Шырав: ыраш шур-ути

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аптăра

4. в отриц. ф.
быть неплохим, сносным, терпимым
пӳрт аптăрамаллах мар-ха — изба еще ничего (себе)
кăçал ыраш аптăрамасть — рожь в атом году неплохая

аркă

2.
оборка
обшивка на подоле

аркă вĕçлĕ — оборчатый
кĕпене аркă пĕрсе çĕле — сшить платье с оборками
аркă тыт — пришить оборку
ман çийĕмри шур кĕпен аркă вĕçĕ шăтăклă — фольк. у моего белого платья подол ажурный

бекас

бекас (вăрăмсăмса, шур таки, шыв качаки)

вăштик

2. подр. —
о дуновении порывистого ветерка

вăштик-вăштик — усил. от вăштик 2.
вăштик-вăштик çил вĕрет, сарă ыраш хумханать — фольк. ветер дует порывами, волнуя спелую рожь

вĕтĕн

4.
чахнуть, становиться низкорослым и чахлым (о растениях)
ыраш вĕтĕнсе кăна пулнă — рожь уродилась чахлой и низкорослой

вика

виковый
вика ути — виковое сено
викăпа сĕлĕ хутăшĕ — вика на сено; смесь вики с овсом

вутпуççиллĕ

пораженный пыльной головней
ыраш вутпуççиллĕ — рожь поражена пьпьной головней

выçă

2.
тощий (о злаках)
ыраш выçă пулчĕ — рожь уродилась тощей

ирĕш

отруби
тулă ирĕшĕ — пшеничные отруби
ыраш ирĕшĕ — ржаные отруби
улăма ирĕшпе пăтратса çитер — скармливать солому, замешивая с отрубями

кайăк

4. диал.
чаще в сочет. со словом
шурă, шур  
заяц
заячий

калпак

1.
головной убор облегающего типа,
перевод зависит от контекста:

колпак, капор, чепец, шапочка, шапка т. ыт.
ача калпакĕ — (детский) чепчик
çыхнă калпак — вязаная шапочка (женская)
хĕр калпакĕ — старинный свадебный головной убор дедушек в виде длинного мешочка
шерепеллĕ калпак — колпак с кисточкой
ман пуçăмри шур калпак мамăклăрах пулинччĕ — фольк. если бы белая шапочка на мне была еще более пушистой
Пĕр калпак айĕнче çичçĕр касак. (Мăкăнь). — загадка Под одной шапкой — семьсот казаков. (Головка мака).

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

карталан

5.
сплетаться, переплетаться
ыраш çилле карталанса ӳкнĕ — от ветра рожь переплелась и полегла

кашта

1.
шест
перекладина
брус

акапуç кашти — брус плуга
чăх кашти — насест
урлă кĕлет умĕнче йĕтĕн кашти, ан уртăнăр, йĕкĕтсем, аваймăр — фольк. перед амбаром — перекладина для сушки льна, не старайтесь, парни, вы не согнете ее
Икĕ кашта шур чăххăм пур. (Шăл). — загадка Белых кур у меня полных два насеста. (Зубы).

каю

1.
отава
каю ути — сено второго укоса
каю çул — косить отаву
Кая юласан, каю шатать. — посл. Оставишь на потом — зарастет отавой. (соотв. Не откладывай на завтра то, что можно сделать сегодня).

кăлат

кладь обл.
большой скирд, стог
ыраш кăлачĕ — кладь ржи
кăлат хыв — сложить скирд

кăш

II.
кăш ути диал. кислица (растение)

кăшăл

7.
куча, ворох (обмолоченного хлеба)
ыраш кăшăлĕ — ворох обмолоченной ржи

кĕлте

сноп
сĕлĕ кĕлти — овсяной сноп
ыраш кĕлти — ржаной сноп
кĕлте кучĕ — комель снопа
кĕлте сенĕке — вилы для подачи снопов
кĕлте çыххи — свясло
кĕлте урапи — рыдван, сноповозка  
кĕлтепе вит — крыть снопами (напр. сарай)
кĕлте кӳр — возить снопы
кĕлте çых — вязать снопы
Кĕлти кĕрет — тырри юлать, арпи вĕçет — улăмĕ юлать. — загадка Снопы вбирает—зерна остаются, полова улетает — солома остается. (Молотилка).

кĕпçелен

стеблеваться, расти в стебель, идти в дудку, в стрелку
ыраш калчи кĕпçеленме тытăннă — озимь пошла в дудку

клевер

клеверный
нумай çул ӳсекен клевер — многолетний клевер
улăх клеверĕ — луговой клевер, трилистник
шурă клевер — луговой клевер, трилистник
клевер ути — клеверное сено
клевер уйĕ — клеверище

куç

глазной
илемлĕ куç — красивые глаза
çутă чакăр куç — светлые глаза
тĕссĕр куç —  бесцветные глаза
чалăш куç — 1) раскосые глаза 2) косоглазый
чармак куç — 1) вытаращенные глаза 2) лупоглазый
куç лупашки — глазная впадина
куç тухтăрĕ — окулист, доктор-глазник
куç харши — бровь и брови
куç хăрпăкĕсем — ресницы
куç хупанки — веко и веки
куç чирĕсем — глазные болезни
куç шăрçи — зрачок
куç шурри — белок и белки глаз
куç эмелĕ — глазные капли
куç путса кĕнĕ — глаза запали
куç тăртанса кайнă — глаза заплыли
куç айĕ кăн-кăвак — под глазами синяки
куç типичней макăр — проплакать все глаза
куç харшине хурат — подводить брови
куç хĕс — подмигивать
куç шуррипе пăхса ил — сверкнуть глазами
куçа мăчлаттар — хлопать глазами, моргать
куçа тарт — отводить, прятать глаза
куçа чарса пăрах — вытаращить глаза
куçран тӳррĕн пăх — смотреть прямо в глаза
куç шăрçине сыхланă пек сыхла — беречь как зеницу ока
тĕтĕм куçа çиет — дым ест глаза
куçа куççуль хупларĕ — слезы застлали глаза
куçа çӳпĕ кĕчĕ — в глаз попала соринка
куçа шур илнĕ — глаз закрыт бельмом
хам куçпа хам куртăм — своими глазами видел
куçăм ан куртăрччĕ — глаза бы мой не видели, не глядели
куçа мăч хупса та курман — и глаз не сомкнул
йĕп чиксен те куç курмасть — хоть глаз выколи, ничего не видно  
Куçа хирĕç куç, чĕлхене хирĕç чĕлхе. — погов. Око за око, зуб за зуб.
Çăхан куçне çăхан сăхмасть. — посл. Ворон ворону глаз не выклюет.
Хăравçăн хăрах куçĕ те çиччĕ курать. — посл. У труса один глаз всемеро больше видит. (соотв. У страха глаза велики).

куян

заячий
хăравçă куян — трусливый заяц
хир куянĕ — заяц-русак
шур куян — заяц-беляк
куян ашĕ — зайчатина
куян çури — зайчонок
куян тирĕ — заячий мех
Усси куян хӳри чухлĕ кăна. — Пользы на грош (букв. на заячий хвост).
Икĕ куяна хăвалакан перине те тытайман. — посл. За двумя зайцами погонишься — ни одного не поймаешь.


куян хăлхидиал. ландыш

кӳпчеме

шур кӳпчемедиал. белый гриб
кӳпчеме кăмпадиал. масленок

лар

23.
вступать в определенную фазу (роста, цветения, колошения)
калчана лар — покрыться всходами (о полях), взойти (о посевах)
чечеке лар — расцвести, зацвести
çеçкене лар — расцвести, зацвести
тырă пучаха ларать — хлеба колосятся, наступило колошение хлебов
ыраш шăркана ларнă — рожь цветет
хăмăш сыпăкран сыпăка ларать — камыш выбрасывает колено за коленом

лар

26.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением завершенности действия:


анса лар —
1) опуститься, спуститься
самолет анса ларчĕ — самолет приземлился
2) спустить
машина урапи анса ларнă — скат у машины спустил

ĕнсе лар — выгореть (напр. о траве)
илсе лар — затянуться, покрыться
куçа шур илсе ларнă — глаз затянуло бельмом

кĕрсе лар —
1) зайтй к кому-л., зайти посидеть
2) застрять
пуртă каскана кĕрсе ларчĕ — топор застрял в чурбаке

курса лар —
1) сидеть и смотреть
телевизор курса лар — сидеть у телевизора
2) испытать (что-л. неприятное)
ку юсавсăр машинăпа тем курса ларăн — с этой неисправной машиной как бы беды не случилось

пĕтсе лар — кончиться, сойти на нет
пулса лар — стать кем-чем-л., превратиться в кого-что-л.
куçсăр пулса лар — стать слепым, лишиться зрения
ялтан хула пулса ларнă — село стало городом

çунса лар —
1) гореть
лампа ахалех çунса ларать — лампа горит зря
2) пригорать
пăтă çунса ларнă — каша пригорела

тухса лар —
1) выйти посидеть
пахчана тухса ларар-ха — выйдем посидим в саду
2) вскочить, появиться (напр. о нарыве)
урана çăпан тухса ларчĕ — на ноге вскочил фурункул

хăпарса лар — забраться, залезть на что-л.
шăтса лар — вырасти, пробиться (из земли)

люцерна

люцерновый
люцерна ути — люцерновое сено
люцерна акса ту — возделывать люцерну

масла

диал.
масленок и маслята
масла кăмпа — масленок
тăварланă масла — соленые маслята

шур масла — белый гриб, боровик

мăклă

1.
моховой, заросший мхом, мохом
мăклă шур — моховое болото

мăянлă

1.
заросший лебедой
мăянлă ыраш — рожь, заросшая лебедой

михĕ

мешочный
çăнăх миххисем — 1) мешки с мукой 2) мешкй из-под муки
чăпта михĕ — рогожный куль
ыраш миххи — мешок ржи
миххе тултар — ссыпать в мешок
Пăшатана михĕре пытараймăн. — посл. Шила в мешке не утаишь.

мучи

2.
дядяпочтительное обращение к людям, которые по возрасту старше отца
шур сухаллă мучисем — седобородые старцы, шурсухалы
Ментелей мучи — дядя Менделей

пăс

3.
расстраивать, портить, разлаживать, приводить в расстройство
вара пăс — расстроить желудок
плансене пăс — разрушить планы
рояль ĕнерне пăс — расстроить рояль
çемьене пăс — разбить семью
туя пăс — расстроить свадьбу
эсĕ пĕтĕм ĕçе пăсса хутăн — ты испортил все дело
Сысна хырăмне ыраш пăсмасть. — погов. Рожь желудку свиньи не во вред.

пăт

пудовый
пĕр пăт ыраш — пуд ржи
пăт йывăрăш — весом в пуд, пудовый
пăт пуканĕ — пудовая гиря
пăт çурă — полтора пуда
пăт чĕрес — уст. пудовка (мера в один пуд)
сысна пĕр пилĕк пăтсем туртать — свинья весит пудов пять
Ывăнсан йĕп те пĕр пăт туртакан пулать. — погов. Устанешь — и иголка покажется весом в пуд.

пăчăх

3.
преть, тлеть
нӳрĕ ыраш пăчăхать — сырая рожь преет

пихта

пихта (чăрăш евĕрлĕ йывăç) (шур чăрăш)

пичке

бочечный, бочковый
бензин пички — бочка из-под бензина
пушар пички — пожарная бочка
тимĕр пичке — железная бочка
юман пичке — дубовая бочка
пичке пăкки — затычка для бочки
пичке сăри — бочковое пиво
пичке тĕпĕ — днище бочки
пичке тăвакан — бонаррь
пичке хăми — бочечная клепка
Пĕчĕк майра пичке ăсти. (Чăхă). — загадка Маленькая барынька — бочки делает. (Курица).
Шур пичкере икĕ тĕслĕ сăра. (Çăмарта). — загадка В белой бочке два сорта пива. (Яйцо).

пул

9.
созревать, поспевать, доходить до готовности
улма-çырла пулчĕ — фрукты созрели
ыраш пулса çитрĕ, сĕлĕ пулман-ха — рожь уже дозрела, а овес еще не дозрел

пусă

полевой
кĕрхи тырă пусси — озимый клин
çуртри пуси — яровое поле
ыраш пусси — ржаное поле
хура пусă, çĕртме пусси — земля под паром, паровое поле
пусă çаврăнăшĕ — севооборот

пуç

5.
колос
початок

куккурус пуçĕ — початок кукурузы
ыраш пуçĕ — колос ржи
тулă пуç кăларать — пшеница колосится

пучах

колосовой
ыраш пучахĕ — колос ржи
парка пучахсем — полновесные колосья
шултра пучахсем — крупные колосья
пучах хылчăкĕ — ость колоса
пучаха лар — колоситься
ыраш пучаха ларни — колошение ржи

салат

солодовый
урпа салачĕ — ячменный солод
ыраш салачĕ — ржаной солод
салат пăтти — барда
салат авăнĕ —  солодовня
салат экстракчĕ — солодовый экстракт
салат авăрт — размалывать солод

сĕрĕш

1.
расти густо, стоять стеной (о злаках)
ыраш сĕрĕшсе пулнă — рожь уродилась густая

сухал

2. перен.
бородач, борода
шур сухал — почтенный старец, аксакал
ăçта каятăн, сухал? — куда идешь, борода?

сухаллă

1.
бородатый, с бородой
-бородый

сухаллă ватă — бородатый старик
шур сухаллă старик — белобородый старец

сӳсен

бот.

1.
овсяница
сӳсен тăрри — метелки овсяницы
кăçал ыраш сӳсенлĕ — в этом году во ржи много овсяницы

тар-шур

собир.

1.
трудности, невзгоды, тяготы жизни
тар-шур курнă çын — человек, испытавший тяготы жизни

тĕрĕнчĕк

тĕрĕнчĕк утибот. горец вьюнковый, гречишка вьюнковая

тул

3.
наливаться, созревать, наполняться соком
набухать

тулса çитнĕ ыраш — созревшая рожь
мăйăр тĕшши тулса çитнĕ — ядрышки орехов налились
папкасем тулса çитнĕ — почки набухли

тунката

5. диал.
кочка, бугорок
шур тункати — болотная кочка

турпас

1.
щепка и щепки, щепа
сухăрлă турпас — смолистые щепки
чĕрĕ турпас — свежие щепки
турпаспа витнĕ пӳрт — дом, крытый щепой
Турат çинче шур турпас. (Пас). — загадка На ветке белая шепă. (Иней).

тутан

3. перен.
испытать (на себе), пережить
хура-шур тутанса кур — испытать невзгоды

тӳн

3.
полегать
ыраш тӳннĕ — рожь полегла

улаллă

неровно, неравномерно
ыраш улаллă шăтнă — рожь взошла неровно

улăм

соломенный
çуртри улăмĕ — солома яровых хлебов
ыраш улăмĕ — ржаная солома
улăм лавĕ — воз с соломой
улăм çӳппи — соломенная труха
улăм пĕрчи — соломинка
улăм ури — омет, скирд
улăм шлепке — соломенная шляпа
сарайне улăмпа вит — крыть сарай соломой
улăм сиктер — встряхивать солому (во время молотьбы)

улăх

луговой
культурăллă улăх — окультуренный луг
улăх ути — луговоесĕно
улăх чечекĕ — луговые цветы

улăх-çаран

луговой
улăх-çаран ути — луговое сено

улмал

улмал утибот. хиновник

ут

II.  глаг.
идти, шагать
килелле ут — идти к дому
тухса ут — пойти, направиться куда-л.
çуран ут — идти пешком
утса каç — перейти вброд
уткаласа çӳре — прогуливаться
утса пыр — идти, шагать
ути-утми пыр — идти еле-еле, лениво
Пăхма çывăх та утма инçе. — посл. Посмотреть близко, да идти далеко.
Ура утсан, çул юлать. — посл. Дорога будет пройдена, если ноги шагают.

утакан экскаватор — шагающий экскаватор

утă

сенной
каю ути — сено из отавы
улăх (çаран) ути — луговое сено
утă капанĕ (ури) — стог, омет сена
утă вăхăчĕ (çийĕ) — время сенокоса
утă карти — валок сена (собранного)
утă çулни —сенокос
утă çулакан — косарь, косец
утă тавăр — ворошить сено
Çулман курăк утă мар. — погов. Нескошенная трава — не сено.


кăшкар ути — щавель
эрĕм ути — полынь
утă çӳппи — 1) сенная труха 2) биол. сенная палочка
утă уйăхĕ — июль (букв. месяц сенокоса)

уть-уть

возглас, которым манят уток
ути-ути

ухлĕм

1.
кормовой злак
ухлĕм курăк — злаковая трава
ухлĕм ути — сено из злаковых трав

хăйăхлă

остистый, с остью
хăйăхлă ыраш — остистая рожь
Пĕри хăйăхлă, тепри мăйăхлă ан пулăр. — погов. Нехорошо, когда один остистый, другой усатый. (cоотв. Жена с сердцем, а муж с перцем).

хăййăн

I.
густо, часто
ыраш хăййăн пулнă — рожь уродилась густая

хумхан

1.
приходить в волнение, волноваться, покрываться волнами, зыбью
зыбиться
уст.
тинĕс хумханать — море волнуется
ыраш хумханса ларать — рожь колышется

хушă

5. в роли служ. имени:

хушша, хушшинев, на, между
пирĕн хушша лар — садись между нами
ял хушшине кĕр — войти в деревню
Икĕ турта хушшине икĕ лаша кӳлмеççĕ. — посл. В пару оглобель двух лошадей не запрягают. (соотв. Два медведя в одной берлоге не уживаются).

хушшипепо, посередине, между
вăрман хушшипе пыр — идти по лесу

хушăра, хушшинчев, среди, посредине, между, за
пирĕн хушăра — между нами, среди нас
сĕтел хушшинче — лар сидеть за столом
ыраш хушшинче пытан — прятатся во ржи

хушшинчениз, из-за
кĕнеке хушшинчен темĕнле хут тухса ӳкрĕ — из книги выпала какая-то бумажка
сĕтел хушшинчен тух — выйти из-за стола

хӳме

стенной
стеновой
спец.
кермен хӳмисем — крепостные стены
чул хӳме — каменная стена
ыраш хӳме пек тăрать — рожь стоит стеной
пӳлĕм хӳми — стена комнаты
чус хӳми — дощатая стенка
хӳме блокĕ — стеновой блок
хӳме сехечĕ стенные часы
хӳмесене кирпĕчрен купала — класть стены из кирпича
хӳмелĕх материалсем — стеновые материалы
хӳме хаçачĕ — стенная газета

хылчăк

ость
пучах хылчăкĕ — ость колоса
ыраш хылчăкĕ — ость ржи
куçа хылчăк кĕчĕ — ость попала в глаза

хылчăклă

остистый, с остью, имеющий ость
хылчăклă тырăсем — остистые злаки
хылчăклă ыраш — остистая рожь

чăт

4.
терпеть, переносить, претерпевать
кӳрентернине чăт — проглотить обиду
чăтса кур — испытать
вăл сахал мар хура-шур чăтса курнă — он испытал много горя, он хватил лиха
чăтса ирттер —
1) выдержать, преодолеть (напр. боль)
2) перенести, перетерпеть (напр. страдания)
хуйхăпа савăнăçа пĕрле чăтса ирттер — делить горе и радость

чĕрей

1. уст.
лицо
шур, шур урлă килтĕмĕр шур чĕрейлĕ хĕр кӳме — фольк. мы приехали через луга и болота, сопровождая белолицую невесту

чĕрĕп


тинĕс чĕрĕпĕ — морской еж
чĕрĕп курăкĕбот. ежеголовник
чĕрĕп утибот. ежа сборная

шапăртат

5.
осыпаться, сыпаться
типĕ ыраш шапăртатсах юхать — пересохшая рожь сильно осыпается

шапшă

шапшă ути диал. щавель

шăвăç

жестяной
шур шăвăç — белая жесть
шăвăç витре — жестяное ведро
шăвăç татăкĕ — жестянка, кусок жести
çунана шăвăç çапнă — сани обиты жестью

шăкăрттин

2.
сплошь, густо
подряд, целыми рядами

Пĕр кашта çинче шăкăрттин шур чăх ларать. (Шăл). — загадка На шесте целый ряд белых кур. (Зубы).

шăрка

II.

1. бот.
пыльца
чечек шăрки — перга
шăрка туни — тычинка
шăрка хутаçĕ — пыльцевой мешок
шăрка туниллĕ чечек — тычиночный цветок
ыраш шăркана ларнă — рожь зацвела

шăркалан

2.
цвести (о хлебах)
ыраш шăркаланнă — рожь зацвела

шăхăр

I.
густой, частый
шăхăр ыраш — густая рожь
шăхăр ала — частое решето

шĕвĕ

4.
редкий, жидкий
кăçал ыраш пĕлтĕрхинчен шĕвĕрех — в этом году рожь реже прошлогодней

шур

болотный
мăк пуснă шур — болото, заросшее мхом
шур курăкĕ — болотная трава

шур


шур чирĕ — болотная лихорадка, малярия
шур çырли — клюква
шур тăпри диал. известь
шур такизоол. бекас

шурă

(шур)

шурхай

то же, что шур III.
шурхайнă курăк — пожухшая трава
пичĕ шурхайнă лицо—  у него стало бледным

шыв-шур

водяной
шыв-шур кайăк-кĕшĕкĕ — водоплавающая дичь

шыв-шур

2.
распутица
половодье

çурхи шыв-шур — весенняя распутица

ывăл

4. в составе словосочетаний
обозначает младших братьев мужа:
см. ывăлсем — (старший) деверь
чипер ывăл — второй (пригожий) деверь
вăталăх ывăл — средний, третий (средний) деверь
сарă ывăл — четвертый (русый) деверь
шур ывăл — пятый (белый, светлый) деверь
кĕçĕн ывăл — младший деверь

ылтăн

4.
золотистый
ылтăн тĕслĕ — золотистого цвета
ылтăн шăрçа — золотистые бусы
ылтăн çӳç — золотистые волосы


шур ылтăн — платина
ылтăн пыр — привереда, разборчивый в еде

ыраш

ржаной
ыраш калчи — озимь
ыраш кĕлти — сноп ржи
ыраш пусси — ржаное поле
ыраш уйĕ — ржаное поле
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
ыраш пучах кăларать — рожь начинает колоситься


ыраш амăшĕ — спорынья
ыраш кĕпçибот. козлец
ыраш пуллидиал. пескарь

юс

I.

1.
горностай
шур юс — белый горностай

юх

3.
сыпаться, высыпаться, осыпаться
хăйăр юхать — песок сыплется
ыраш михĕрен юхса тухнă — рожь высылалась из мешка

япăр

2. подражание
шуму быстро высыпающегося вещества или вытекающей жидкости

ыраш михĕрен япăр юхса тухрĕ — рожь мигом высылалась из мешка

çаврăн

12.
виться, обвиваться
наматываться

йытпырши ыраш çине çаврăннă — вьюнок обвивает стебли ржи
винт çине вĕрен çаврăнса тулнă — на винт намоталась веревка

çапăлан

1.
сплетаться, переплетаться, перепутываться (о растениях)
ыраш йăлт çапăланса пĕтнĕ — рожь вся перепуталась

çаран

луговой
ейӳ çаранĕ — заливной луг
культурăллă çарансем — культурные луга
çаран ути — луговое сено

çăкăр

хлебный, хлебопекарный
хлебобулочный

килти çăкăр — домашний хлеб
çĕнĕ çăкăр — новый хлеб (из зерна нового урожая)
тулă çăкăрĕ — пшеничный хлеб
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
хура çăкăр — черный хлеб
шурă çăкăр — белый хлеб
çăкăр савăчĕ — хлебопекарный завод
çăкăр кăмаки — русская печь
çăкăр лавкки — хлебный магазин, булочная
çăкăр пĕçерекен — хлебопек
çăкăр сутакан организацисем — хлеботорговые организации
Çăкăртан аслă пулаймăн. — посл. Нет ничего главнее хлеба. (соотв. Хлеб — всему голова).
Çăкăр хырăм хыççăн çӳремест. — посл. Хлеб за брюхом не ходит.

çăнăх

мучной
пăрçа çăнăхĕ — гороховая мука
тинкĕле çăнăхĕ — толоконная, толокняная мука
тулă çăнăхĕ — пшеничная мука
шурă çăнăх — белая мука
ыраш çăнăхĕ — ржаная мука
яшкалăх çăнăх — мука из ярового хлеба
çăнăх али — сито
çăнăх миххи — мучной мешок
çăнăх çимĕçĕ — мучные изделия, мучное
çăнăх шывĕ — болтушка с мукой (для скота)
çăнăх авăрт — молоть муку
çăнăх авăртакан промышленность — мукомольная промышленность
çăнăх кăвакарнă — мука заплесневела
çăнăхпа варалан — запачкаться мукой

çырла

ягодный
иçĕм çырли — виноград
йĕплĕ çырла — крыжовник
кăвак çырла — ежевика
çĕр çырли — клубника
хура çырла — черннка
хурăн çырли — земляника
чие çырли — вишня
шур çырли  — 1) клюква 2) морошка
мăк çырли — 1) клюква 2) морошка
çырла пахчи — ягодник
çырла çеçки — листья ягодных растений
çырла шывĕ — ягодный сок
çырла пиçнĕ — ягоды созрели
çырла тат — рвать ягоды
çырлана кай — идти по ягоды
çĕмĕрт мĕншĕн кулянать? — çырли хура пулнăшăн — фольк. из-за чего горюет черемуха? — из-за того, что ягоды у нее черные


çырла кайăкĕ — малиновка (птица)
йытă çырли — волчьи ягоды
кашкăр çырли — волчьи яоды

ĕне

коровий
ăратлă ĕне — породистая корова
мăкла ĕне — комолая корова
пĕтĕ ĕне — стельная корова
сăвакан ĕне — дойная корова
сĕтлĕ ĕне — молочная корова
хĕсĕр ĕне — яловая корова
ĕне ашĕ — говядина
ĕне вити — коровник
ĕне выльăх — крупный рогатый скот
ĕне кĕтĕвĕ — стадо коров
ĕне сĕчĕ — коровье молоко
ĕне ферми — молочно-товарная ферма
ĕне су — доить корову
ĕне сăвакан — доярка, дояр
ĕне усра — держать корову
ĕне тыт — держать корову
Ĕнен сĕчĕ чĕлхе вĕçĕнче. — погов. У коровы молоко на кончике языка (удой зависит от кормления).
Ури çине ĕне пусайман-ха. — погов. Ему на ногу еще корова не наступала (он еще не успел испытать невзгод).
Карта çумĕнче шур ĕне выртать. (Юр кĕрчĕ). — загадка У забора лежит белая корова. (Сугроб).

-им

частица вопр.
разве, что ли
вăл килнĕ те-им? — разве он уже приехал?
илтместĕн-им? — не слышишь, что ли?
эсĕ те кунта-им? — разве и ты здесь?
Ĕнчĕ пушмак, шур чăлха кирĕк лармасть тетĕр-им? — фольк.  Жемчужные башмачки, белые чулки разве не пачкаются?

чăрăш


чăрăш тăррибот. хвощ полевой
чăрăш курăкĕ — подъельник (трава)
шур чăрăш — пихта

сухăр


шур сухăр — канифоль
сухăр вĕлтĕрен — мелкая жгучая крапива
сухăр чĕрне — уродливые ногти

курăк

бот.
аслати курăкĕ — анютины глазки
ие курăкĕ — плаун
кăчăр курăкĕ — болотный хвощ
чакăр курăкĕ — болотный хвощ
мăк курăкĕ — лишайник
нухрат курăкĕ — полевая ярутка
пыл курăкĕ — львиный зев, медуница
сарамак курăкĕ — первоцвет
супăнь курăкĕ — мыльнянка
тикĕт курăкĕ — гвоздика
хăйăр курăкĕ — песчанка
чапăр курăкĕ — чабрец
чăкăт курăкĕ — просвирняк
чĕкеç курăкĕ — подорожник
шăнăр курăкĕ — подорожник
чикен курăкĕ — герань
кашкăр курăкĕ — герань
шартла курăкĕ — хлопушка
шалтăрма курăкĕ — хлопушка
шатра курăкĕ — пастушья сумка
шăрчăк курăкĕ — недотрога
шĕпĕн курăкĕ — чистотел
шур курăк — шалфей

чечек


ама чечек — пестик
аçа чечек — тычинка
тутлă чечек — медуница
сар чечек — 1) лютик едкий 2) диал. ромашка
шăршлă чечек — пахучка обыкновенная
шур чечек — ромашка
тăкăнман чечек — бессмертник

кăшкар

II.

ут кăшкарĕ — конский щавель
кăшкар ути — щавель
кăшкар ути яшки — щи из щавеля, зеленые щи

хĕрлĕ


хĕрлĕ ашлă пулăсем — лососевые
хĕрлĕ кăкăр — снегирь
хĕрлĕ кăмпа — рыжик (гриб)
хĕрлĕ кăшман— столовая свекла
хĕрлĕ кĕтес — красный уголок
хĕрлĕ кукамай — божья коровка
хĕрлĕ куç — плотва
хĕрлĕ мăянбот. щирица
хĕрлĕ çунат — красноперка (рыба)
хĕрлĕ çӳçе — краснотал
хĕрлĕ таваруст. красный товар, мануфактура
хĕрлĕ ути бот. марена
хĕрлĕ хăва — верба
хĕрлĕ хулă — верба
Хĕрлĕ юр çусанпогов. Когда выпадет красный снег. (соотв. Когда рак на горе свистнет).

хăмăл

1.
стебель (злаков)
ыраш хăмăлĕ — стебель ржи
хăмăла кай — идти в стебель (о хлебах)

сарă


сарă пуçбот. первоцвет
сарă чечек, сарă пуçобщее название многих растений с желтыми цветами, чаще первоцвета, лютика, одуванчика, подмаренника, ромашки
сарă çеçке — цветы огурца, тыквы
сарă курăкбот. горец
сарă пăрăç — горчица (букв. желтый перец)
сарă сип утибот. зверобой
сарă карас — золотой карась
сарă кăмпа — лисички (грибы)
сарă тут — веснушки (весенние)
сарă çу — топленое масло
çăмарта сарри — желток яйца
чечек сарри — пыльца цветка
сарă тута — желторотый юнец (букв. желтые губы)
сарă хĕр — 1) поэт. красная девица, девица-красавица 2) вторая младшая сестра мужа
сарă ывăл — третий младший брат мужа

ăншăрт


ăншăрт курăкĕбот. горицвет  
ăншăрт утибот. горицвет

сĕлĕ


хир сĕлли — овсяница
сĕлĕ утибот. овсяница
сĕлĕ тăрри — овсюг
хура сĕлĕ — овсюг
мулкач сĕлли — овсец, заячий овес
сĕлĕ кăмпи — рогатик (гриб)
сĕлĕ çыххиуст. коралловый браслет
аллăм тулли сĕлĕ çыххи, аллăма йывăр килмĕ-ши? — фольк. на руках у меня коралловые браслеты, не придется ли тяжело от них рукам?
сĕлĕ кĕлти — коротышка, низкорослый человек (букв. сноп овса)

кушак


кушак кайăкĕдиал. мышь
кушак кĕпçидиал. анис, тмин
кушак пăрçибот. просвирник
кушак хӳрибот. тимофеевка
кушак пурнăçĕпе пурăн — бездельничать (букв. жить кошачьей жизнью)
кушакпа йытă пек пурăн — жить как кошка с собакой
вĕсем хушшипе хура кушак касса кайнă — между ними пробежала черная кошка
кушак ути — валериана

ил


алла ил — прибрать к рукам
аса ил — вспомнить
ăша ил — 1) проглотить 2) воспринять 3) думать, беспокоиться о ком-л., чем-л.
вăй ил — окрепнуть, набраться сил
куç илмесĕр пăхать — он смотрит, не сводя глаз
мур илесшĕ!бран. черт побери!
сăмах ил — взять слово, выступить
ташша ил — отплясывать, плясать вовсю
ху çине ил — брать на себя (какое-л. дело)
сурана ӳт илнĕ — рана затянулась
куçа шур илнĕ — глаз затянуло бельмом
шыв илнĕ — затопило, залило водой что-л.
чуна ил — выматывать душу
ят ил — прославиться, прослыть кем-чем-л.

тӳмеллĕ

3.
с клавишами
шур тӳмеллĕ хуткупăс — гармонь с белыми клавишами

сыпăн

4.
образовывать колена (о растениях)
давать побеги
идти в рост

ыраш сыпăран сыппа сыпăнса ӳсет — рожь растет, выпуская колено за коленом

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Акшар

по-видимому, яз. и. м. Т. М. Матв[еев]. Акшар куçне шур илнĕ (чӳрече шăнни) (Ашм. Сл. IIА, 222): Ак + шар, ср. тат. акшар "белая глина; мел", разг. ирон. "пудра".

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

анлăх

п.с. 1. Анлă уçă вырăн; уçлăх. Эпир [погра-ничниксем] çил-тăман çаврăнса, ахрашса тăракан тĕксĕм шурă анлăха ыткăнатпăр. В.Алендей, 1965, 21 с. Шур тĕтре пулса вăл [Сывлăмпи] çитнĕ çӳл тӳпемĕр анлăхне. Н.Теветкел, 1982, 91 с. Вĕçсĕр-хĕрсĕр анлăх ăна [ачана] хăй ытамне çавăрса илчĕ. Т-ш, 1993, 35 /, 7 с. Эпĕ вара дельтапланпа вĕçесшĕнччĕ, тĕнче çийĕн виçесĕр анлăхра ярăнасшăнччĕ. Л.Сачкова, 1996, 108 с. — ВЧС, 1971, 872 с. 2. Анлăш, талккăш, лаптăкăш. Çĕршыв анлăхĕ тĕлĕнтерчĕ ĕнтĕ икĕ пĕчĕк чуна. В.Элпи, 1983, 96 с. Кунашкал эпикăллă анлăх Агиверăн яланах новелла формипе шайлашать. Г.Федоров, 1996, 173 с. Тĕнчене хăвăр ăсăрпа виç енлĕ анлăх ăнлавне хĕссе кĕртсе лартнă та, çав картаран тухаймастăр. В.Эктел, 1996, 70 с.

астармăш

п.п. Чĕрчунсене илĕртсе тытмалли апат. Пулла кайнă чухне çĕр ăманĕсĕр пуçне ытти тĕрлĕ илĕртмĕшсене те илмелле. О.Печниковпа М.Печникова, 2000, 201 с. Шур çунатлă лĕпĕшсем те çавăн пек астармăшсене лекме пултараççĕ. Ар, 2002, 19 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 589 с.

биосфера

п.с. Чĕрĕ çутçанталăка юрăхлă талккăш, çĕр сийĕ, шыв-шур, сывлăш; пурнăç хутлăхĕ. Наукăпа техника революцийĕ ... кĕтмен хăрушлăхсем те илсе килчĕ — сăмахран, çутçанталăкпа биосферăна сиен кӳме пикенчĕ. Ю.Артемьев, 1980, 88 с. Пултăрччĕ таса та сывă биосфера яланах. М.Сениэль, 1990, 61 с. Этем кӳлепине биосфера [кирлĕ, биоуй] хупăрласа тăрать. Х-р, 17.07.1992, 4 с. Çавăн пекех çыншăн, биосферăшăн аван зонăсем те пур, вĕсене биокомфорт зони теççĕ. Я-в, 1995, 9 /, 104 с. — ВЧС, 1971, 52 с.

ваç-ваç

ç.с., калаç. Кăмăлçах, япшар, тарават; йăпăл-йăпăл. Ара, епле килпетлĕ çынсемпе ваç-ваç пурăнать те. К-н, 1985, 10 /, 6 с. Хе-хе, çаврăнуçăллăрах пулмалла пирĕн. Çынсемпе ваç-ваç калаçма мансах пыратпăр. К-н, 1985, 21 /, 3 с. Пуçлăхсемпе ваç-ваç пурăнать те хваттерне те тӳрех илчĕ. ХС, 1994, 32 /, 2 с. Çитмĕле çитнĕ шур сухалпа урлă калаçса намăс курам мар... Унпа ваç-ваç юлас. А.Т.-Ыхра, 2000, 13 с.

илĕртмĕш

п.п. Чĕрчунсене илĕртсе тытмалли апат. Пулла кайнă чухне çĕр ăманĕсĕр пуçне ытти тĕрлĕ илĕртмĕшсене те илмелле. О.Печниковпа М.Печникова, 2000, 201 с. Шур çунатлă лĕпĕшсем те çавăн пек астармăшсене лекме пултараççĕ. Ар, 2002, 19 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 589 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вĕсенĕн

син.: вĕсен
их
вĕсен ыраш çĕр пăт, çĕлĕ икçĕр пăт — у них ржи 100 пудов, а овса 200 пудов

ерĕм ути

син.: арăм ути
полынь

йавлăк

убрус
платок

хăрантсус йавлăк, шур чер-çитти, килĕшет маттур хĕрсене — французские платки и белые передники (очень) идут красивым девушкам

кăмпа

гриб
шур кăмпа — белянка
хырă кăмпи — волжанки
хурăн кăмпи — березовик

лар

садиться, сидеть; стоять; пӳрт ларать – дом стоит; ларт – садить; усаживать; ставить; пӳрт, йупа, çурта ларт – поставить избу, столб, свечу; ларчăк, ларкăç – сиделка, скамейка, козлы. Атăл ларас умĕн – пред тем, как Волге замерзнуть; йывăç лартса тухнă – посадили деревьев; мĕн чула ларчĕ сана ку çатан-урапа? Вуннă пăт ырăша – Во сколько тебе обошлась эта плетенка? В 10 пудов ржи. Лартса ӳстер – насададить; лавкка лар – торговать в лавке; улах лар – устраивать посиделки; темиçе çĕр ларса çийеççĕ – едят, рассевшись по разным местам; пичетлесе ларт – запечатать; чăркуççи çине ларса – преклонив колена; ыраш шăркана ларнă чух – когда цветет рожь; лара-тăра пĕлмен çынна паллă вилнĕ, теççĕ – кто себя держать не умеет, тот метку получит; лартса тĕрĕклентер – учредить; ес ларасскере йаратăн-ĕçке! - Он (гость) посидел бы (еще), а ты его не удерживаешь.

108 стр.

пахча

сад
двор
усадьба

пахча ӳстерсе укçа ту — насадить сад и заработать деньги
хăмла çырли пахчи — малинник
улма пахчи — яблоневый сад
пахчалалла йытса кайрĕ — понес по направлению к саду
пахчи-пахчипах улми, йĕри-тавăра шур улми — целые сады садовых яблок, а кругом (все) белые яблоки
хăта хапхи пахчалăх — у свата ворота двустворчатые
пахчаçă — садовник; огородник

пурăн

жить, существовать, находиться
пурăнăç-парăнăç — жизнь
лайăх пурăнатăн-и? — как поживаешь?
старикĕн пурăнасси нумай йулмарĕ ĕнтĕ — старику осталось уже недолго жить
пурăнмалăх — достаточный на прожитие
пурăнмалăх çук — нечем жить
епир пурăнан пурăнăçăмăрта куллен мĕн тунине асăрхаса пырсан ак мĕне вĕренетпĕр — если мы в нашей жизни будем наблюдать за тем, что делается ежедневно, то мы научаемся следующему
кайран пурăна-киле... — потом, после некоторого времени...
пурăнăç пурăнасси çăмăл (ансат) мар — не легко жить на свете
мĕн çурхи вăхăта Хусанта ирттертĕм — всю весну я прожил в Казани
ĕмĕрлĕхе пĕрле пурăнас çине, кил, çыртарар шур хут çине... — иди: напишем на бумаге, что мы век будем жить вместе
ху пурăннă кун-çулта — в течении твоей жизни
пĕрле пурăннипе мĕн çитĕ? — а что может сравниться с дружной жизнью вместе?
пурăнăç ыйт — здороваться (”спрашивать о жизни”)
пурăнăç çулĕ — жизненный путь
пурăнса çит — дожить
çын пурăнăçне çыракан — биограф
ырă курса пурăнни — благосостояние

пус

I.
копейка
пĕремĕк вунпилĕк пус кĕрепенкки — пряники 15 копеек (за) фунт
ыраш çăнăхĕ çирĕм пиллĕк тенкĕ те аллă пус — ржаная мука 25 рублей 50 копеек
тырă вырма кунне алăшар пуса тытнă — наняли жать рожь по 50 копеек в день

сухан

лук
пуçлă сухан — луковица
сухан кукли — луковик
хыр суханĕ, ыхра ути — дикий лук

çăнăх

мука; ыраш çăнăхĕ – ржаная мука; çăнăх сап – мучнить; çăнăхлан – мучнеть; çăнăхлă – мучной; çăнăх авăртан – мукомол.

189 стр.

çĕмел

копна; ут купи, ыраш çĕмели – копна сена; копна ржи.

192 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

люцерна

аврипе çулçисем хыт курăк çулçи майлă шур тăрăллă курăк. Люцернан аврипе çулçисем хыт курăк (шур тăрăлă курăк) çулçи майлă [Заикин 1910:9].

пурă

шур чул. Лампа хăпсан çилĕм вĕретеççĕ те унта ватнă пурă (шур чул) ярса пăтратаççĕ, сивĕнсен çав чустапа çыпăçтараççĕ [Календарь 1905:54].

селитра

азотлă шур тăвар. Селитра вăл – азотлă шур тăвар. Вăл хăйăрлăрах çĕрпе тăмлă çĕре лайăх çĕнетет [çулталăк 1908:61].

теçетине

, теçеттин тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç çĕр. Пĕр теçетинене (тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç) ыраш 9 пăтран ытла мар, сĕлĕ 20 пăтавкаран, тулă 12 пăтавкаран ытла мар акас пулать [Бажаев 1908:11]; Хресчене 36 миллион теçетина (хыснан, патша хурăнташĕсен тата пăртак улпутсен çĕрĕсене) валаçсе парсан та вĕсен çĕрĕ 1861-мĕш çулхи чухлĕ анчах аслăланса çитет [Крестьянское 1906:30].

тӳре

укçа хутаççи. Тӳрене укçа хураççĕ. Çав тӳре тени халь те пур, Чунтер пурăннă çуртра пĕр лаçра шур сурпан çакăнса тăрать. Унта укçа хутаççи çакнă. Çавна тӳре теççĕ [Чунтеров 1988:21].

уçăм

ыраш калчи. Уçăмсем (ыраш калчисем) пит начар [Хыпар 1907, № 14:102].

хурăн кăчăки

(хальхилле хурăн кăчки) хурăн чечекĕ. Çав çăнăх пеккине пур те курнă пулмалла: хурăн кăчăкине (чечекине), ăвăс кăчăкине е шăркана ларнă ыраш пуçне алăпа сĕрсен сарă тусан пекки çыпăçать – чăн çавă [Хабачев 1910:19].

ыраш амăшĕ

пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек ӳсекен кăмпа, вырăсла – спорынья, головня. Ыраш амăшĕ вăл кăмпа. Вырăсла ăна спорынья тата головня теççĕ. Ыраш амăшĕ пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек тăратса тăрать [Хыпар 1907, № 9:66].

çĕр улми

паранкă, картахви, кантук. Çĕр çинче ыраш, хура тул, çĕр улми (паранкă, картахви), çул курăкĕ, (шăпăр курăкĕ), шур ути, гвоздика аван ӳсет пулсан, йывăçсенчен хăва, хурăн, хырă аван ӳсет пулсан – вăл çĕр çăмăл, хăйăрлă пулать [Горбунов 1910:6]; Çитменнине тата çĕр улми (паранкă, кантук) те нумайĕшин пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 15:115]; Пăтă ик-виç кунта пĕрре анчах тивет, ир те каç та салмапа çĕр улми (паранкă) анчах [Çулталăк 1903а:27].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

белеть

глаг. несов.
1. шурал, шур, шуралса пыр, шурса пыр; лицо его всё больше и больше белело унăн сăн-пичĕ ытларах та ытларах шурса пычĕ
2. шуррăн курăн; в мере белеет парус тинĕсре парăс шуррăн курăнать

бельмо

сущ.сред.; множ. бельма (бельм, бельмам)
шур илни, шур (куç çинчи) ♦ как бельмо на глазу тарăхтармăш япала

биосфера

сущ.жен.
биосфера (чĕрĕ организмсем пурăнакан хутлăх— сывлăш,тăпра тата шыв-шур)

болото

сущ.сред.
шурлăх, шур, ушах, лачака; торфяное болото торф шурлăхĕ; осушение болот шурлăхсене типĕтни

вода

сущ. жен, множ. воды
1. шыв; родниковая вода çăлкуç шывĕ; морская вода тинĕс шывĕ; ведро воды пĕр витре шыв; идти за водой шыв ăсма кай
2. (син. напиток) шыв, ĕçме; газированная вода газланă шыв; минеральная вода минераллă шыв
3. шыв, шыв-шур; внутренние воды страны çĕршывăн шалти шывĕсем (юхан шывсем, тинĕссем, кӳлĕсем); территориальные воды чикĕри шывсем (çĕршыв чиккине кĕрекен тинĕс тăрăхĕсем)
4. пуш сăмах, сӳпĕлтетӳ; в докладе много воды докладра пуш сăмах нумай ♦ как воды в рот набрал çăварне шыв сыпнă пек (шарламасть); их водой не разольёшь вĕсене шыв сапса та уйăраймăн; как в воду глядел пĕлсе тăнă пекех; выйти сухим из воды шывран типĕ тух; вывести на чистую воду тăрă шыв çине кăлар

водоём

сущ.муж.
шывлăх; естественные водоёмы шыв-шур (кӳлĕ, пĕве); искусственные водоёмы хайлавлă шыв усравĕсем

глаз

сущ.муж., множ. глаза
куç; голубые глаза сенкер куç; бельмо на глазу куçа шур илнĕ; я своими глазами видел хам куçпа хам куртăм ♦ закрыть глаза на что-либо куçа хуп, курмăш пул; не видно, хоть глаз выколи куçа чиксен те куç курмасть; бросаться в глаза куçа курăнса кай; говорить в глаза тӳррĕн кала, куçран кала; с глазу на глаз куçран куç (ют çынсăр); нужен глаз да глаз асăрхасах тăмалла; на сколько хватает глаз куç курнă таран; на глаза попасться куç тĕлне пул; на глазах у всех пурин куçĕ умĕнче

зверобой

сущ.муж.
сар çип ути (курăк)

клюква

сущ.жен.
шур çырли; идти по клюкву шур çырли пуçтарма кай

колоситься

глаг. несов.
пучах кăлар, пучаха лар; рожь колосится ыраш пучаха ларнă

ласточка

сущ.жен.
чĕкеç; деревенская ласточка ял чĕкеçĕ; ласточка-береговушка шур кут, çыр чĕкеçĕ; щебетанье ласточки чĕкеç чĕвĕлтетни

луговой

прил.
улăх -ĕ; çаран -ĕ; улăх-çаран -ĕ; луговое сено çаран ути

рожь

сущ.жен.
ыраш; сеять рожь ыраш ак

ромашка

сущ.жен.
шур чечек, салтак тӳми; лекарственная ромашка сиплĕ шур чечек

сено

сущ.сред.
утă; луговое сено çаран ути; сушить сено утă типĕт

топоним

сущ.муж.
топоним (хула-ял, сăрт-ту, шыв-шур, çĕр çинчи ытти объект ячĕ)

щавель

сущ.муж.
кăшкар ути; конский щавель ут кăшкарĕ; щи из щавеля кăшкар ути яшки

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

яв

1. яв (jав), то же, что ял, селение? Вероятно, описка.
- Буин. † Ясарсене яв савать.

2. яв (jав), вить, свивать, обвивать.
- КС. Сулахай яв, вить налево; сылтăм яв, вить направо; вунiккĕлле яв, вить из 12 отдельных верёвочек.
- Макка 158. † Шур курнiтса умĕнче майра чĕнтĕр яват-ĕç-çке (sic!).
- Шорк. Орасене явса ларас, сидеть, положив нога на ногу.
- Сказки и пред. чув. 80. Карчăк вĕçсе тухрĕ те, çӳçрен яврĕ Нарспие. Старуха вылетела и вцепилась (завила вокруг рук) Нарспи в волосы.
-
Алик. Яв яваттăм, яваттăм хĕрлĕ пăяв яваттăм. (Тула тухни).
-
ЧС. Унтан вара çыннисем лашисем çинчен сиксе анаççĕ те; луçа мăйĕнчен вĕренпе явса та илеççĕ. Потом люди (верховые) слезают с лошадей и обвивают лося за шею верёвкой.
- Курм. † Тăрăр, тăрăр, инкесем, ора явса ан выртăр! Вставайте, тётки, будет вам лежать, сплетясь ногами! (cum maritis).

|| Уплетать (кушанье)?

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

ыраш-поç

коромысло (насекомое). В. Олг. || Назв. травы. Ib. То же, что ыраш амăш, т.-е. спорынья? Ib.

ыраш пăтри

(пы˘триы), назв. маленькой, большеголовой и большебрюхой рыбки. Якей. Ыраш пăтри — мăн пуçлă, мăн хырăмлă пĕчĕк полă.

ыраш сухи

(суhи), осенняя пахота для посева ржи. КС. Ыраш сухи турăмăр.

ыраш çулĕн

(с'ул'э˘н') в год урожайный на рожь. М. Тув. Ыраш çулĕн майрак[к]ай шăп шулака çитĕнет: пирĕн ялăн хĕрĕсем шăп шулака çитĕнеç.

ыраш çĕртми

(с'ö˘рт'ми), пар (под рожь). Аттик. Чӳке пирĕн ăна ыраш çĕртми умĕн «Хурăн-вар» ятлă çырмара тăваççĕ.

ыраш-хуранĕ

слово неизв. значения. Богатырево. Ыраш хуранĕ кĕркунне тулли пулсан, килес çул ыраш çулне ыраш тăкăнать, теççĕ.

ыраш шур-ути

(удиы), Bromus L. inermis Leyss.. Костеръ безостный. Рак-касси.

пуçелĕклĕ ана

(пуз’эл’э̆кл’э̆), pars agri, quam ана appellamus, transversa, latere longiore alterum ана a fronte attinges. Загон, соприкасающийся своею длинною стороною с короткою стороною загона. Ст. Чек. Пирĕн анана пуçелĕклĕ ана çинче ултă урапа ыраш ларнă. На загоне, соприкасающимся своею длинною стороной с короткою стороною нашего загона, вышло шесть возов (т.е. 600 снопов) ржи.

хĕвел тӳртĕнĕ

северный склон. Ск. и пред. чув. 29. Хĕвел тӳртĕнĕнче Тип-Вар — Шăмăш Шупуçне тĕлме-тĕл ларса тухнă. ''N''. Хĕвел тӳртĕнĕ, урăхла — хĕвел тӳртĕн вырăн теме пулать. ''Шурăм-п.'' № 19. Кăçал ыраш калчи хĕвеле тӳртĕн вырăнта çĕрнĕ.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

зверобой

чей курӑкӗ, сÿҫ ути, сар ҫип ути.

злаки

-ов ед. злак; тĕштырӑ тавраш (ыраш, сĕлӗ, тулӑ т. ыт. те), пучахлӑ ÿсентӑрансем.

клин

мн. клинья, -ев 1. савӑл; клин клином выбивают савӑла савӑлпа кӑлараҫҫӗ; 2. пӗр йышши тырӑ акакан пӗчӗк пусӑ; озимый клин ыраш пусси; яровой клин ҫуртри пусси; 3. хӑйӑ, хак, хушмалчӑ; вшить в платье клин кӗпене хушмалчӑ (хак, хӑйӑ) хушса ҫӗле.

клюква

клюква, мӑк ҫырли, шур ҫырли.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

луговой

луговое сено улӑх ути, улӑхри утӑ; луговая сторона Волги йӑлӑм.

лук

1. сухан; зелёный лук симӗс сухан, кас суханӗ, хӑвӑл сухан; репчатый лук пуҫлӑ сухан; гусиный лук ҫӗлен курӑкĕ, ҫӗлен калчи; дикий лук ыхрути (ыхра ути), хир суханӗ, сар сухан; лук-батун хӑвӑл сухан.

марена

хӗрлути, хӗрлӗ ути (курӑк ячӗ, тымарне вӗретсе ҫип пӗветеҫҫӗ).

медведь

м. 1. упа; белый медведь шур упа; 2. перен. йӑраланчӑк, кӑнттам, мӑран ҫын.

мелкозернистый

вӗтĕ пӗрчӗллӗ (ыраш).

металл

металл; цветные металлы тĕслӗ металсем (пӑхӑр, тӑхлан); черные металлы хура металсем (тимӗр, хурҫӑ); благородные или драгоценные металлы паха металсем (ылтӑн, кĕмӗл, шур ылтӑн).

морошка

шур ҫырли.

мука

2. мн. нет ҫӑнӑх; ржаная мука ыраш ҫӑнӑхӗ; минеральная мука минерал ҫӑнӑхӗ.

водка

эрех, шур эрах (симĕсси,çутти).

ворона

1. ула курак, шур курак; 2. кара çăвар; ворон считать çăвар карса тăр.

всколыхнуть

кого, что сов. хумхат, хускат, вырăнтан тапрат, хумхатса яр (ыраш пуссине).

озимь

ж. кĕрхи калча, ыраш калчи, уҫӑм.

осыпаться

несов., осыпаться, -плюсь сов. тӑкӑн, ишӗлсе ан (тӑпра); листья осыпались ҫулҫӑ тӑкӑнса пӗтрӗ; рожь осыпается ыраш тӑкӑнать.

отава

каю, кай ути.

ржаной

ыраш; ржаной хлеб ыраш ҫӑкӑрӗ; ржаное поле ыраш пусси.

ромашка

ромашка, шур чечек, укҫаллӑ курӑк, шак курӑкӗ, салтак тӳми, анчӑк курӑкӗ.

сноп

-а кĕлте; ржаные снопы ыраш кĕлти.

солодить

-ожу, -одшь что несов. 1. салат тума ыраш е урпа шӑтăр; 2. пылаклантăр, пыллантăр.

солома

улӑм; ржаная (яровая) солома ыраш (ҫуртри) улӑмӗ; омёт соломы улмури; мятая солома ҫинчӗк улăм; встряхивать солому (при молотьбе) улӑм сиктер.

спорынья

мн. нет ыраш амӑшӗ.

шалфей

шур курӑкӗ, хаяр ути.

платина

платина, шур ылтӑн (ылтӑнран та хаклӑрах таракан металл).

подмаренник

цепкий сухӑр курӑкӗ, сырлан курӑкӗ; хӗрлӗ ути.

подмешивать

что и чего несов., подмешать сов. хутӑштар, хуш; эта пшеничная мука подмешана ржаной ку тулӑ ҫӑнӑхне ыраш ҫӑнӑхӗпе хутӑштарнӑ.

поле

мн. -ей, уй, хир, пусӑ; ржаное поле ыраш пусси; яровое поле ҫуртри пусси; паровое поле хура пусӑ, ҫӗртме путей; курӑк пусси; поля тетради тетрадь хӗрри; не выпускать из поля зрения куҫран ҫухат.

полынь

ж. армути, эрĕм, арăм ути.

поспеть

сов., поспевать несов. 1. пул, пулса ҫит (ыраш), пиҫ, пиҫсе ҫит (ҫырла, улма); 2. пиҫ (яшка), пиҫсе тух (ҫӑкӑр).

прилегать

1 и 2 л. не употр. к чему несов. 1. тач ҫыпҫӑнса тивсе тӑр (ҫӳлӗк стенана); 2. ҫумĕнче (юнашар) пул, вырт; ржаное поле прилегает к лесу ыраш пусси вӑрман ҫумӗнче выртать; см. прилечь.

прилечь

-легу, -ляжешь сов. 1. кӗске вӑхӑта вырт, выртса ил; 2; вырт; после дождя рожь прилегла ҫумӑр хыҫҫӑн ыраш выртнӑ (ӳкнӗ).

просыпаться

1 и 2 л. не употр. несов., просыпаться сов. тӑкӑн, тӑкӑнса кай, юхса тӑкӑн, юх (михĕрен ыраш).

птица

кайӑк, вӗҫен кайӑк, кайӑк-кĕшĕк; домашняя птица килти кайӑк-кӗшӗк; болотная птица шур кайӑкӗ; обстрелянная (или стреляная) птица перен. тӗнче курнӑ çын, хурапа шурра чухлакан çын.

трилистник

лача курăкĕ, улах клеверĕ, шур клевер.

цвести

-ту несов. 1. чечеке лар, чечек кăлар, чечеклен, çеçке кăлар, çеçкене лар, çеçкелен, шăркана лар, шăркалан; когда цветёт рожь ыраш шăркана ларнă чух; черёмуха цветёт çĕмĕрт чечеке ларать; 2. перен. чечеклен; искусство и науки цветут искусствăпа наукăсем чечекленеççĕ.

хиновник

раст. улмалут, улма ути.

уговариваться

-аюсь с кем, с чем несов., уговориться, -рюсь сов. калаçса татăл, сăмах тат, килĕш; мы уговорились с ним завтра выехать в район эпир унпа ыраш района тухса кайма калаçса татăлнăччĕ.

бекас

шур чăххи, шур таки, шыв качаки, шурлăхра пурăнакан вăрăм сăмсаллă пĕчĕк кайăк.

бельмо

куçа шур илни.

болото

шурлăх, шур, лачака; тухлое болото йӳçлĕх, йӳçленкĕ.

боровик

шур кăмпа.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

альбатрос

альбатрос — diomedea [чарлăк йышши пысăк тинĕс кайăкĕ], çул çӳрен альбатрос странствующий альбатрос — diomedea exulans; xypa çурăмлă альбатрос черноспинный альбатрос — diomedea immutabilis; шур çурăмлă альбатрос белоспинный альбатрос — diomedea albatrus

ăмăрт кайăк

(ăмăрт) орёл — aquila [тĕклĕ ураллă пысăк çăткăн кайăк]; варăм хӳреллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан-долгохвост — haliaeetus leucoryphus; масар ăмăрт кайăкĕ могильник — aquila heliaca [кăнтăрта пурăнакан пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]; сухаллă ăмăрт кайăк бородач — qypaetus barbatus [кăнтăрта пурăнакан пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]; çеçенхир ăмăрт кайăкĕ степной орёл — aquila rapax; шур хулпуççиллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан белоплечий — haliaeetus pelagicus [Камчаткăра пурăнакан тинĕс ăмăрт кайăкĕ]; шур кутлă тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан-белохвост — haliaeetus albicilla

вервертекен

веретенник — limnodromus griscus [шур таки йышши вĕçен кайăк]

вĕршĕн

стриж — apus [чĕкеç евĕрлĕ хура вĕçен кайăк]; йĕп хӳреллĕ вĕршĕн иглохвостый стриж — hirundapus caudacutus; хура вĕршĕн [шатра чĕкеç] чёрный стриж — apus apus; шур пилĕклĕ вĕршĕн белопоясничный стриж — apus pacificus; шур хырăмлă вĕршĕн белобрюхий стриж — apus melba

вĕтел

(варман кавакалĕ) дупель — gallinago media [вăрманта пурăнакан шур таки йышши кайăк]

гагара

гагара — gavia [кăвакал евĕрлĕ тинĕс кайăкĕ]; хĕрлĕ пĕсехеллĕ гагара краснозобая гагара — gavia stellata; хура пĕсехеллĕ гагара чернозобая гагара — gavia arctica; хура сăмсаллă гагара черноклювая гагара — gavia immer; шур(ă) мăйлă гагара белошейная гагара — gavia pacifica; шур(ă) самсаллă гагара белоклюваягагара — gavia adamsi

дельфин

дельфин — delphinus [кит йăхĕнчи сĕт çиекен тинĕс чĕрчунĕ]; сăрă дельфин серый дельфин — grampus griscus; шурă дельфин белуха — delphinapterus leucas; шур хырăмлă дельфин дельфин-белобочка — delphinus delphis

казарка

казарка — branta [çурçĕрте пурăнакан тинĕс хурĕ] хĕрлĕ пĕсехеллĕ казарка краснозобая казарка — branta ruficollis; хура казарка чёрная казарка — branta bernicla; шур питлĕ казарка белощёкая казарка — branta leucopsis

качурка

качурка — oceanodroma [тинĕсре пурăнакан пăрăх сăмсаллă кайăк]; кăвак качурка сизая качурка — oceanodroma furcata; пĕчĕк качурка малая качурка — oceanodroma monorchis; çурçĕр качурки северная качурка — oceanodroma leucorrhod; шур пуçлă качурка белоголовая качурка — pelagodroma marina; шур хырăмлй качурка белобрюхая качурка — fregetta tropica

кĕрче

см. ыраш пăтри

крачка

крачка — sterna [юплĕ хӳрелле, чарлăк йышши шыв кайăкĕ]; Камчатка крачки камчатская крачка — sterna camtschatica; пĕчĕк крачка малая крачка — sterna albifrons; хура крачка чёрная крачка — chlidonias nigra; шурă крачка белая крачка — gygis alba; шур питлĕ крачка белощёкая крачка — chlidonias hybridа; шур çунатлă крачка белокрылая крачка — chlidoniae leucoptera; юханшыв крачки речная крачка — sterna hirundo

кроншнеп

кроншнеп — numenius [шур такисен йăхĕнчи вĕçен кайăк]

пăвăр шур шăл

см. шур шăл

пăлан

олень — cervus [йĕкĕр чĕрнеллĕ, мăйракаллă, кавлекен чĕрчун]; Бухара паланĕ бухарский олень — cervus elaphus bactrianus; Давид пăланĕ олень Давида — elaphurus davidianus; Европа пăланĕ европейский олень — cervus elaphus europaea; Каспи пăланĕ каспийский олень — cervus elaphus caspius; çурçĕр пăланĕ северный олень — rangifer tarandus; хура хӳреллĕ пăлан чернохвостый олень — odocoileus hemionus; чăпар пăлан пятнистый олень — cervus nippon; шур туталлă пăлан беломордый олень — cervus albirostris; шур хӳреллĕ пăлан белохвостый олень — odocoileus virginianus

пĕчĕкçĕ шур шăл

см. шур шăл

пĕчĕк шур шăл

см. шур шăл

пингвин

пингвин — spheniscus [Антарктидăра пурăнакан пысăк тинĕс кайăкĕ]; Антарктида пингвинĕ антарктический пингвин — pygoscelfs antarctica; Галапагос пингвинĕ галапагосский пингвин — spheniscus mendiculus; Гумбольдт пингвинĕ пингвин Гумбольдта — spheniscus humboldti; император пингвин императорский пингвин — aptenodytes forsteri; король пингвин королёвский пингвин — aptenodytes patagonica; куçлăхлă пингвин очковый пингвин — spheniscus demersus; Магеллан пингвинĕ Магелланов пингвин — spheniscus magellancus; пĕчĕк пингвин малый пингвин — eudyptula minor; cap куçлă пингвин желтоглазый пингвин — megadyptes antipodes; тĕпеклĕ пингвин хохлатый пингвин — eudyptes chrysocome; шур çунатлă пингвин белокрылый пингвин — eudyptula albosignota; ылтăн çӳçлĕ пингвин златоволосый пингвин — eudyptes chrysolophus

пысăк шур шăл

см. шур шăл

сĕлхе

дрозд — turdus [хитре юрлакан вĕçен кайăк]; хура сĕлхе чёрный дрозд — turdus merula; чăпар сĕлхе пёстрый дрозд — monticola saxatilis; шур куçхаршиллĕ сĕлхе дрозд-белобровик — turdus musicus

улатакка

дятел — picus [йывăç таккакан тĕрлĕ тĕслĕ вĕçен кайăк]; вăтам улатакка средний пёстрый дятел — dendrocopos medius; виç чĕрнеллĕ улатакка трёхпалый дятел — picoides tridactylus; кăвак пуçлă улатакка седоголовый дятел — picus canus; пĕчĕк улатакка малый пёстрый дятел — dendrocopos minor; пысăк улатакка большой пёстрый дятел — dendrocopos major; симĕс улатакка зелёный дятел — picus viridis; хупăллă улатакка чешуйчатый дятел — picus squamatus; шур çурăмлă улатакка белоспинный дятел — dendrocopos leucotos

фифи

фифи — tringa glareola [шур таки йышши кайăк]

хăнкăла

клоп — cimex [юн тата ӳсентăрансен сĕткенне ĕçекен сиенлĕ кăпшанкă]; йăрăмлă хăнкăла полосатый клоп — graphosoma lineatum; кăшкар ути хăнкăли щавелевый клоп — coreus marginatus; кĕсменлĕ хăнкăла гребляк — corixa dentipes [юханшывра пурăнакан хăнкăла]; купăста хăнкăли капустный клоп — eurydema ventralis; сиенлĕ хăнкăла вредная черепашка — eurygaster integriceps [тырă çиекен хăнкăла]; тӳшек-минтер хăнкăли постельный клоп — cimex lectularius

хĕрлĕ ура

красноножка (травник) — tringa totanus [шур такисен йăхне кĕрекен вĕçен кайăк]

хур

гусь — anser [шывра ишекен пысăк кайăк]; йĕтем хурĕ гуменник — anser fabalis; căpă хур серый гусь — anser anser; сăрт-ту хурĕ горный гусь — anser indicus; шурă хур белый гусь — anser caerulescens; шур мăйлă хур гусь-белошей — anser canagicus; шур çамкаллă хур белолобый гусь — anser albifrons

хура шур таки

черныш — tringa ochropus [шур таки йăхĕнчи хура кайăк]

чăмкăç

нырок — aytha [кăвакал кайăк тĕсĕ]; хĕрлĕ пуçлă чăмкăç красноголовый нырок — aythya ferina; хĕрлĕ сăмсаллă чăмкăç красноносый нырок — netta rufina; шур куçлă чăмкăç белоглазый нырок — aythya nyroca

чĕкеç

ласточка — hirundo [вăрăм хӳреллĕ пĕчĕк вĕçен кайăк]; сăрт-ту чĕкеçĕ горная ласточка —ptyonoprogne rupestris; çыран чĕкеçĕ береговая ласточка — riparia riparia; хула чĕкеçе (шур кут) городская ласточка (воронок) delichon urbica; ял чĕкеçĕ деревенская ласточка (касатка) — hirundo rustica

шăна кайăкĕ

мухоловка — muscicapa [çерçи йăхĕнчи вĕçен кайăк]; пĕчĕк шăна кайăкĕ малая мухоловка — muscicapa parva; сăрă шăна кайăкĕ серая мухоловка — muscicapa striata; Çĕпĕр шăна кайăкĕ сибирская мухоловка — muscicapa sibirica; чăпар шăна кайăкĕ мухоловка-пеструшка — ficedula hypolenca; шур мăйлă шăна кайăкĕ белошейная мухоловка — fecedula albicollis

шур качаки

см. шур таки

шур таки

(шур качаки) бекас — gallinago gallinago [шыв чăххи]

шур хырăмлă шур шăл

см. шур шăл

шур шăл

белозубка — crocidura [пĕчĕк каюрасен йăхне кĕрекен шурă шăллă чĕрчун]; пĕчĕкçĕ шур шăл карликовая белозубка — suncus etruscus; пĕчĕк шур шăл малая белозубка — crocidura suaveolens; пысăк шур шăл большая белозубка — crocidura lasiura; пăвăр шур шăл бурая белозубка — crocidura russula; шур хырăмлă шур шăл белобрюхая белозубка — crocidura leucoda

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

аксакал

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

водный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

водоохранный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Kalk

şur tăm, pură
шур тăм, пурă

Kreide

şur-cul, pură
шур чул, пурă

Moor

şur(lăh)
шур(лăх)

Roggen

yraş
ыраш

Çавăн пекех пăхăр:

ыраш сухи ыраш çĕртми ыраш çулĕн ыраш хурчĕ « ыраш шур-ути » ыраш-пăтри ыраш-поç ыраш-хуранĕ ырашпăтри ырă

ыраш шур-ути
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org