçетине

, теçеттин тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç çĕр. Пĕр теçетинене (тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç) ыраш 9 пăтран ытла мар, сĕлĕ 20 пăтавкаран, тулă 12 пăтавкаран ытла мар акас пулать [Бажаев 1908:11]; Хресчене 36 миллион теçетина (хыснан, патша хурăнташĕсен тата пăртак улпутсен çĕрĕсене) валаçсе парсан та вĕсен çĕрĕ 1861-мĕш çулхи чухлĕ анчах аслăланса çитет [Крестьянское 1906:30].

уçăм

ыраш калчи. Уçăмсем (ыраш калчисем) пит начар [Хыпар 1907, № 14:102].

хурăн кăчăки

(хальхилле хурăн кăчки) хурăн чечекĕ. Çав çăнăх пеккине пур те курнă пулмалла: хурăн кăчăкине (чечекине), ăвăс кăчăкине е шăркана ларнă ыраш пуçне алăпа сĕрсен сарă тусан пекки çыпăçать – чăн çавă [Хабачев 1910:19].

ыраш амăшĕ

пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек ӳсекен кăмпа, вырăсла – спорынья, головня. Ыраш амăшĕ вăл кăмпа. Вырăсла ăна спорынья тата головня теççĕ. Ыраш амăшĕ пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек тăратса тăрать [Хыпар 1907, № 9:66].

çĕр улми

паранкă, картахви, кантук. Çĕр çинче ыраш, хура тул, çĕр улми (паранкă, картахви), çул курăкĕ, (шăпăр курăкĕ), шур ути, гвоздика аван ӳсет пулсан, йывăçсенчен хăва, хурăн, хырă аван ӳсет пулсан – вăл çĕр çăмăл, хăйăрлă пулать [Горбунов 1910:6]; Çитменнине тата çĕр улми (паранкă, кантук) те нумайĕшин пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 15:115]; Пăтă ик-виç кунта пĕрре анчах тивет, ир те каç та салмапа çĕр улми (паранкă) анчах [Çулталăк 1903а:27].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

гусеница

сущ.жен.
1. хурт, лĕпĕш хурчĕ; гусеница капустницы купăста лепĕшĕн хурчĕ
2. гусеница (трактор, танк кустăрмин пайĕ)

держать

глаг. несов.
1. тыт, тытса тăр; держать в руках алăра тытса тăр; правильно держать ручку ручкăна тĕрĕс тыт
2. тыт, чар, ярса тыт; тормоза не держат тормоз чараймасть (машинăна); Держите вора! Вăрра тытăр!
3. тыт, усра, тытса усра, пăхса усра; держать свиней сысна усра; мой дед держит пчёл манăн асатте вĕлле хурчĕ тытать
4. (син. хранить) тыт, усра, хывса усра; держать деньги в банке укçана банкра усра ♦ держать оборону хӳтĕленсе çапăç; держать экзамен экзамен тыт; держать в мыслях асра тыт; держать жильцов хваттере яр, пурăнма яр; держать вправо сылтăмалла пăрăн; держать речь сăмах кала (пухура); держать в руках алăра тыт, хытă тыткала

колоситься

глаг. несов.
пучах кăлар, пучаха лар; рожь колосится ыраш пучаха ларнă

личинка

сущ.жен.
хурт; личинка мухи шăна хурчĕ; личинка бабочки лĕпĕш хурчĕ

полёт

сущ.муж.
вĕçев; вĕçни; полёт пчелы вĕлле хурчĕ вĕçни; ночной полёт çĕрлехи вĕçев; первый полёт в космос тĕнче уçлăхне пĕрремĕш хут вĕçсе кайни

пчела

сущ.жен., множ. пчёлы
вĕлле хурчĕ, пыл хурчĕ; держать пчёл хурт ĕрчет

рожь

сущ.жен.
ыраш; сеять рожь ыраш ак

царица

сущ.жен.
1. майра патша, хĕрарăм патша
2. патша майри, патша арăмĕ
3. ама (вĕлле хурчĕ пек йышлă хурт-кăпшанкăсен)

червь

сущ.муж., множ. черви
ăман, хурт; земляной червь çĕр ăманĕ; шелковичный червь пурçăн хурчĕ

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

ыраш-поç

коромысло (насекомое). В. Олг. || Назв. травы. Ib. То же, что ыраш амăш, т.-е. спорынья? Ib.

ыраш пăтри

(пы˘триы), назв. маленькой, большеголовой и большебрюхой рыбки. Якей. Ыраш пăтри — мăн пуçлă, мăн хырăмлă пĕчĕк полă.

ыраш сухи

(суhи), осенняя пахота для посева ржи. КС. Ыраш сухи турăмăр.

ыраш çулĕн

(с'ул'э˘н') в год урожайный на рожь. М. Тув. Ыраш çулĕн майрак[к]ай шăп шулака çитĕнет: пирĕн ялăн хĕрĕсем шăп шулака çитĕнеç.

ыраш çĕртми

(с'ö˘рт'ми), пар (под рожь). Аттик. Чӳке пирĕн ăна ыраш çĕртми умĕн «Хурăн-вар» ятлă çырмара тăваççĕ.

ыраш-хуранĕ

слово неизв. значения. Богатырево. Ыраш хуранĕ кĕркунне тулли пулсан, килес çул ыраш çулне ыраш тăкăнать, теççĕ.

пуçелĕклĕ ана

(пуз’эл’э̆кл’э̆), pars agri, quam ана appellamus, transversa, latere longiore alterum ана a fronte attinges. Загон, соприкасающийся своею длинною стороною с короткою стороною загона. Ст. Чек. Пирĕн анана пуçелĕклĕ ана çинче ултă урапа ыраш ларнă. На загоне, соприкасающимся своею длинною стороной с короткою стороною нашего загона, вышло шесть возов (т.е. 600 снопов) ржи.

хăшкăлтар

понуд. ф. от гл. хăшкăл; заставить устать; мучить; устать, изнемогать, утомиться, КС. Мана паян чуптарса хашкăлтарчĕ вăл. ''Вĕлле хурчĕ'' 27. Тата вĕт кăткă та вĕллере йăва туса хăшкăлтарать. ''Ib''. 13. Амăшсĕр нумая ларнă хуртсем ют амăшне йышăнмасăр питех хăшкăлтараççĕ. ''N''. Вĕсене вăйсăрлатса хăшкалтарать. ''N''. Хăйне парăмлă çынсене ĕçлеттерсе хăшкăлтарать. Вăсене пайтах хăшкăлтарса çӳретнĕ. || Надоедать. ''Тюрл''. Хăшкăлтарас она (надоесть). ''Сред. Юм.'' Кô ачапчава килтен ан илсе тôхса хôр çав, киле кайас тесе чисти хăшкăлтарчĕ.

хĕвел тӳртĕнĕ

северный склон. Ск. и пред. чув. 29. Хĕвел тӳртĕнĕнче Тип-Вар — Шăмăш Шупуçне тĕлме-тĕл ларса тухнă. ''N''. Хĕвел тӳртĕнĕ, урăхла — хĕвел тӳртĕн вырăн теме пулать. ''Шурăм-п.'' № 19. Кăçал ыраш калчи хĕвеле тӳртĕн вырăнта çĕрнĕ.

ямăт

/Йамăт/ (jамы̆т), готовый. См. янта. Истор. Хресченсем: улпут ĕçĕ, тесе, ĕçе çийелтен анчах ĕçленĕ; улпучĕсем те, ямăта вĕреннĕскерсем, тăрăшман. Ч.II. Ямăт мула ĕмĕтленсе, пуян çын хĕрне ан тапăнăр. СПВВ. X. Ямăт, ямăттине, янтă, ямăтлас, янтлас. КС. Ямăтранах пуйрĕ. Разбогател чужим добром (но законно). Орау. Ямăтранах пуйрĕ (чужим добром, но законно, напр. женитьбою). Ib. Çын ямăчĕпе пуййĕрç (= пуйрĕç) вĕсем, разбогатели чужим добром (готовым). М.А. 74. Епле вăл ямăтран тупасшăн? терĕç илтлекенсем. Сир. 132. Çыннăн асаппа пухăннă ямăтне çăтса яраймĕ вăл, калла кăларса парĕ; пурлăхĕ тăрăх унăн тӳлĕвĕ пулĕ, савăнсах тараймĕ вăл. Сред. Юм. Тăван пиччĕшĕн мар, ытти ашшĕпе, амăшпе пĕр тăвансĕн çорчĕ-йĕрĕ, ытти япаласĕм те она йолсан: ямăт полнă, теççĕ. Следовательно, ямăт означает имущество, оставшееся после родственников, не живущих в одном доме. Однако, если родители до своей смерти не выделили сыну имения, которое он должен бы получить, и он получает его лишь после их смерги, то это не будет «ямăт». Ib. Ямăта çиç пăхать. Все даровое хочет получать. Вĕлле хурчĕ. Вĕсем (сăрăсем) вĕллере те, тулта та нимскер те тумаççĕ, ямăт апат çиеççĕ те, сĕрлесе çеç лараççĕ. N. Эпир соха сохаласа çӳреппĕр, эсĕ конта ямăтран икерч çисе ларатăн. N. Теприсем пыраççĕ те: ха! ха! ямăттине йышанать! теççĕ. Другие подходят и говорят: «Смотри-ка, он присваивает себе готовое?».

ямăтла

/Йамăтла/ (jамы̆тла) готовить, приготовить. СПВВ. Ямăтлас = янтăлас. Вĕлле хурчĕ. Çăмартине амăшĕ перерĕн-пĕрерĕн тасатса ямăтланă карас куçне хурать.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

злаки

-ов ед. злак; тĕштырӑ тавраш (ыраш, сĕлӗ, тулӑ т. ыт. те), пучахлӑ ÿсентӑрансем.

клин

мн. клинья, -ев 1. савӑл; клин клином выбивают савӑла савӑлпа кӑлараҫҫӗ; 2. пӗр йышши тырӑ акакан пӗчӗк пусӑ; озимый клин ыраш пусси; яровой клин ҫуртри пусси; 3. хӑйӑ, хак, хушмалчӑ; вшить в платье клин кӗпене хушмалчӑ (хак, хӑйӑ) хушса ҫӗле.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

мелкозернистый

вӗтĕ пӗрчӗллӗ (ыраш).

мука

2. мн. нет ҫӑнӑх; ржаная мука ыраш ҫӑнӑхӗ; минеральная мука минерал ҫӑнӑхӗ.

всколыхнуть

кого, что сов. хумхат, хускат, вырăнтан тапрат, хумхатса яр (ыраш пуссине).

озимь

ж. кĕрхи калча, ыраш калчи, уҫӑм.

осыпаться

несов., осыпаться, -плюсь сов. тӑкӑн, ишӗлсе ан (тӑпра); листья осыпались ҫулҫӑ тӑкӑнса пӗтрӗ; рожь осыпается ыраш тӑкӑнать.

ржаной

ыраш; ржаной хлеб ыраш ҫӑкӑрӗ; ржаное поле ыраш пусси.

сноп

-а кĕлте; ржаные снопы ыраш кĕлти.

солодить

-ожу, -одшь что несов. 1. салат тума ыраш е урпа шӑтăр; 2. пылаклантăр, пыллантăр.

солома

улӑм; ржаная (яровая) солома ыраш (ҫуртри) улӑмӗ; омёт соломы улмури; мятая солома ҫинчӗк улăм; встряхивать солому (при молотьбе) улӑм сиктер.

спорынья

мн. нет ыраш амӑшӗ.

подмешивать

что и чего несов., подмешать сов. хутӑштар, хуш; эта пшеничная мука подмешана ржаной ку тулӑ ҫӑнӑхне ыраш ҫӑнӑхӗпе хутӑштарнӑ.

поле

мн. -ей, уй, хир, пусӑ; ржаное поле ыраш пусси; яровое поле ҫуртри пусси; паровое поле хура пусӑ, ҫӗртме путей; курӑк пусси; поля тетради тетрадь хӗрри; не выпускать из поля зрения куҫран ҫухат.

поспеть

сов., поспевать несов. 1. пул, пулса ҫит (ыраш), пиҫ, пиҫсе ҫит (ҫырла, улма); 2. пиҫ (яшка), пиҫсе тух (ҫӑкӑр).

прилегать

1 и 2 л. не употр. к чему несов. 1. тач ҫыпҫӑнса тивсе тӑр (ҫӳлӗк стенана); 2. ҫумĕнче (юнашар) пул, вырт; ржаное поле прилегает к лесу ыраш пусси вӑрман ҫумӗнче выртать; см. прилечь.

прилечь

-легу, -ляжешь сов. 1. кӗске вӑхӑта вырт, выртса ил; 2; вырт; после дождя рожь прилегла ҫумӑр хыҫҫӑн ыраш выртнӑ (ӳкнӗ).

просыпаться

1 и 2 л. не употр. несов., просыпаться сов. тӑкӑн, тӑкӑнса кай, юхса тӑкӑн, юх (михĕрен ыраш).

червь

м. червяк хурт, ăман; дождевой червь ăман; шелковичный червь пурçăн хурчĕ; заморить червяка чĕре сурри ту (хырăм выçнине кăшт çырткаласа ирттерсе яр).

цвести

-ту несов. 1. чечеке лар, чечек кăлар, чечеклен, çеçке кăлар, çеçкене лар, çеçкелен, шăркана лар, шăркалан; когда цветёт рожь ыраш шăркана ларнă чух; черёмуха цветёт çĕмĕрт чечеке ларать; 2. перен. чечеклен; искусство и науки цветут искусствăпа наукăсем чечекленеççĕ.

уговариваться

-аюсь с кем, с чем несов., уговориться, -рюсь сов. калаçса татăл, сăмах тат, килĕш; мы уговорились с ним завтра выехать в район эпир унпа ыраш района тухса кайма калаçса татăлнăччĕ.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

вĕлле хурчĕ

см. пыл хурчĕ

йывăç пыл хурчĕ

см. пыл хурчĕ

кĕвĕ

моль — tinea [кăшлакан лĕпĕш хурчĕ]; кĕрĕк кĕви шубная моль — tinea pellionella; сĕтел-пукан кĕви мебельная моль — tuneola furciferella; тум-тир кĕви платяная моль — tineola biselliella; тырă кĕви зерновая моль — nemapogon granellus

кĕрче

см. ыраш пăтри

кручак

кручак — oestrus ovis [сурăхсен пыршинче паразитла пурăнакан кукăр кут хурчĕ]

пескожил

пескожил — arenicola grubei [шăтăкра пурăнакан нумай шăрт пĕрчиллĕ тинĕс хурчĕ]

пурçăн хурчĕ

шелкопряд — bombyx [пурçăн çиппи тăвакан лĕпĕш хурчĕ]; тут пурçăн хурчĕ тутовый шелкопряд — bombyx mori; юман пурçăн хурчĕ дубовый шелкопряд — thaumetopola processionea

пыл хурчĕ

(вĕлле хурчĕ) медоносная пчела — apis mellifera [çурхах çунатлисен йăхĕнчи пыл тăвакан хурт-кăпшанкă]; йывăç пыл хурчĕ пчела-плотник — xylocopa violacea [йывăç шăтаракан пыл хурчĕ); çулçă пыл хурчĕ пчела-листорез — megachile latimanus [çулçă касакан пыл хурчĕ]; чул пыл хурчĕ пчела-каменщица — ehalicodoma muraria [йăвине цементран тăвакан пыл хурчĕ]

серпула

серпула — serpula [нумай шăрт пĕрчиллĕ тинĕс хурчĕ]

çулçă пыл хурчĕ

см. пыл хурчĕ

тут пурçăн хурчĕ

см. пурçăн хурчĕ

чул пыл хурчĕ

см. пыл хурчĕ

ыраш хурчĕ

озимая совка — scotia segetum [тырă çиекен сиенлĕ хурт]

юман пурçăн хурчĕ

см. пурçăн хурчĕ

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Roggen

yraş
ыраш

Çавăн пекех пăхăр:

ыраш пуçлă шур-ути ыраш сухи ыраш çĕртми ыраш çулĕн « ыраш хурчĕ » ыраш шур-ути ыраш-пăтри ыраш-поç ыраш-хуранĕ ырашпăтри

ыраш хурчĕ
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org