Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăн

2.
петлять, извиваться, делать извилины
шыв улăх тăрăх авăнаса юхать — речка петляет по лугу

авкалан

1.
гнуться, изгибаться, извиваться
шыв авкаланса юхать — река течет извиваясь
йывăçсем çилпе авкаланаççĕ — деревья гнутся от ветра

ай

◊
алă айĕнче — под руками, тут же
алă айне лек — попасть в руки, подвернуться
мĕн алă айне лекнĕ — что попало, что подвернулось
айĕн çи — наговаривать, клеветать
айран кала — говорить намеками

сăмах айне ту —
1) одержать верх в споре
2) заговаривать зубы, отвлекать разговорами внимание от чего-л.
сăмах айне пулчĕ — забыли за разговором (о предмете обсуждения)
айне пул — оказаться внизу, быть побежденным

Кушака çĕнсе шăши айне пулнă, теççĕ. — посл. Одолев кошку, поддался мыши.
айне шыв кĕмен — он не видел горя (букв.под него вода еще не подтекла)
ая яр —  1) мочиться под себя  2) перепугаться

айлăм

низинный
шыв-шурлă айлăм — болотистая низина
айлăм çĕр — низменное место

акваланг

акваланг (шыв айĕнче сывласа ишмелли хатĕр)
аквалангпа чăм — нырять с аквалангом

акватори

акватория (шыв çийĕ)
порт акваторийĕ — акватория порта

акведук

акведук
шыв пăрăхĕ валли хывнă акведук — акведук для водопровода

аккумуляцилен

аккумулироваться
шыв аккумуляциленни — аккумулирование воды

алылмаш

попеременно, поочередно
шыв витрине алылмаш йăт — нести ведро воды то одной, то другой рукой

амфиби

2.
амфибия (çĕр çинче те, шыв çинче те çӳрекен машина; çĕр çине те, шыв çине те ларакан самолет)
амфиби автомобиль — автомобиль-амфибия
амфиби самолет — самолет-амфибия

ан

4.
появляться, разливаться (о воде)
çырмасене шыв аннă — в оврагах появилась вода

анкарти

гуменный
анкарти лупасĕ — гуменный навес
пӳрчĕ анкарти пек аслă — изба просторна, как гумно
анкартинче, юр çинче шăнкăртатса шыв юхать — фольк. за гумном по снегу течет вешняя вода

антар

1.
спускать
— перевод зависит от характера действия:
опускать, снимать (сверху), сбрасывать т. ыт.
ачана пукан çинчен антар — спустить ребенка со стула
десант антар — сбросить десант
перпендикуляр антар — опустить перпендикуляр
хуран антар — снять котел (с огня)
юр антар —
1) сбрасывать снег (с крыши)
2) заполнять снегом (погреб)
ялав антар — опустить флаг
карапа шыв çине антарни — спуск судна на воду
кĕтĕве тапăра антарнă — стадо пригнали на водопой
антарса ларт — опустить, спустить
антарса яр — упустить, утопить (напр. ведро в воде)

араслан

2.
разливаться
шыв арасланса юхать — река широко разлилась

арăш-пирĕш

2.
буйно, сильно
шыв арăш-пирĕш сарăлса кайнă — река сильно разлилась
арăш-пирĕш ӳссе кайнă сад — буйно разросшийся сад

арман

мельничный
алă арманĕ — ручная мельница
вутлă арман — паровая мельница
кĕрпе арманĕ — крупорушка
механизациленĕ арман — механизированная мельница
çăм арманĕ — шерстобойка
çил арманĕ — ветряная мельница, ветряк
шыв арманĕ — водяная мельница  
арман лаççи — 1) помещение мельницы 2) пристройка к мельнице (для хранения хлеба)
арман пĕви — 1) мельничная плотина, запруда 2) мельничный пруд
арман çунатти — 1) крылья ветряка 2) перен. вспыльчивый человек
арман таппи — подпор воды в мельничном пруду
арман урапи — мельничное колесо
арман чулĕ — жернов
арман хуçи — 1) хозяин мельницы 2) мельник
арман хӳри — правило ветряка (поворотное устройство)
арман авăрт — молоть муку
арман авăртакансем — помольщики
арман хуп — 1) остановить мельницу 2) запереть затвор мельничной плотины
Уй варринчи çил арманĕ ни авăрать, ни авăрмасть. — фольк. В чистом поле ветряная мельница не то мелет, не то нет.

ароматла

ароматизировать
ароматланă шыв — ароматизированный напиток

артезиан

артезианский (çĕр айĕнчен тарăнтан шыв кăларакан)
артезиан çăлĕ — артезианский колодец

аюях

межд.
выражает удивление
ба, вот ведь
аюях, шыв епле сарăлса кайнă! — ба, как разлилась вода

бак

бак
бензин бакĕ — бензиновый бак
пĕчĕк бак — бачок
шыв бакĕ — бак для воды

бассейн

1.
бассейн (шыв тытма тунă вырăн)
ишмелли бассейн — плавательный бассейн
хĕллехи бассейн — зимний бассейн

бекас

бекас (вăрăмсăмса, шур таки, шыв качаки)

бидон

бидон
пĕр бидон шыв — бидон воды
сĕт бидонĕ — молочный бидон

бон

мор.
бон и боны (шыв çинчи карта)

боржом

боржоми (минераллă шыв)

буй

буй (шыв çине лартнă сигнал палли)
пĕчĕк буй — буек
ăшăха буйпа паллă ту — отметить мель буем

валак

желоб
шыв валак тăрăх юхать — вода течет по желобу

варак

2.
русло
шыв варакĕ — русло речки

варала

1.
пачкать, грязнить, делать грязным
марать разг.
кĕпӳне ан варала! — не испачкай рубашку!
шыв-шура варалани — загрязнение водоемов
вараласа пăрах — испачкать
вараласа пĕтер — напачкать, намазать
вараласа тух — перепачкать (все подряд)
Тилĕ хăй тĕкне-çӳçне вараламасть. — посл. Лиса своего хвоста (букв. меха) не замарает.

вараланчăк

грязный, загрязненный
измазанный
вараланчăк кĕпе — грязная рубашка
вараланчăк шыв — загрязненная вода
ытла та вараланчăк ку ача! — ну и замарашка же этот мальчишка!

васанкă

ложбинка, впадина
васанкăра шыв тăрать — в ложбинке стоит вода

ват

5.
размывать
çулсене çурхи шыв ватса кайнă — дороги размыло вешними водами

вăйкăн

I.
быстрый, стремительный, бурный
ту хушăкĕпе вăйкăн шыв юхать — по ущелью протекает бурная речка

вĕрет

1.
кипятить
сăмавар вĕрет — кипятить самовар
чей вĕрет — кипятить чай
вĕретнĕ шыв — кипяченая вода
вĕретнĕ сĕт — топленое молоко

вĕри

горячо, жарко
вĕри апат — горячая пища
вĕри вут — жаркое пламя
вĕри шыв — горячая вода
алла вĕри — рукам горячо
кăмакаран вĕри çапать — печь пышет жаром
мунчана вĕри хутнă — баня жарко натоплена

вĕçĕмрен

2.
подряд, один за другим
шыв тăрăх вĕçĕмрен хула ларать — вдоль реки цепочкой расположены города

виç

I.

1.
мерить, измерять
взвешивать
температура виç — измерять температуру
шыв тарăнăшне виç —измерять глубину реки
тумтир çĕлеме виç — снять мерку
алăпа виç — прикинуть (вес) на руке
виçсе пар — отмерить, взвесить для кого-л.
виçсе тух — измерить, вымерить (напр. луг)
куç виçейми — неоглядный, необозримый
Çиччĕ виç те пĕрре кас. — посл. Семь раз отмерь, один раз отрежь.

вит

6.
промокать
урана шыв витрĕ — ноги промокли
шыв витмен тумтир — непромокаемая одежда, водонепроницаемая одежда
Сăсар тирне шыв витмест, тайма пуçа хĕç витмест. — посл. Мех куницы вода не промочит, повинную голову меч не сечет.

витреле

1.
таскать ведрами
мерить ведрами
мунча хутма шыв витреле — натаскать воды в баню
çĕрулмине пахчаран витрелесех йăтрăмăр — картофель с огорода мы перетаскали ведрами

водянка

мед.
водянка (ӳтре шыв каплантаракан чир) (шыв чирĕ)

вупкăн

1. миф.
Вупкăн — нечистый дух
шыв вупкăнĕ — водяной

вут

5.
пожар
вăрманта вут тухнă — в лесу возник пожар
вут тĕрт поджигать, делать поджог
вут кăлар — вызвать пожар
вут çути — 1) свет огня 2) зарево пожара
Вут сӳнсен шыв нумай. — погов После пожара воды много.

вылян

1.
переливаться, играть разными цветами
шыв çинче хĕвел вылянать — на воде играют солнечные блики

гагара

гагара (шыв кайакĕ)

газла

газировать
газланă шыв — газированная вода

гидрокостюм

гидрокостюм (шывра ĕçлемелли шыв яман тумтир)

графин

графин
пĕр графин шыв — графин воды

дебит

дебит (шыв, нефть е газ çăлкуçен паллă вăхăтри тухăçĕ)
артезиан çăлĕн дебичĕ — дебит артезианского колодца

дельта

геогр.
дельта (шыв вăрри темиçе юппа уйрăлни)
Нил дельти — дельта Нила

дельфин

дельфин (шыв сысни)

дистилляциле

дистиллировать
дистилляциленĕ шыв — дистиллированная вода

драга

драга (шыв тĕпĕнчен тăпра ăсакан машина)

ейĕл

1.
разливаться (о реке)
ейĕлсе кайнă шыв — широко разлившаяся река

ейӳ

1.
разлив, половодье, паводок
ейӳ шывĕ — половодье, полые воды
кăçал ейӳ хытă сарăлчĕ — в этом году разлив был большой
шыв ейĕве кайрĕ — наступило половодье

елке

диал.
сочиться, просачиваться
каткаран шыв елкесе тăрать — из кадки просачивается вода, кадка протекает

елпĕр

1. разг.
растекаться, разливаться
быть разлитым
шыв елпĕрсе кайнă — вода разлилась

иксĕл

1.
убывать, уменьшаться
кӳлĕри шыв иксĕлнĕ — вода в озере убыла
яшка вĕресе иксĕлнĕ — суп выкипел

йăкăр

подр. —
о скольжении, стекании
шалçа тăрăх йăкăр шуса ан — соскользнуть вниз по шесту
йăкăр-йăкăр — усил. от йăкăр
валак тăрах шыв йăкăр-йăкăр юхать — по желобу с журчанием течет вода

йăлтăр

йăлтăр-йăлтăр — усил. от йăлтăр I. 1.
шыв çинче хĕвел шевли йăлтăр-йăлтăр вылять — на воде играют солнечные блики

йăр-яр

2. подр. —
о блеске, сверкании, сиянии
хĕвел шевлисем шыв çинче йăр-яр выляççĕ — на воде играют солнечные блики

йĕрлен

2.
покрываться морщинами, рябью, морщиться
шыв çийĕ хумпа йĕрленчĕ — по водной глади пошла рябь

йӳлекелен

1.
покрываться ряской, зеленью, цвести (о воде)
шыв йӳлекелене пуçланă — вода зацвела

йӳрĕккĕн

проворно, расторопно, шустро, быстро, ловко
йӳрĕккĕн ĕçле — работать проворно
шыв тăрăх моторлă кимĕсем йӳрĕккĕн кускалаççĕ — по реке быстро снуют моторные лодки

йӳçĕх

2.
прокисать
портиться
тухнуть
шыв йӳçĕхнĕ — вода застоялась, протухла

каблограмма

каблограмма (шыв айĕнчи кабель тăрăх панă телеграмма)

кавар

2.
заговор
происки
кавар ту — устроить заговор
кавара кĕр — принять участие в заговоре
тăнăç тăшманĕсен каварĕсене тăрă шыв çине кăлар — разоблачать происки врагов мира

кайăк

птичий
кайăк ами, ама кайăк — птица-самка
кайăк аçи, аçа кайăк — птица-самец
вăçен кайăк—  птица
çăткăн кайăк — хищная птица
шыв кайăкĕ — водоплавающая птица
кайăк йăви — птичье гнездо
кайăк чĕппи — птенец, птенчик
Ир тăракан кайăк тутă пулнă. — погов. Ранняя пташка всегда сыта бывает.

кальян

кальян (тĕтĕме шыв витĕр кăлармалли чĕлĕм)

канав

канава
çул хĕрринчи канав — придорожная канава, кювет
тарăн канав — глубокая канава
шыв юхмалли канав — водосточная канава
шурлăх типĕтмелли канавсем — дренажные канавы
машина канава кĕрсе ларчĕ — машина засела в кювете
канав чав — рыть канаву

кантар

3.
утолять (жажду)
шыв ĕçсе ăша кантартăм — я утолил жажду, выпив воды

каплам

1.
скопление
— перевод зависит от особенностей массы:
клубы, вал, груда и т. д.
пăр капламĕ — ледяной затор, скопление льда
тĕтĕм капламĕ — клубы дыма
шыв капламĕ — скопление воды
юр капламĕ — снежный занос

каплантар

2.
собирать, накапливать, сосредоточивать
аккумулировать
шыв каплантар — накапливать воду (напр. в водоеме)
энерги каплантар — аккумулировать энергию

капланчăк

1.
скопление, нагромождение
чул капланчăкĕ — нагромождение камней
шыв капланчăкĕ — скопление воды, лужа

карап

корабельный, судовой
парăслă карап — парусное судно
çар карапĕ — военный корабль
карап команди — команда судна
карап мачти — корабельная мачта
карап сăмси — нос корабля
карап тăвакан верфь — судостроительная верфь
карап хӳри — корма
карап путни — кораблекрушение
парăслă карап — парусное судно
тинĕс карапĕ — морское судно
хурал карапĕ — сторожевое судно
шыв айĕнчи çунатлă карапĕ — судно на подводных крыльях
карап журналĕ — судовой журнал
карап механикĕ — судовой механик

карст

карст (шыв çисе кайнипе çĕр айенче хăвăлсем пулни)

кас

12.
размывать, разрушать (текущей водой)
çул хыттине шыв каснă — дорогу размыло (водой)

касă

4.
часть чего-л.
хулан пĕр касси шыв ку енче, тепĕр касси шыв леш енче — одна часть города на этой стороне реги, другая — на той

каçма

переход
перекладина, мостки
каçма хыв — устроить, сделать переход
шыв урлă каçма хур — положить мостки через речку

каяш

идущий в отходы
кăларни каяшĕ — отходы производства
чĕртавар каяшĕ — отходы сырья
каяш шыв — сточные воды

кăкăр

грудной
сарлака кăкăр — широкая грудь
кăкăр шăмми — грудная клетка
шыв кăкăр таран — воды по грудь
унăн кăкăр тулли орден-медаль — у него вся грудь в орденах и медалях

кăна

2. частица усил.
очень, такой
хитре кăна чечек — такой красивый цветочек
лутра кăна хурăн — низенькая березка
шăнкăр кăна шăнкăр шыв юхать — фольк. журчит, журчит звонкий ручей

кăнтарăн

1.
торчать, высовываться
шыв айĕнчен чул кăнтарăнса тăрать — из воды торчит камень

кăпăкла

пенить, вспенивать
шыв кăпăкла — вспенить воду

кем

1.
убывать, уменьшаться
шыв кемет — вода (в реке) убывает

кессон

тех.
кессон (шыв айĕнче ĕçлеме тунă хӳтлĕх)

кĕвенте

1.
коромысло (для ведер)
кĕвенте çекли — крючки коромысла
пĕр кĕвенте шыв — два ведра воды

кĕр

5.
проникать, проходить, пробиваться
алăкран сивĕ кĕрет — в дверь дует (букв. проникает холод)
нӳхрепе шыв кĕне — в погреб проникла вода

кĕр

7.
есть, попадать
куçа кĕр —
1) есть глаза (напр. о дыме)
2) бросаться в глаза (напр. о дыме)
2) бросаться в глаза

кĕрсе тул —
1) набиться, наполнить (помещение)
пӳлĕме вăрăмтунасем кĕрсе тулнă — в комнату налетело много комаров
2) набраться, наполниться
шăтăка шыв кĕрсе тулнă — яма наполнилась водой

кĕрсе ӳк —
1) упасть во что-л.
пылчака кĕрсе ӳк —упасть в грязь
2) перен. попасть (в какое-л. положение)
йывăрлăха кĕрсе ӳк — попасть в затруднительное положение

кĕрле

1.
шуметь, гудеть, рокотать
грохотать
бурлить, бушевать
музыка кĕрлесе кайрĕ — грянула музыка
вăрман кĕрлет — сильно шумит лес
пуху кĕрлет — собрание бурлит
мотор кĕрлет — мотор рокочет
çурхи шыв кĕрлет — бурлят весенние воды

кĕрленчĕк

стремнина
шыв кĕрленчĕкĕ — стремнина реки

кимĕ

лодочный
моторлă кимĕ — моторная лодка
кимĕ пуçĕ — нос лодки
кимĕ сăмси — нос лодки
кимĕ хĕрри — борт лодки
кимĕ хӳри — руль лодки
кимĕ хыçĕ — корма
кимĕ станцийĕ — лодочная станция
ачасене кимĕпе ярăнтар — катать детей на лодке
кимме çырана туртса кăлар — вытянуть лодку на берег
кимме шыв юхтарса кайнă — лодку отнесло течением
кимĕ ӳпĕнсе кайрĕ —лодка перевернулась
Икĕ кимĕ хӳрине тытакан перине те чарайман. — посл. Кто правит двумя лодками. ни с одной не управится. (соотв. За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь).

кимĕл

уменьшаться, убавляться, убывать
шыв кимĕлнĕ — вода убыла

кран

крановый
шыв пăрăхĕн кранĕ — водопроводный кран
сывлăш кранĕ — воздушный кран
кран уç — открыть кран
кран хуп — закрыть кран
крантан шыв юхать — из крана бежит вода

куб

3.
куб (шыв вĕретмелли савăт)

кукăр

криво
кукăр вĕçлĕ патак — палка с изогнутым концом
кукăр ураллă — кривоногий
çул кукăрĕ — поворот дороги
çырма кукрисем — извилины оврага
шыв кукри — излучина, изгиб реки

кукăрăл

1.
искривляться
— перевод зависит от контекста:
изгибаться, сгибаться, извиваться и т. д.
кукăрăлса кай — изогнуться
шыв кукăрăлса юхать  — река течет извиваясь
çул сылтăмалла кукăрăлса каять — дорога сворачивает вправо

кукăрăлчăк

извилистый
шыв кукăрăлчăкĕ — изгиб реки
Йĕкĕрĕлчĕк, кукăрăлчăк, ик айăкки авăнчăк. (Йĕнерчĕк). — загадка Сдвоенный, изогнутый, обе стороны вогнуты. (Седелка).

кукăр-макăр

криво, косо, вкривь и вкось
кукăр-макăр йĕр — ломаная линия, зигзаг
кукăр-макăр йывăç — искривленное дерево
кукăр-макăр çул — извилистая дорога
шыв кукăр-макăр юхать — речка течет, делая множество извилин
Кукăр-макăр турат пур, турат çинче кукăль пур, кукăль ăшĕнче çăмарта пур. (Пăрçа). — загадка Весь изогнутый сучок, на сучке пирожок, в пирожке яички. (Горох).

кунча

I.
голенище и голенища
паголенок и паголенки
алса кунчи — часть рукавицы, прикрывающая запястье
атă кунчи — голенище сапога
шăлавара кунча ăшне чик — заправить брюки в голенища сапог
шыв кунча урлă юхса кĕчĕ — вода залилась за голенища

курăк

травяной, травянистый
акса ӳстернĕ курăксем — сеяные травы
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
сулхăна юратакан курăксем — тенелюбивые травы
çырла курăкĕ — ягодник, ягодные растения
шыв курăкĕ — водоросли
эмел курăкĕсем — лекарственные травы
пĕр тăплăм курăк — пучок травы
курăк пусси — участок под травами
курăк пыйти — растительная вошь
курăк çăнăхĕ — травяная мука
курăк тĕкĕ — волосок
курăк туни — стебель травы, былинка
курăк пĕрчи — стебель травы, былинка
курăк çинчи хоккей — спорт. травяной хоккей  
курăксем симĕслене пуçларĕç — травы зазеленели
кĕпене курăкпа варала — зазеленить платье травой
курăка таптаса пĕтер — истоптать траву
Пасар çулĕ çинче курăк ӳсмест. —
— погов. На базарной дороге трава не растет.

курка

1.
ковш, ковшик
кĕреке курки — ковш с длинной ручкой
сăра курки — ковш для пива
шыв курки — ковш для воды
Куркипе парать те аврипе тĕртет. — погов. Пивом угощает, а ручкой ковша тычет.

куç

◊
выçă куç — жадюга
кăвакарчăн куçĕ — бот. незабудка
турат куçĕ — отверстие от сучка в доске
чĕп куç — 1) куриная слепота (болезнь) 2) мигалка, коптилка
чĕп куç курăкĕ — бот. лютик
шыв куçĕ — полынья, промоина
куç пав — гипнотизировать
куç хӳрипе пăх — коситься, смотреть косо
куçран пăхтар — держать в зависимости
куç хупса иличчен — в мгновение ока
куç тулли — ненаглядный (букв. заполняющий взор)
куçне уç — открыть глаза кому-л. на что-л.
куçран ӳкер — ронять себя в чьих-л. глазах
куçпа çисе яр — есть глазами
кури куçа курми ту — закрывать глаза на что-л.
куç умĕнче кала — говорить в глаза, прямо
куç хыçĕнче — за глаза, заглазно
Куç умĕнче ан мухта, куç хыçĕнче ан хурла. — посл. В глаза не льсти, а за глаза не хули.
куç умĕнчех — очевидно,
наглядно
айăпĕ куç умĕнчех — его виновность очевидна

куç

2.
превращаться, обращаться во что-л.
шыв пăса куçни — превращение воды в пар

куçлан

1.
пузыриться, образовывать пузыри
шыв куçланса тăрать — вода пузырится (напр. от капель дождя)

кӳкĕртлĕ

сернистый
кӳкĕртлĕ шывăш — сероводород
кӳкĕртлĕ шыв — сернистая вода

кӳлленчĕк

лужа, скопление воды
шыв кӳлленчĕкĕ — лужа
çумăр хыççăн кӳлленчĕксем юлнă — после дождя остались лужи

◊
кӳлленчĕк курăкĕ — бот. капустница, калужница болотная

кӳлленчĕклен

стоять лужами, разливаться
шыв кӳлленчĕкленсе тăрать — вода стоит лужами

кӳр

I. глаг.

1.
доставлять (к себе)
— перевод зависит от контекста:
приносить, завозить, привозить, таскать и т. д.
вутă кӳр — возить дрова
кӳрсе кил — привезти, завезти
кӳрсе тултар — нанести, навезти (много), наводнить (напр. товарами)
каткана шыв кӳрсе тултар — наносить воды в кадку
Вĕре пĕлмен йытă кашкăр кӳнĕ. — посл. Неумело лающая собака лишь волка приманивает.

лакăртат

1.
булькать, клокотать, бурлить
кĕленчерен шыв лакăртатса юхать — из бутылки с бульканьем выливается вода

лакчăк

диал.
яма, колдобина
шыв лакчăкĕ — яма с водой

лампăр

подражание всплеску, бульканью
лампăрр — усил. от лампăр
шыва лампăрр! ӳк — с плеском упасть в воду
лампăр-лампăр — усил. от лампăр
каткари шыв лампăр-лампăр тăвать — в кадке плещется вода

лампăртат

1.
булькать, плескаться
пичкере шыв лампăртатать — в бочке плещется вода

лапам

низинный, низменный
лапам вырăн — низменная местность
лапама шыв илнĕ — низину затопило водой

лапраллă

грязный, загрязненный, испачканный
лапраллă атă — покрытые грязью сапоги
лапраллă шыв — грязная вода

лаптăк

1.
площадь, пространство
участок
акмалли лаптăк — посевная площадь
шыв лаптăкĕ — акватория, водное пространство
усă куракан çĕр лаптăкне ӳстер — увеличивать площадь возделываемых земель

лач

I.

1.
насквозь (пропитаться влагой)
лач шыв пул — промокнуть насквозь

лăнкăртат

1.
плескать, бултыхаться
шумно бродить (напр. о пиве)
пичкере шыв лăнкăртатать — в бочке плещется вода

лăрла

1.
кипеть, бурлить
клокотать, булькать
шыв лăрласа вĕрет — вода громко бурлит

лăрлаттар

1.
бурлить, клокотать
çырмара шыв лăрлаттарса юхать — вода в речке бурлит на перекатах

лĕкĕллĕ

2.
мутный, грязный, содержащий взвеси
лĕкĕллĕ шыв — мутная вода

лĕп

тепло, не жарко и не холодно
лĕп ăшă — тепло, не жарко и не холодно
лĕп кăна çил — теплый ветерок
çанталăк лĕп — погода в меру теплая
лĕп шыв — тепловатая вода

лĕплен

делаться тепловатым
становиться чуть теплым (остывая или нагреваясь)
шыв вĕри, кăшт лĕплентĕр-ха — вода горячая, пусть немного остынет
вĕри ăшă лĕпленчĕ — жара спала
хĕвел çинче ларнă шыв лĕпленсех кайнă — вода на солнце стала теплой

лили

бот.
лилия
шурă лили — белая лилия
шыв лилийĕ — водяная лилия

лот

мор.
лот (шыв тарăнăшне виçмелли хатĕр)

лотос

лотос (шултра çулçăллă шыв курăкĕ)
лотос чечекĕ — цветок лотоса

лупашка

1.
яма, колдобина, рытвина, ухаб
шыв лупашки — яма с водой, лужа воды
лупашкара шыв шăннă — вода в луже замерзла

лӳпем

низменный
лӳпем çĕр — низменное место
лӳпемре тахçанччен шыв тăчĕ — в низине очень долго стояла вода

макинтош

макинтош (шыв яман юпăнчă)

малтанхилле

по-прежнему, как и раньше
çырмари шыв малтанхиллех шăнкăртатса юхса выртать — по-прежнему журчит ручеек в овраге

махинатор

разг.
махинатор
махинаторсене тара шыв çине кăлар — вывести махинаторов на чистую воду

мăй

шейный
горловой
çинçе мăй — тонкая шея
мăй çакки — 1) украшение в виде подвески на шее у женщин 2) виселица
мăй çыххи — 1) монисто, ожерелье из бус и монет 2) ошейник (у собаки)
мăй тутри — шейный платок
мăй шăмми — анат. шейнный позвонок
мăйран пăв — душить
мăйран ытала — обнять за шею, обвить шею руками
пĕвере шыв мăй таран — в пруду воды по шею

мăнă

2.
широкий, обширный, просторный
мăнă картиш — просторный двор
мăнă улăх — широкий луг
мăнă шыв — половодье, большая вода

мина

минный
шыв айне лартакан минă — подводная мина
минă взрывателĕ — минный взрыватель
минă зарячĕ — минный заряд
минă катăкĕсем — осколки мины
минăсене сиенсĕрлет — обезвреживать мины

минераллă

1.
минеральный
минераллă удобренисем — минеральные удобрения
минераллă çăлкуç — минеральный источник
минераллă шыв — минеральная вода

молекула

молекулярный
шыв молекули — молекула воды
молекула йывăрăшĕ — молекулярный вес
молекула пайланни — распадение молекулы
веществон молекула тытăмĕ — молекулярное строение вещества

нарзан

нарзан (минераллă шыв)

наркăмăшла

1.
примешивать яд, отраву, отравлять
наркăмăшланă шыв — отравленная вода

нăрă

жук
Колорадо нăрри — колорадский жук
мăйракаллă нăрă — жук-носорог
сар нăрă — 1) майский жук 2) перен. увалень, копотун
тислĕк нăрри — жук-навозник
упа нăрри — медведка
шыв нăрри — жук-плавунец
◊
ĕне нăрри — личинка овода

ним

(нимĕн)
мест. отриц.

1. обычно с усил. частицей -те:
ничто, ничего
нечего
ним те курăнмасть — ничего не видно
вăл нимрен те хăрамасть — он ничего не боится
нимĕн те тăваймăн — ничего не поделаешь
унран ним кĕтмелли те çук — от него нечего ждать
лайăх ĕçлеме ним те кансĕрлемест — ничто не мешает хорошо работать
Ним çукран — нимĕр. — погов. Когда нечего есть, и кисель хорош. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
Ним пĕлмен çынна шыв та эрех. — посл. Для неразбирающегося человека и вода — что вино.

ним

◊
ним пĕлми — без памяти; без чувств
нимех те мар — пустяки, ничего, не стоит обращать внимания
ним те мар — разг. легко, свободно, запросто, раз плюнуть
вăл икĕ пăт пуканне ним те мар çĕклерĕ — он запросто поднял двухпудовую гирю
ним туса та — никак, никаким образом
ним çук çĕртен — попусту, ни за что
ниме юрăхсăр — никуда не годный
ниме тăман — никуда не годный
ним чухлĕ те — нисколько, вовсе
шыв ним чухлĕ те чакман — воды нисколько не убыло

нутри

нутрия (шыв йĕкехӳри)

нӳрет

увлажнить, делать влажным, сырым
простыне шыв пĕрĕхтерсе нӳрет — побрызгать простыню (для увлажнения)
асăрхамасар тырра нӳретсе янă — по недосмотру допущено увлажнение зерна

ондатра

ондатра (паха тирлĕ шыв чĕрчунĕ)

пакăртат

1.
булькать
шыв пакăртатса юхать — вода течет с бульканьем

паккал

разг.
бокал
кружка
пĕр паккал шыв — кружка воды

палăр

2.
быть видным, виднеться
становиться видным, заметным
çырмара шыв чакни палăрать — стал заметен епад воды в реке
çул лайăх палăрать — дорога хорошо видна
саплăк палăрсах каймасть — заплатка почти не заметна

палка

I.

1.
бить ключом, клокотать, бурлить
булькать
çăлкуç палкаса тухать — родник бьет ключом
кĕленчерен шыв палкаса юхать — вода с бульканьем выливается из бутылки

пар

2.
давать, подавать
снабжать, обеспечивать чем-л.
шыв пар — дать воду
çĕнĕ çуртсене газ панă — в новые дома подан газ
парса тăр — снабжать, поставлять
савăтсене чĕртавар парса тăр — поставлять на заводы сырье

пат

IV.
подражание звуку падения, удара
панулми пат ӳкрĕ — яблоко со стуком упало с дерева
шыв пат та пат тумлать — вода звонко капает
пат-пат — усил. от пат IV.

пăвăн

5.
запруживаться
скапливаться
айлăмра шыв пăвăнса тăнă — в низине скопилась вода

пăкăр-пăкăр

1.
подражание бульканью жидкости
чейникри шыв пăкăр-пăкăр туса вĕрет — вода в чайнике бурлит

пăлхан

1.
становиться мутным, мутнеть, взмучиваться
шыв пăлханнă — вода замутилась

пăлхан

2.
шевелиться, колыхаться, волноваться
бурлить
çулçăсем çилпе пăлханаççĕ — листья деревьев колышутся от ветра
шыв вĕреме кĕрсе пăлханма пуçларĕ — вода забурлила, вскипая

пăлханчăк

мутный
пăлханчăк шыв — мутная вода
пăлханчăк куçпа пăх — перен. смотреть мутными глазами

пăрăнăç

2.
поворот, извилина, излучина
çул пăрăнăçĕ — поворот дороги
шыв пăрăнăçĕ — излучина реки
Пурăнан пурнăçра пăрăнăçсăр пулмасть. — посл. В жизни не все бывает гладко. (букв. не бывает без поворотов).

пăрăх

трубный
канализаци пăрăхĕ — канализационная труба
нефть пăрăхĕ — нефтепровод
тимĕр пăрăх — железная труба
шыв пăрăхĕ — водопроводная труба
пăрăх хыв — проложить трубы, трубопровод

пăрлă

1.
ледяной, со льдом
пăрлă шыв — вода со льдом, ледяная вода

пăртаккăн

понемногу, небольшими дозами, частями
мало-помалу разг.
парăма пăртаккăн тӳлесе пыр — выплачивать долг частями
пăртаккăн-пăртаккăн — мало-помалу
пăртаккăн-пăртаккăнах пĕвене шыв тулчĕ — мало-помалу пруд наполнился водой

пăс

паровой
шыв пăсĕ — водяной пар
пăс пăрăхĕ — паропровод
пăс турбини — паровая турбина
пăс хуранĕ — паровой котел
пăспа ĕçлекен двигатель — паровой двигатель
пăса тух — превратиться в пар
улăма пăспа вĕрилесе çемсет — запарить солому
Вăррăн пуç тӳпинчен пăс тухать. — посл. У вора из головы выходит пар. (соотв. На воре шапка горит).

пăслан

парить, выделять пар
испаряться
вĕри çĕрулми пăсланать — от горячей картошки идет пар
çĕр пăсланать — земля парит
шыв пăсланать — вода испаряется
лаша пăсланса тăрать — от лошади валит пар

пăтран

1.
мутнить, становиться мутным
шыв пăтраннă — вода стала мутной
куçĕ пăтранса кайнă — перен. его глаза помутнели

пăтранчăк

мутно
пăтранчăк шыв — мутная вода
пăтранчăк куç — перен. мутные глаза

перемычка

тех.
перемычка
шыв яман перемычка — водонепроницаемая перемычка

перископ

перископный
шыв айĕнчи кимĕ перископĕ — перископ подводной лодки
перископпа сăна — наблюдать в перископ

пĕвелен

возвр.
образовывать лужу, стоить лужей, скапливаться (о воде)
урамра шыв пĕвеленсе тăрать — на улице лужи воды

пĕр

5.
целый, полный
пĕр пӳрт ача — полная изба детей
кун пек çипсем манăн пĕр арча — таких ниток у меня целая коробка
лаша пĕр витре шыв ĕçсе ячĕ — лошадь выпила целое ведро воды
пĕр кĕтӳ кайăк вĕçсе иртрĕ — пролетела целая стая птиц

пĕрĕх

1.
обрызгивать, сбрызгивать, опрыскивать
шыв пĕрĕхекен агрегат — поливочный агрегат
утюгламалли кĕпе-йĕме шывпа пĕрĕх — сбрызнуть белье перед глаженьем
урайне шывпа пĕрĕх — побрызгать пол водой
калчасене гербицид пĕрĕхсе тух — опрыскивать посевы гербицидами

пĕрхĕм

2.
струя
крантан юхакан шыв пĕрхĕмĕ — струя воды из крана

пĕрхĕн

1.
брызгать, разбрызгиваться, разлетаться брызгами
шыв пĕрхĕнет — вода разбрызгивается

пĕрхĕнчĕк

брызги, капли
шыв пĕрхĕнчĕкĕ — брызги воды

пĕт

1.
кончаться, заканчиваться, приходить к концу
вăй пĕтрĕ — силы кончились
ĕç кунĕ пĕтрĕ — рабочий день закончился
çăлта шыв пĕтрĕ — вода в колодце кончилась, высохла
укçа пĕтмен-ха — деньги еще не вышли
урок пĕтрĕ — урок кончился
пĕтсе пыр — исчезать, кончаться, заканчиваться
Пине çитрĕ — самах пĕтрĕ. — погов. До тысячи дошло — слов больше нет (говорят при окончании беседы).

пробирка

пробирка
кĕленче пробирка — стеклянная пробирка
пробиркăна шыв яр — налить воду в пробирку

провокаци

провокационный
хĕçпăшаллă провокаци — вооруженная провокация
провокацие тăрă шыв çине кăлар — разоблачить провокацию

процедура

процедурный
шыв процедурисем — водные процедуры
процедура пӳлĕмĕ — процедурная комната
процедурăна çӳре — ходить на процедуры

пул

14.
очутиться, оказаться где-л.
пĕлмен çĕрте пул — очутиться в незнакомом месте
тĕмĕсем шыв айне пулнă — кусты оказались под водой

пусă

колодезный
тарăн пусă — глубокий колодец
пусă кашти (тараси) — колодезный журавль, оцеп обл.
пусă алт — рыть колодец
пусăран шыв ăс брать воду из колодца
Пусăра пулă пурăнмасть. — посл. В колодезной воде рыба не водится.

пусăм

2.
давление, напор
сывлăш пусăмĕ — давление воздуха
юн пусăмĕ — мед. давление крови
пăсăн пусăм вăйĕ — сила давления пара
шыв пусăм башни — водонапорная башня
шыв пусăм машĕ — водонапорная башня

пуç

8.
исток, верховье (реки)
начало (оврага)
шыв пуçĕнчен вăрри таран — от истока до устья

пуçламăш

начальный, первичный
кĕнеке пуçламăшĕ — начало книги
партин пуçламăш организацийĕ — первичная партийная организация
çирĕммĕш ĕмĕр пуçламăшĕ — начало двадцатого века
хĕл пуçламăшĕ — начало зимы
шыв пуçламăшĕ — исток

пухăн

то же, что пуçтарăн 1, 2, 5.
пурте пухăнчĕç-и — все собрались?
хăнасем пухăнчĕç ĕнтĕ — гости уже съехались
пĕвере шыв пухăнать — в пруду накапливается вода
куçĕ айĕнче хутламсем пухăннă — под его глазами появились морщины

пӳл

1.
загораживать, перегораживать, преграждать, перекрывать
çула пӳл — загородить дорогу
пĕренесемпе пӳл — загородить бревнами
пӳлĕме пӳлсе уйăр — перегородить комнату
алăка хăмапа пӳл — загородить вход досками
шыв пӳл — запрудить речку
пӳлсе ларт — 1) перегородить 2) запрудить

пылчăк

3.
ил, тина
шыв айĕнчи пылчăк — тина на дне реки

пылчăклан

1.
грязниться, загрязняться, пачкаться грязью
шыв пылчăкланчĕ — вода загрязнилась
пылчăкланса пĕт (кай) — перепачкаться, испачкаться грязью

пыр

2.
приходить, подходить, придвигаться
пыр-ха, пулăш! — подойдй-ка, помоги!
вăл сан патна пычĕ-и? — он пришел к тебе?
çул кӳлĕ патнех пырать — дорога подходит к самому озеру
шыв патне ан пыр! — не подходи к воде!
пырса кай — навещать
пырса кĕр —
1) войти, зайти, забрести, наехать, заехать
машина чечек йăранĕ çине пырса кĕчĕ — машина заехала на клумбу
2) появляться, приходить
Укçа мĕнле пырса кĕрет, çаплах тухса каять. — посл. Деньги как приходят, так и уходят.
пырса лар — подойти и сесть
вăхăтра пырса çит — подоспеть вовремя
пырса çӳре — навещать, захаживать, заезжать
пырса тăр — 1) подойти и встать куда-л. 2) часто приходить, посещать
пырса пăх — посмотреть, подойдя близко

раковина

раковина (шыв юхтарса ямалли чашăк пек хатĕр)
шыв пăрăхĕн раковини — раковина водопровода
фаянс раковина — фаянсовая раковина

распылитель

тех.
распылитель (имçам сапмалли хатĕр)
удобрени распылителĕ — распылитель удобрений
шыв распылителĕ — распылитель воды

регенераци

регенерационный, регенеративный
шыв ăшăтмалли регенераци мелĕ — регенеративный способ нагрева воды
чĕрчунсен регенераци процесĕ — регенерационный процесс у животных

резервуар

резервуар (шĕвек, газ тытмалли пысăк савăт)
кĕленче резервуар — стеклянный резервуар
хĕснĕ сывлăш резервуарĕ — резервуар для сжатого воздуха
шыв резервуарĕ — резервуар для воды

рейка

реечный
шыв тарăнăшне виçмелли рейка — водомерная рейка
ӳкерчĕк рейки — чегртĕжная рĕйка
рейкăпа виç — измерять рейкой

риф

риф (шыв айĕнчен кăшт курăнакан чул)

риф

рифовый
коралл рифĕсем — коралловые рифы
шыв айĕнчи риф — подводный риф
риф чăрмавĕ — рифовый барьер
карап риф çине ларнă — судно село на риф

сакăлтаклă

порожистый, с порогами, с колдобинами
сакăлтаклă шыв — порожистая река

сальник

тех.
сальник (поршенĕн шыв е пăс кăларман çуланă пайĕ)

санлă

I.

1.
покрывшийся шугой, салом (о реке)
санлă шыв — река, покрывшаяся салом

сантехника

сантехника (çуртсенчи канализаци, хутмалли, шыв памалли т. ыт. хатĕрсем)

сап

2.
плескать (водой)
выплескивать
куркари шыва сап — выплеснуть воду из кружки
шыв сапса сӳнтер — залить водой, загасить
сапса яр — 1) рассыпать (напр. зерно взмахом руки) 2) выплеснуть

сап

3.
поливать, обливать, опрыскивать, сбрызгивать
йăран çине лейкăпа шыв сап — полить грядку из лейки
улмуççисене имçам сап — опрыскать яблони химикатами
пите одеколон сап — подушиться одеколоном

сапаланчăк

3.
брызги
осколки
обломки
шыв сапаланчăкĕ — брызги воды
пăр сапаланчăкĕ — осколки льда

сапăн

2.
расплескиваться, разбрызгиваться
брызгать
каткаран шыв сапăнса пырать — из кадки на ходу расплескивается вода

саркалан

1.
раскинуться
расстилаться
хуласем шыв хĕррипе саркаланса лараççĕ — города расположились вдоль реки

сасă

голосовой
çинçе сасă — высокий, тонкий голос
хулăн сасă — низкий голос, бас
мăн сасă — низкий голос, бас
пысăк сасă — низкий голос, бас
сасă чĕлĕхĕсем — голосовые связки
сасăран палла — узнать кого-л. по голосу
кулан сасăпа — калаç говорить басом
сасăпа вула — читать вслух
сасă пар — подать голос, откликнуться
сасă çĕтрĕ  — голос сел, пропал
сасă пĕтрĕ — голос сел, пропал
манăн сасă тытăнчĕ — я охрип
акăш килет ту тăрăх, сасси килет шыв тăрăх — фольк. лебедь летит над горами, а голос его разносится над водами

сассăрлан

лишаться голоса, терять голос, хрипнуть
сивĕ шыв ĕçсе сассăрлантăм — я потерял голос от холодной воды

сассăрлат

приводить к потере голоса
сивĕ шыв мана сассăрлатрĕ — от холодной воды у меня пропал голос

сахаллан

уменьшаться, становиться меньше (в числе)
сокращаться, убывать
çăлра шыв сахалланать — вода в колодце убывает
кил-йышĕ сахалланчĕ — семья у него уменьшилась
цехра пăрахăç сахалланчĕ — в цехе сократился процент брака
сахалланса пыр — уменьшаться (постепенно)
сахалланса çит — уменьшиться, сократиться (до предела)

сахаллăх

малочисленность
недостаточность
шыв сахаллăхĕ — маловодность
выльăх-чĕрлĕх сахаллăхĕ — малочисленность скота

сăрхăн

4.
течь, стекать, бежать, струиться
пит тăрăх тар сăрхăнса анать — по лицу стекает пот
йĕпе тумтиртен шыв сăрхăннă — с мокрой одежды стекала вода

сăхăн

I.
то же, что сăрхăн 3.
шыв тăпрана сăхăнса пĕтнĕ — вся вода впиталась в почву

сĕлкĕш

мокрый, талый, сырой, рыхлый (о снеге)
сĕлкĕш юр — снег с водой
сĕлкĕш шыв — талая вода со снегом

сĕлкĕшлĕ

1.
мокрый, талый, сырой, рыхлый (о снеге)
со снегом, с шугой (о воде)
сĕлкĕшлĕ шыв — вода со снегом, с шугой
сĕлкĕшлĕ çанталăк — распутица, ненастная погода

сĕлтĕлен

щелочиться, насыщаться щелочью
шыв сĕлтĕленнĕ — вода насытилась щелочью
тăпра сĕлтĕленни — подщелачивание почв

сĕрĕш

3.
скапливаться (о ледяном крошеве)
шыв кукрисенче сĕрĕшсе пăр каять — лед идет по реке, скапливаясь в излучинах

сик

4.
проваливаться
низвергаться
шыв шавласа сикет — вода с шумом низвергается вниз
Васкакан вакка сикнĕ, тет. — погов. Торопыга в прорубь провалился. (соотв. Поспешишь — людей насмешишь).

сикĕ

3.
падение
спуск, сброс (напр. воды)
гидроэлектростанцин шыв сикки — водосброс гидроэлектростанции

симĕслен

3.
зеленеть, плесневеть, цвести (о воде)
пĕвери шыв симĕсленнĕ — вода в пруду зацвела

сирпĕн

1.
брызгать, разбрызгиваться
сурантан юн сирпĕнчĕ — кровь брызнула из раны
крантан шыв сирпĕнсе тăрать — из крана брызжет вода

сирпĕнчĕк

1.
брызги
шыв сирпĕнчĕкĕ — брызги воды

сирпĕт

4.
сбрызгивать, вспрыскивать
опрыскивать
калчасене гербицид сирпĕтсе тух — опрыскать посевы гербицидами
якатас умĕн кĕпене шыв сирпĕт — сбрызнуть рубашку перед глаженьем

сифон

2.
сифон (шыв газламалли савăт)
сифон балонĕ — баллончик для сифона
сифон авăрла — зарядить сифон

спорт

спортивный
йĕлтĕр спорчĕ — лыжный спорт
сывлăш спорчĕ — воздушный спорт
çуллахи спорт тĕсĕсем — летние виды спорта
хĕллехи спорт — зимний спорт
шыв спорчĕн бази — водноспортивная база
спорт вăййисем — спортивные игры
спорт гимнастики — спортивная гимнастика
спорт залĕ — спортивный зал
спорт мастерĕ — мастер спорта
спорт разрячĕ — спортивный разряд
спорт хатĕрĕсем — спортивный инвентарь
спорт клубĕ — спортклуб
савăтра спортклуб йĕркеленĕ — на заводе организован спортклуб
спорт инвентарĕ — спортинвертарь
спорт площадки — спортплощадка
уçă спорт площадки — открытая спортплощадка
спорт обществи — спортобщество

стадион

стадионный
витнĕ стадион — крытый стадион
шыв стадионĕ — водный стадион
стадионта халăх туллиех — стадион переполнен

сталагмит

геол.
сталагмит (акшарлă шыв тумланипе çĕртен ӳссе пыракан шĕвреке)

сталактит

геол.
сталактит (акшарлă шыв тумланипе çӳлтен усăнса анакан шĕвреке)

сулхăнлан

1.
холодать, становиться прохладным, холодным, остывать
çанталăк сулхăнланчĕ — жара спала, погода стала прохладной
августра шыв сулхăнланчĕ — в августе вода в реке уже остыла

сур

3.
пропитывать, проходить насквозь (о влаге)
Выртан каскана шыв сурать. — посл. Лежачее бревно пропитывается влагой.

сӳн

1.
гаснуть, тухнуть, погасать, потухать
кăвайт сӳнчĕ — костер потух
çутă ирчченех сӳнмерĕ — свет не гас до утра
сӳн-сӳнми çун — гореть еле-еле
сӳнсе лар — загаснуть, потухнуть
Вут сӳнсен шыв нумай. — посл. После пожара воды много.

сып

I.

1.
глотать, пить, есть (жидкую пищу)
хлебать прост.
чей сып — пить чай
яшка сып — хлебать суп
пер сыпкăм шыв сып — глотнуть глоток воды
сыпса ил — отхлебнуть, отпить немного
булкăна сĕтпе сыпса çи — запивать булку молоком
шыв сыпнă пек лар — сидеть, как воды в рот набрав
Тутине пĕçерсен, турăха вĕрсе сыпнă. — посл. Обжегший губы (человек) и на простоквашу дует.

сып

◊
шыв çырантан сыпса тăрать — вода стоит вровень с берегами

сыпкăм

глоток
пĕр-икĕ сыпкăм шыв ĕç — сделать один-два глотка воды

та

I. союз

1.
и, да
при повторении — и... и...
в отрицательных оборотах — ни... ни...
шыв тарăн та таса — вода глубокая и чистая
икĕ ывăл та пĕр хĕр — два сына и одна дочь
кай та часрах таврăн — иди да побыстрее возвращайся
унта та, кунта та — и здесь и там, и там и сям
вăл унта та, кунта та çук — его ни там ни здесь нет

талккин

диал.

1.
полный, наполненный до краев
шыв çырма талккин юхать — вода течет вровень с берегами

талпăн

5.
бить, стремительно вытекать, выбиваться
çăлран шыв талпăнса тухать — из родника бьет вода

тамал

3.
убывать, идти на убыль, уменьшаться, сокращаться
кӳлĕри шыв самаях тамалнă — вода в озере заметно убыла

тан

I.
наледь, вода на льду
тан пăр — наледь
тан шыв — вода, выступающая из-подо льда
тан тапать — из-подо льда выбивается вода
тан таппи — место, откуда выбивается вода на лед

тапă

2.
напор, давление
нажим
напряжение
пăрăхри шыв таппи — напор воды в водопроводе
пружина таппи — отдача пружины

тапă

3.
паводок, разлив
подпор воды (напр., в пруду)
çурхи шыв таппи — весенний разлив, паводок

таса

чисто
таса тумтир — чистая одежда
таса чашăк пар-ха — дай чистое блюдо
çурта таса тыт — содержать дом в чистоте
таса мар —
1) грязный, нечистый, загрязненный
таса мар кĕпе-йĕм — грязное белье
таса мар пӳлĕм — загрязненная комната
таса мар шыв — грязная, мутная вода
2) грязно
пӳртре таса мар — в доме грязно

тасалан

1.
становиться чище
шыв тасалансах пырать — вода становится все чище и чище

тасамарлăх

1.
загрязненность, засоренность
шыв тасамарлăхĕ — загрязненность воды

татти

шыв татти —  диал. 1) начало, исток реки 2) паводок, разлив

тăварак

1.
соленый (на вкус), с соленым привкусом
тăварак шыв — соленая вода

тăварлă

1.
соленый
тăварлă çил — соленый ветер
тăварлă тутă — соленый вкус
тăварлă шыв — соленая вода

тăварсăр

1.
пресный, не содержащий соли, солей
тăварсăр шыв — пресная вода
тăварсăр шывра пурăнакан пулăсем — пресноводные рыбы

тăк

I.

1.
лить, выливать, разливать, проливать
кăшт тăк — отлить (немного)
шыв тăк — лить воду
хура шыва тăк — вылить помои
юн тăк — перен. проливать кровь

тăкăн

возвр.

1.
литься, выливаться, разливаться, проливаться
урайне шыв тăкăннă — на пол пролилась вода
сĕт вĕресе тăкăнать — молоко бежит

тăккалан

1.
выплескиваться
литься, проливаться
урайне шыв тăккаланнă — на пол пролилась вода

тăрă

II. прил.

1.
чистый, ясный
тăрă шыв — прозрачная вода
тăрă куç — ясные глаза

тăрăл

1.
отстаиваться
очищаться, становиться прозрачным
шыв тăрăлать — вода становится прозрачной
кĕл тăрăлайман-ха — щелок еще не устоялся
хăйма тăрăлнă — сливки отстоялись

тăрăлăх

I.

1.
чистота, прозрачность (жидкости)
шыв тăрăлăхĕ — чистота воды

тăрăх

II. послелог

1.
с направительным значением
по, вдоль
пăрăх тăрăх шыв юхать — по трубе течет вода
урам тăрăх йывăç лартса тух — посадить деревья вдоль улицы

тăтăшăн

1.
сплошь, по всей поверхности
урам тăрăх тăтăшăн шыв юхать — по всей улице течет вода

тендер

тендер (пăравусăн топливо, шыв тытмалли пайĕ)

тĕкĕр

зеркальный
пĕчĕк тĕкĕр — зеркальце
шыв тĕкĕрĕ — перен. зеркало воды, поверхность водоема
тĕкĕр производстви — зеркальное производство
тĕкĕр çинчи пек курăнать — видно как в зеркале
тĕкĕр витĕр пăх — смотреться в зеркало

тĕп

1.
дно
кӳлĕ тĕпĕ — дно озера
çырма тĕпĕ — дно оврага
тĕпĕнче шыв сивĕ — на дне вода холодная
шыв тĕпне чăмса çит — донырнуть до дна
карап тинĕс тĕпне путнă — судно затонуло в море

тĕп

2.
дно, днище
кимĕ тĕпĕ — днище лодки
витре тĕпĕ шăтнă — дно ведра прохудилось
шыв катка тĕпĕнче çеç юлнă — воды осталось лишь на донышке кадки

тĕпсакай

подполье
подпол прост.
çĕрулмине тĕпсакайне антар — сложить картофель в подполье
тĕпсакайне шыв кĕнĕ — подпол залило водой

тĕслĕн

каким-л. цветом (блестеть, отливать)
тĕрлĕ тĕслĕн курăн — переливаться разными цветами
шыв кĕмĕл тĕслĕн курăнать — вода отливает серебром

тикĕссĕн

3.
плавно, ровно, равномерно
пăрăхран шыв тикĕссĕн юхса тăрать — вода из трубы льется ровной струей

тип

III. глаг.

1.
сохнуть, сушиться
высыхать, засыхать, просыхать
кĕпе-йĕм типет — белье сохнет
тырă типет — зерно сушится
типсе кай — засыхать, высыхать, пересыхать
çĕр типсе кайнă — земля пересохла

типсе лар —
1) высыхать, пересыхать
кулере шыв типсе ларнă — вода в озере высохла, озеро пересохло
пыр типсе ларчĕ — в горле пересохло
2) засыхать
пылчăк типсе ларнă — грязь засохла

типсе çит — досыхать, просыхать
урай сăрланă сăрă типсе çитнĕ — краска на полу уже просохла
типсе хăр — отсыхать
турат типсе хăрнă — ветка отсохла
тырă типсе хухнă — зерно усохло
типсе шултăрка — рассыхаться
пичке хĕвел çинче типсе шултăрканă — бочка рассохлась на солнце

тирпейлĕ

аккуратно, осторожно, бережно
хутсене тирпейлĕ усра — бережно хранить документы
шыв витрисене тирпейлĕ йăтса пыр — осторожно нести ведра с водой

титан

4.
титан (шыв вĕретмелли хатĕр)

толь

толь (çурт-йĕр витмелли шыв яман карттун)

трал

2.
трал (шыв тĕпĕнчи минăсене пухмалли хатĕр)

трамвай

трамвайный
кондукторсăр трамвай — трамвай без кондуктора
шыв трамвайĕ — речной трамвай
трамвай паркĕ — трамвайный парк
трамвай çулĕ — трамвайные пути

транспорт

транспортный
автомобиль транспорчĕ — автомобильный транспорт, автотранспорт
пассажир транспорчĕ — пассажирский транспорт
рельссăр транспорт — безрельсовый транспорт
сывлăш транспорчĕ — воздушный транспорт
хула транспорчĕ — городской транспорт
шыв транспорчĕ — водный транспорт
чукун çул транспорчĕ — железнодорожный транспорт
транспорт кантурĕ — транспортная контора
транспорт узелĕ — транспортный узел
транспорт хатĕрĕсем — транспортные средства
транспортра ĕçлекенсем — работники транспорта, транспортники

тул

2.
прибывать
разливаться (о воде — в половодье)
тулса кай — разлиться (очень сильно)
Атăл шывĕ тулнă — Волга разлилась
шыв тулса пырать — вода прибывает (в реке)

тултар

1.
глагол с общим значением наполнения чего-л. чем-л.
— перевод зависит от материала и способа действия:
наполнять, насыпать, накладывать, наливать, набивать т. ыт.
витрене шыв тултар —  налить в ведро воды
пӳлмене тулă тултар — насыпать в сусек пшеницы
пусса çĕрулми тултар — заложить в яму картофель
йĕке арласа тултар — напрясть целое веретено пряжи
чĕлĕм тултар — набить трубку (табаком)
тултарса хур — заблаговременно наполнить
лайăхах тултар — набить до отказа
Ача-пăча пӳрт тултарать. — погов. Изба красна полна детьми. (т.е. красна).

тумлам

1.
капля
шыв тумламĕ — капля воды
юлашки юн тумламĕ тухиччен — до последней капли крови
çăва тухнă-ранпа пĕр тумлам çумăр ӳкмерĕ — с весны не было ни капли дождя
пĕр тумлам шыв та юлмарĕ — не осталось ни капельки воды

тумламăн

по капельке, по капле
шыв тумламăн-тумламăн юхса анать — вода стекает капля за каплей

турттар

I.
возить
перевозить
вăрман турттар — возить лес
машинăпа турттар — возить на машинах
тиев турттармалли машина — грузовая машина
бетон турттармалли машина — бетоновоз
утă турттаракансем — возчики сена
турттарса кай — увезти
турттарса кил — прибыть с грузом, привезти груз
турттарса тăр — подвозить регулярно, заниматься подвозкой кого-чего-л.
уй-хир станне шыв турттарса тăр — подвозить воду на полевой стан

тутă

2. разг.
запах
шыв краççын тути палать — вода отдает керосином

тӳлеккĕн

1.
тихо, спокойно
çил тӳлеккĕн вĕрет — едва дует ветер
шыв тӳлеккĕн юхать — спокойно течет река

тӳрем

2.
гладь
шыв тӳремĕ — гладь, зеркало воды

тытăн

3.
держаться, удерживаться
шыв çинче тытăн — держаться на воде
кашта аран-аран тытăнса тăрать — перекладина еле держится

ункă

2.
круг, кольцо (по форме)
çулталăк ункисем — годовые кольца (у дерева)
тĕтĕм ункисем — кольца дыма
уйăх унки — лунный ореол
шыв çийĕн ункăсем чупса сарăлаççĕ — по водной глади расходятся круги

урата

7.
порог (на реке)
шыв уратисем — речные пороги

урлăшĕ

(урлăш)

ширина, поперечник
сĕтел урлăшĕ — ширина стола
юхан-шыв урлăшĕпех пăр каять — во всю ширину реки идет ледоход

уç

8.
расчищать
канав уç — расчистить канаву
шыв уç — 1) открыть, пустить воду 2) расчистить путь воде (весной, после ливня)

уçăл

21.
очищаться, становиться свежим, чистым (о воздухе, воде)
пусăра шыв каллех уçăлчĕ — вода в колодце снова стала чистой

уçăмлă

свободно, легко, быстро
ходко прост.
кимĕсем шыв çийĕн уçăмлă шăваççĕ — лодки легко скользят по воде

уçла

2.
качать (насосом)
выкачивать, перекачивать
шыв уçла — качать воду
уçласа кăлар — выкачивать

уçлăх

1.
открытое пространство, место
ширь, простор
уй уçлăхĕ — простор полей
тĕнче уçлăхĕ — космос, космическое пространство
шыв уçлăхĕ — водный простор

формула

3. хим.
формула (хими процесĕсене, япала составне саспаллисемпе палăртни)
шыв формули — формула воды

хăвăллантар

2.
делать полым, пустотелым
шыв юххи сăрт ăшне хăвăллантарнă — вода промыла в горе пещеру

хăмпă

2.
пузырь (воздушный)
шыв хăмписем — пузыри на воде
хăмпă кăлар — пускать пузыри

хăмпăлан

1.
пузыриться, образовывать пузыри, покрываться пузырями
шурлăхри шыв хăмпăланать — вода в болоте пузырится
çумăр хăмпăланса çусан вăраха пырать — если от капель дождя вода (в лужах) пузырится — идти дождю долго (народная примета)

хăмпăлчăлан

1.
пузыриться, образовывать пузыри, покрываться пузырями
шыв хăмпăлчăланать — вода пузырится

хăпар

6.
повышаться, подниматься, увеличиваться
ĕç тухăçлăхĕ хăпарать — производительность труда повышается
шыв шайĕ хăпарать — уровень воды поднимается

хлорелла

бот.
хлорелла (пĕр клеткăллă шыв ӳсентăранĕ)

хулленлен

1.
становиться медленнее, становиться тише
шыв юхăмĕ хулленленсе пырать — течение становится медленнее

хумхан

2.
качаться, колебаться
кимĕ шыв çинче хумханать — лодка качается на волнах
Çил вĕрмесĕр йывăçсем хумханмаççĕ. — погов. Без ветра деревья не качаются. (соотв. Нет дыма без огня).

хуп

3.
закрывать, преграждать
газ хуп — закрыть газ
шыв кранне хуп — закрыть водопроводный кран, перекрыть воду

хупах

◊
шапа хупаххи — иван-да-марья
шуйттан хупаххи — диал. папоротник
шыв (ама) хупаххи — мать-и-мачеха

хутăш

II. глаг.

1.
смешиваться, перемешиваться, перепутываться
çупа шыв хутăшмаççĕ — жир не смешивается с водой
ырашпа сĕлĕ хутăшса кайнă — рожь перемешалась с овсом

хутшăн

2.
прибавляться, увеличиваться, прибывать
вăй хутшăнать — силы прибавляются
ӳт хутшăнни — прибавка в весе
шыв хутшăнать — вода в реке прибывает
пирĕн йыш хутшăнчĕ — у нас в семье прибавление
çуркунне кун хутшăнать — весной день прибывает
пĕлу вĕренсен хутшăнать — знания приумножаются, учебой

хух

1.
убывать, убавляться, уменьшаться
Çавалта шыв пит хухнă — вода в Цивиле сильно убыла
вăй хухрĕ — сил убавилось

хушăн

прибавляться, увеличиваться, прибывать
вăй хушăнать — силы прибавляются
штат хушăнать — штаты увеличиваются
ĕнесен йышĕ хушăнать — поголовье коров растет
хушăнсах пыр — (неуклонно) увеличиваться, прибавляться
шыв хушăнсах пырать — вода все прибывает

циклоп

2. зоол.
циклоп (шыв хурчĕ)

чак

II. глаг.

1.
убавляться, уменьшаться, убывать
спадать
тăкаксем чакрĕç — расходы сократились
температура чакрĕ — температура спала
чакса пыр — убывать, идти на убыль
кун чакма пуçларĕ — день пошел на убыль
тинĕс чакни — мор. отлив
шыв чакни — отлив
шыв чакни вăхăчĕ — время отлива
шыв чакни юхăмĕ — отливное течение

чампăртаттар

плескать, производить плеск
шыв тăрах чампăртаттарса пыр — идти, разбрызгивая ногами воду

чапка

то же, что чаплаттар 1, 2.
йытă шыв чапкать — собака громко лакает воду
чапкаса çи — есть с чавканьем

чарлат

1.
журчать
çырмара шыв чарлатса юхать — в ручейке журчит вода

чаш

1.
то же, что чашăл 1.
хĕрнĕ çатма çинче шыв чаш турĕ — на раскаленной сковороде зашипела вода

чашла

2.
журчать
кипеть
шыв чашласа вĕрет — вода кипит ключом

чăлт-чăлт

1.
подражание слабому плеску, журчанию воды
шыв чăлт-чăлт юхать — ручей журчит

чăп

2.
полно
до краев
чăп тулли — полным-полно
витрене шыв чăп тули! — ведро наполнилось водой до краев

чăппи

полно
до краев
чăппи курка — полный ковш
пичкене шыв чăппиех тултарнă — бочка до краев наполнена водой

чăртăк

брызгалка разг.
чăртăкпа шыв сирпĕт — брызгать водой из брызгалки

чĕлтĕртет

2.
журчать
çырмара шыв чĕлтĕртетет — в овраге журчит ручеек

чĕлтĕр-чĕлтĕр

2.
подражание еле слышному журчанию воды
çырма тĕпĕнче шыв чĕлтĕр-чĕлтĕр юхать — на дне оврага чуть журчит ручеек

чĕрĕ

8.
сырой, невареный
чĕрĕ аш — сырое мясо
чĕрĕ сĕт — некипяченое молоко
чĕрĕ шыв — некипяченая вода

чир

1.
болезнь, заболевание
недуг книжн.
хворь прост.
ăшчик чирĕсем — внутренние болезни
вар-хырăм чирĕ — желудочное заболевание
вăрах чир — хроническое заболевание
вĕри чир — горячка, тиф
касу чирĕ — повальное заболевание, поветрие
сикекен чир — заразная болезнь
ерекен чир — заразная болезнь
тииĕс чирĕ — морская болезнь
тытамак чирĕ — эпилепсия, падучая
ӳпке чирĕ — легочное заболевание, туберкулез
хавшатакан чир — изнурительная болезнь
хĕрарăм чирĕсем — женские болезни
шыв чирĕ — водянка
чир паллисем — признаки, симптомы болезни
чир историйĕ — история болезни
чир таврăнни — рецидив болезни
чир ерт — 1) заразить 2) заразиться
чир ертекен микробсем — болезнетворные микробы
чире пер — прикидываться больным, симулировать болезнь
чире кай — 1) тяжело заболеть 2) страдать хроническим недугом
чиртен сыват — излечить от болезни
чиртен хăтăл —  избавиться от недуга
Чир вырăнне вăй кĕрет, хуйхă вырăнне — кĕмест. — посл. После болезни человек оправляется, а после перенесенного горя — нет.

чухăнлан

2. перен.
беднеть, скудеть, оскудевать
шыв ресурсĕсем чухăнланни — оскудение водных ресурсов

шай

4.
уровень
тинĕс шайĕнчен виççĕр метр çӳлте — триста метров над уровнем моря
Атăлти шыв шайĕ çур метр хăпарнă — уровень воды в Волге повысился на полметра

шал

III.

1.
подражание шуму воды
каткари шыв шал тăкăнса кайрĕ — вода с шумом полилась из кадки
шал-шал — усил. от шал 1.
çумăр шал-шал çăвать — идет проливной дождь

шалка

течь с шумом
шыв шалкаса юхать — с шумом течет вода

шампăлтăк

подражание всплеску

шампăлтăк-шампăлтăк — подражание многократному плесканию, бултыханию
шыв пичкере шампăлтăк-шампăлтăк тăвать — вода в бочке звонко бултыхается

шанкăра

то же, что шăнкăртат 2.
шанкăраса шыв юхать — звонко журчит ручей

шапăр

2.
подражание звуку льющейся жидкости
пӳрте шапăрах шыв анать — крыша дома сильно протекает

шапăр-шапăр —
1) усил. от шапăр
крантан шыв шапăр-шапăр — туса юхать из крана с шумом льется вода
2) подр. — об обильно текущих слезах, каплях пота
шапăр-шапăр куççуль тумлать — слезы капают кап-кап

шапăртат

3.
шуметь (о воде)
шыв шапăртатса юхать — с шумом течет вода

шар

3.
подражание звуку льющейся жидкости
пичкерен сăра шар юхса тухрĕ — из бочки с шумом полилось пиво

шар-шар —
1) подражание звуку журчащей воды
шыв шар-шар юхса выртать — звонко журчит ручей
2) подражание заливистому пению петуха

шарăлтат

1.
журчать
шыв шарăлтатса — юхать вода журчит

шарла

1.
шуметь
клокотать, бурлить
шарлакан çăлкуç — бурлящий ключ
шыв хытă шарласа юхать — вода течет с сильным шумом

шарлав

шумно, бурливо
çуркуннехи шарлав шывсем — бурные вешние воды
шыв питĕ шарлав юхать — вода течет очень быстро

шарлаттар

1.
шуметь, журчать, литься с шумом
шыв шарлаттарса юхать — вода течет с шумом

шатралан

2.
становиться рябым
делаться неровным
çил вĕрнипе шыв шатраланать — вода подергивается рябью от ветра

шăвăшлăх

1.
водосточный желоб (по нижним краям крыши)
шăвăшлăх тăрăх шыв юхса анать — по желобу стекает вода

шăкăр

II.  
подражание звуку, возникающему при рассыпании твердых мелких предметов
домино шакмакĕсем сĕтел çине шăкăр тăкăнчĕç — на стол с шумом посыпались костяшки домино

шăкăр-шăкăр —
1) подражание постукиванию, бряканью мелких предметов
2) подражание негромкому дробному стуку
алăкран шăкăр-шăкăр тутар — тихо постучать в дверь
3) подражание журчанию
кранран шыв шăкăр-шăкăр юхать — из крана с журчанием бежит вода

шăкăртат

2.
журчать (о воде)
чулсем хушшипе шыв шăкăртатса юхать — между камней журчит ручей

шăн

II.

1.
замерзать, леденеть, застывать
шыв шăннă — вода замерзла
шăнса пăрлан — леденеть, затягиваться, покрываться льдом
кантăк çине пăр шăнса тулнă — на стеклах намерз лед
витре сак çумне шăнса ларнă — ведро примерзло к скамье
тăпрашăнса хытнă — почва смерзлась, закаменела
турат шăнса хăрнă — ветка отмерзла, погибла от морозов

шăнкăр

1.
подражание звону, напр. монет, колокольчика
укçа шăнкăр тăкăнчĕ — монеты посыпались со звоном

шăнкăр-шăнкăр —
1) усил. от шăнкăр
шăнкăрав шăнкăр-шăнкăр тăвать — динь-динь-динь звенит колокольчик
2) подражание журчанию воды
шăнкăр-шăнкăр шыв юхать — звонко журчит ручой
3) подражание разноголосому шуму, гаму
шăнкăр-шăнкăр туй килет — со звоном и шумом едет свадебный поезд

шăнкăртат

3.
журчать, течь с журчанием
шăнкăртатса шыв юхать — звонко журчит ручей

шăнкăртаттар

2.
звенеть чем-л.
хĕр витресене шăнкăртаттарса шыв ăсма кайрĕ — девушка пошла за водой, звеня ведрами

шăпăртаттар

то же, что шапăртаттар
ачасем шыв кӳлленчĕкĕсем тăрăх шăпăртаттарса чупса çӳреççĕ — ребята бегают по лужам, разбрызгивая воду
çумăр çурт тăррине шăпăртаттарма пуçларĕ — дождь начал барабанить по крыше дома

шевле

1.
луч, блик
солнечный зайчик
хĕвел шевли — солнечный луч
шыв çинче шевле чупать — на воде играют блики

шерпет

1.
шербет (медовая сыта)
Ĕçес килсен, шыв та шерпет пек. — посл. Захочется пить — и вода покажется шербетом.
Шыва епле тӳсен те шерпет пулас çук. — посл. Как ни толки воду, из нее шербет не получится.

шĕвел

1.
становиться жидким, становиться жиже, разжижаться
шыв ярсан раствор шĕвелчĕ — после добавления воды раствор стал жиже

штормовка

штормовка (шыв яман куртка)
штормовка тăхăн — надеть штормовку

шуйăх

1.
кричать, шуметь, устраивать шум и гам
галдеть, гомонить прост.
шыв хĕрринче ачасем шуйăхни илтĕннĕ — у реки слышался ребячий визг и галдеж

шухăш

4.
взгляд, позиция, точка зрения
убеждение, мнение
витĕмлĕ шухăш — веское мнение
общественоç шухăшĕ — общественное мнение
çирĕп шухăш — убеждение
хăвăн шухăшу çинчех тăр — настоять на своем
шухăшсем тĕрлĕ пулчĕç — мнения разошлись
эпĕ сирĕн шухăшпа килĕшетĕп — я разделяю ваше мнение
пирĕн шухăшпа — по нашему мнению, по-нашему, с нашей точки зрения
унăн шухăшĕ çурхи шыв пек вылянать — его мнения мечутся как весенняя вода (соотв. у него семь пятниц на неделе)

шыв

1.
вода

шыв

водный, водяной
водо-
вĕрекен шыв — кипящая вода, крутой кипяток
вĕретнĕ шыв — кипяченая вода
дистиляциленĕ шыв — дистиллированная вода
ĕçме юрăхла шыв — питьевая вода
пăнтăх шыв — затхлая вода
çăл шывĕ — 1) колодезная вода 2) ключевая, родниковая вода
тăварсăр шыв — пресная вода
тинĕс шывĕ — морская вода
чĕр шыв — сырая вода
юр шывĕ — талая вода
шыв кĕвенти — коромысло
шыв колонки — водоразборная колонка
шыв курки — ковш для воды
шыв кӳлленчĕкĕ — лужа
шыв лупашки — колдобина, яма с водой
шыв пăрăхĕ — водопроводная труба
шыв пусăм машĕ — водонапбрная башня
шыв витмен пусма — водонепроницаемая ткань
шыв ăсса кил — принести воды (напр. из колодца)
шыв вĕрет — кипятить воду
шыв газла — газировать воду
шыв яр — пропускать воду, протекать (напр. о крыше)
насуспа шыв уçла — качать воду насосом
сивĕ шывпа çăвăн — умываться холодной водой

шыв

2.
вода, водоем, водная поверхность

шыв

водный
водяной
шыв кайăкĕ — водоплавающая дичь
шыв курăкĕсем — водоросли
шыв куçĕ — полынья, промоина (во льду)
шыв пичĕ — зеркало воды, поверхность водоема
шыв спорчĕ — водный спорт
шыв таппи — подпор воды (от плотины)
шыв тĕпĕнчи ĕçсем — подводные работы
шыв транспорчĕ — водный транспорт
шыв энергийĕ — энергия воды, гидравлическая энергия
шыв ейĕве кайрĕ — наступило половодье, вода разлилась
шыв илни — потоп, наводнение
шыв илекен улăхсем — поименные луга, заливные луга
шыв тулни — разлив, паводок
шыв çине лар — приводниться
тиев шывпа илсе кил — доставлять грузы водным путем
шыв шайĕ хăпарнă — уровень воды поднялся
Шыва путакан улăм пĕрчинчен ярса тытать.— погов. Утопающий хватается за соломинку.

шыв

3.
река

шыв

речной
анлă шыв — широкая река
пĕчĕк шыв — речушка, речка
йывăç юхтаран шыв — сплавная река
шар лак шыв — порожистая река
шыв вăрри — устье реки
шыв ваксалĕ — речной вокзал
шыв кукăрĕ (кукри) — 1) излучина реки 2) затон
шыв пуçĕ — верховье, исток реки
шыв çулĕ — русло реки
шыв тăрăхĕ — поречье
шыв хушши — междуречье
шыв чикки — водораздел
шыв юппи — приток реки
шыв урлă ишсе каç — переплыть через реку
кимĕ шыва майăн ярăнать — лодка плывет вниз по течению реки
шыв çырантан тухнă — река вышла из берегов
халăх шыв пек юхать — перен. народ течет рекой
каснă вăрмана шывпа юхтар — сплавлять лес по реке

шыв

4.
вода и воды
водные потоки, массы
ейӳ шывĕ — полая вода
çĕр айĕнчи шывсем — подпочвенные, грунтовые воды
çурхи шыв — весенние воды
çырана шыв çисе кайнă — берег размыт водой

шыв

5.
напиток
сок
ăша кантаракан шывсем — прохладительные напитки
курăк шывĕ настой — на травах
минераллă шыв — минеральная вода
çырла шывĕ — ягодный сок
хурăн шывĕ — березовый сок
чей шывĕ — диал. 1) чай (заваренный) 2) кипяток

шыв

6.
обычно с определяющим словом
раствор, жидкость
амиак шывĕ — аммиачная вода (удобрение)
мăшкăлтăк шывĕ — помои
супăнь шывĕ — мыльный раствор
çăра шыв — пойло (для скота)
çĕве шывĕ — сыворотка
тăпăрчă шывĕ — сыворотка
тăвар шывĕ — рассол
юн шывĕ — 1) сукровица 2) мед. сыворотка

шыв

7. анат.
воды (околоплодные)

шывçи

1. разг.
берега реки
побережье
шывçи хĕрне анмăттăм, шыв сассине саватăп — фольк. не стала б я к реке спускаться, да люблю воды журчанье

шыв-шур

водяной
шыв-шур кайăк-кĕшĕкĕ — водоплавающая дичь

шыв-шур

2.
распутица
половодье
çурхи шыв-шур — весенняя распутица

шыв-шурлă

болотистый
шыв-шурлă çаран — болотистый луг
унти тавралăх питĕ шыв-шурлă — там очень болотистые места

шырлан

2.
промоина, буерак, овражек
шырлансенче çурхи шыв кĕрлет — в овражках шумит вешняя вода

ывăçла

брать горстью, пригоршней, забирать в горсть
пăрçа ывăçласа ил — взять пригоршней горох
ывăçла-ывăçла шыв ĕç — пить воду пригоршнями

эмеллĕ

лечебный, целебный
эмеллĕ шыв — микстура

эрози

эрозионный, эрозийный
çил эрозийĕ — ветровая эрозия
шыв эрозийĕ — водная эрозия
эрози процесĕ — эрозионный процесс
тăпрана эрозирен сыхла — защищать почву от эрозии

эттере

межд. разг.
выражает удивление
смотри-ка, вот ведь
эттере, шыв витре тĕпĕнче кăна-çке! — смотри-ка, воды лишь на донышке ведра!

юплен

1.
разветвляться, расходиться, раздваиваться
çул юпленнĕ вырăн — развилка дороги
хула вĕçĕнче шыв юпленет — за городом река раздваивается
йывăç юпленсе ӳсет — дерево разветвляется

юплентер

разветвлять
шыв пăрăхесене юплентер — разветвлять водопроводную сеть

юрăхлă

1.
годный, пригодный
ĕçе юрăхлă халăх — трудоспособное население
ĕçе юрăхлă йывăç — деловая древесина (пригодная для обработки)
ĕçме юрăхлă шыв — питьевая вода
çиме юрăхлă курăксем — съедобные травы
юрăхлă çĕрсем — угодья, пригодные для возделывания земли

юхă

I.

1.
течение
движение
шыв юххи — течение реки
юхха хирĕç — против течения

юхлăх

2.
водосток, желоб (под крышей дома)
юхлăх тăрăх шыв юхать — по водостоку течет вода

юхтар

3.
уносить (течением)
кимме шыв юхтарса кайнă — лодку унесло течением

юхтар

8. разг.
говорить красноречиво
вăл сăмаха шыв пек юхтарать — он говорит очень красноречиво

юшкăнлантар

покрывать илом, тиной, наносами
сăртсенчен юхакан шыв айлăмсене юшкăнлантарать — стекающие с гор воды несут в низины ил

явăнчăклан

1.
извиваться, становиться извилистым
шыв çулĕ явăнчăкланнă — русло речки стало извилистым

яр

6.
лить, наливать
вливать
ала çине шыв ярса пар — полить на руки воды (при умывании)
витрене шыв яр — налить в ведро воды
калеме чернил яр — заправить ручку чернилами
юн яр — мед. вливать кровь

яр

9.
пропускать
атă шыва ярать — сапоги промокают, пропускают воду
шыв яман пусма — водонепроницаемая ткань

ӳпĕнтер

3. разг.
выпивать (до дна), опрокидывать (рюмку, стакан)
пĕр алтăр шыв ӳпĕнтертĕм — я выпил залпом ковш воды

ӳркенчĕк

вяло, медлительно
ӳркенчĕк шыв — тихая речка
ӳркенчĕк калаç — говорить вяло, еле шевелить языком

çавăр

1.
крутить, вертеть, вращать
кружить
велосипед педалĕсене çавăр — крутить педали велосипеда
пластинка çавăр — крутить пластинки (на проигрывателе)
шыв ГЭС турбинисене çавăрать — вода вращает турбины ГЭС

çаврăм

3.
поворот, излучина, изгиб
çул çаврăмĕ — поворот дороги
шыв çаврăмĕ — излучина реки

çаврăн

1.
крутиться, вертеться, вращаться
кружиться
ачасем чăрăш тавра çаврăнаççĕ — дети кружатся вокруг елки
кустăрма хăвăрт çаврăнать — колесо быстро крутится
спутник хăйĕн орбитипе çаврăнать — спутник движется по своей орбите
çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать — земля вращается вокруг своей оси
авăрта шыв çаврăнать — в омуте кружится вода
çӳлĕ ту çине арман лартрăм çиле хирĕç çаврăнма — фольк. я поставил на высокой горе мельницу, чтобы вертелась на ветру

çаврăнăш

1.
поворот, излучина, изгиб, колено
çул çаврăнăшĕнче — на повороте дороги
шыв çаврăнăшĕ — изгиб реки

çакăнтан

2.
здесь, тут, в этом месте
шыв урлă çакăнтан каçма лайăх — переправляться через речку удобно здесь

çатлат

2.
падать с шумом, хлопаться, шлепаться
çĕре çатлат — шлепнуться на землю
шыв çатлатса тумлать — звонко капает вода

çăвар

5.
глоток
кусок (на один укус)
пĕр-икĕ çăвар шыв ĕç — выпить глотка два воды

çăт

II.

1.
глотать
апат çăт — глотать пищу
тĕтĕм çăт — глотать дым, затягиваться (при курении)
çăтса анмасть — не лезет в горло
çăтса антар — заглотнуть
шыв çăтса тултар — наглотаться воды
çăтса яр — проглотить
çăтса ярасла пăх — смотреть жадно (букв. будто желая проглотить)
челхӳне çăтмарăн пулĕ-çке? — ты что, язык проглотил?

çăт

2.
вбирать в себя, впитывать
тăпра шыв çăтать — почва впитывает воду
çăтакан хут — бумага, пропускающая чернила
шыв çăтман пусма — водоотталкивающая ткань
çăтса ил — впитать (влагу)

çăт

3.
втягивать, затягивать
засасывать, поглощать, погребать
çăтакан шурлăх — топкое болото, топь
çĕр çăтнă вырăн — провал, карстовая воронка
насус шыв çăтать — насос втягивает воду
шурлăх çăтать — болото засасывает
кимме шыв çăтрĕ — лодку поглотила вода

çăтăм

глоток
пĕр-ик çăтăм шыв ĕç — проглотить глотка два воды

çĕкле

4.
носить, таскать
шыв çĕкле — таскать воду
наçилккепе хăйăр çĕкле — носить песок носилками
çĕклесе кай — унести, отнести
çĕклесе кил — принести, притащить
çĕклесе пыр — нести, тащить
çĕклесе тух — вынести

çĕкле

7.
выносить, выдерживать
çĕклейми хуйхă — невыносимое горе
улмуççи турачĕсем улмисене çĕклесе лараймаççĕ — ветки не выдерживают тяжести яблок
Шыв çĕклеймест, çĕр çĕклет. (Чул). — загадка Вода не выдерживает, а земля выдерживает. (Камень).

çĕклем

3.
коромысло (с полными ведрами)
пĕр çĕклем шыв илсе кил — принести коромысло воды

çĕклен

возвр.

1.
подниматься, подыматься
двигаться вверх
тĕлĕннипе унăн куç харшисем çĕкленчĕç — от удивления брови у него поднялись
самолет тӳпене çĕкленет — самолет взлетает ввысь
тусан юпа пек çĕкленет — пыль поднимается столбом
шыв шайĕ çур метр çĕкленнĕ — уровень воды поднялся на полметра
хĕвел çӳле çĕкленчĕ — солнце поднялось высоко

çĕмĕр

5.
размывать, промывать, разрушать
çырана шыв çĕмĕрнĕ — берег подмыло водой
уйсене çырма-çатра çĕмĕресрен сыхласси — защита полей от разрушения оврагами

çĕмĕрĕл

8.
шуметь, грохотать, громыхать
çĕмĕрĕлсе шыв юхать — вода течет с шумом
трактăр çĕмĕрĕлет — трактор грохочет
туй çĕмĕрĕлет — свадьба шумит
мĕн çĕмĕрĕлетĕр эсир кунта? — что вы тут галдите?

çĕр-шыв

собир.
земля, почва, грунт
çĕр-шыв типсен — когда подсохнет земля

çи

поверхностный, внешний, наружный
çĕр çийĕ — поверхность земли
шыв çийĕ — водная гладь, поверхность воды
çи çунат — надкрылья (у насекомых)
çи питти — внешность, наружность (человека)
хĕрсен çи тулли тенкĕ — девушки увешаны монистами
çие тух — пробиваться на поверхность (напр. о всходах)
Çийĕнчи кĕпине хывса пама хатĕр. — погов. Готов отдать последнюю рубашку.

çи

5. в роли служ. имени:

çире, çирен, çийĕн, çийĕпе — над, поверх; по-над обл.
пирĕн çире — над нами
телемаш хула çийĕн çĕкленсе тăрать — телебашня возвышается над городом
шыв çийĕн тĕтре юхать — над водой стелется туман

çи

4.
размывать, уносить (водой)
шыв çырана çисе кайнă — вода размыла берег

çийĕнтер

то же, что çи II. 2.—6.
тăпрана çурхи шыв çийĕнтернĕ — почву размыли вешние воды

çу

3.
смывать, размывать
шыв çырана çуса кайнă — вода размыла берег

çул

3.
средство сообщения
пути сообщения
сывлăш çулĕсем — воздушные трассы
çыхăну çулĕсем — пути сообщения
шыв çулĕсем — водные пути

çум

2. в роли служ. имени
при обозначении соседства, близости:

çума, çумна, çумне — к; рядом, с
ун çумне лар — садись рядом с ним
мĕн çыпăçрĕ вăл сан çумна? — что он привязался к тебе?
манран савни сивĕнсен, çума лартмастăп эп ăна — фольк. коли милый остынет ко мне, я не посажу его рядом с собой  

çумпа, çумĕпе — мимо, около, вдоль
ял çумĕпе шыв юхса иртет — рядом с деревней протекает речка  

çумра, çумăнта, çумĕнче — при, рядом, возле, подле, у

çумрах —
1) рядышком, совсем рядом
çумрах вăрман — совсем рядом лес
2) при себе, с собой
манăн хутсем çумрах — у меня документы при себе

стена çумĕнче —
1) у стены
стена çумĕнче тăр — стоять у стены
2) на стене
расписани стена çумĕнче — расписание висит на стене
шкул çумĕнчи пахчи — пришкольный участок  

çумран, çумĕнчен —
1) мимо, вдоль
машина пирĕн çумран иртсе кайрĕ — машина прошла мимо нас
2) от, с
хăп ман çумран! — отвяжись от меня!

çун

10.
желать, гореть желанием
стремиться к чему-л.
вĕренме каясшăн çун — гореть желанием учиться
укçашăн çун — быть жадным до денег
шыв ĕçесшĕн çун — испытывать сильную жажду
вăл çав хĕршĕнех çунать — он сгорает от любви к этой девушке

çунатлă

1.
крылатый, с крыльями, имеющий крылья
çунатлă кăткă — крылатые муравьи
сил çунатлă урхамах — поэт. ветрокрылый аргамак
çунатлă ракета — крылатая ракета
икĕ çунатлă самолет — двукрылый самолет
шыв айĕнчи çунатлă карап — судно на подводных крыльях

çур

7.
подмывать, размывать, промывать
шыв пĕвене çурса кайнă — вода промыла плотину
уйсене шыв çурасран сыхла — защищать поля от размыва

çуран

пешком
çуран çар — пехота
çуран çын — пешеход
çуран çул — тропинка
çуран çӳрени сывлăхшăн усăллă — ходьба пешком полезна для здоровья
шыв урлă çуран каçрăмăр — мы перешли речку вброд
Юланпа çуран пĕр тан мар. — посл. Конный и пеший не равны (соотв. Пеший конному не товарищ).

çутă

светло, ясно
çутă каçсем — белые ночи (на севере)
çутă кăвак — светло-синий
çутă костюм — светлый костюм
çутă тӳпе — ясное небо
çутă шыв — прозрачная вода
кунта çутă — здесь светло
Тĕрĕслĕх хĕвелтен те çутăрах. — посл. Правда светлее солнца.

çӳçе

ивовый, тальниковын
ракитовый
кахăр çӳçе — плакучая ива
хĕрлĕ çӳçе — краснотал
шурă çӳçе — ива
çӳçе тĕмĕ — ракитовый куст
шыв хĕрринче çӳçе ӳсет-çке, çӳçе айĕнче çырла пиçет-ске — фольк. у речки растет ракита, а под ракитой зреют ягоды

çыр

2.
овраг
çыр тĕпĕнче шыв юхать — по дну оврага течет ручей

çыр

III. глаг.

1.
размывать, подмывать, разрушать
шыв çырана çырса кайнă — вода размыла берег

çырма

1.
овраг
пĕчĕк çырма — овражек
тарăн çырма — глубокий овраг
тип çырма — сухой овраг
çырма тĕпĕнче — на дне оврага
çырмана шыв авнă — овраг наполнился водой (дождевой или вешней)

ăс

II. глаг.

1.
черпать (напр. воду)
шыв ăсма кай — идти за водой
шыв ăсса кил — сходить за водой
çырмаран шыв ăс — черпать воду из ручья
ăскăчпа çăнăх ăсса — ил зачерпнуть муку совком
Ăсмассерен аш турамĕ кĕмест. — посл. Не каждый раз, как зачерпнешь, попадает в ложку кусок мяса. (соотв. Не все коту масленица).

ăш

9. в роли служ. имени:

ăшне — в, во, внутрь
çырăва кĕнеке ăшне хур — положить письмо в книгу
кунча ăшне чик — спрятать за голенище
юр ăшне пут — завязнуть, утонуть в снегу

ăшĕнче — в, во, внутри, в глубине
хутаç ăшĕнче — в мешкĕ
вăрман ăшĕнче тилĕ юртать — фольк. в глубине леса бежит лисица

ăшĕнчен — из, изнутри, из-под
шыв ăшĕнчен — из воды
аллуна çанă ăшĕнчен кăлар — вытащить руку из рукава

ăшшĕн — через, сквозь что-л.
вăрман ăшшĕн пыр — идти лесом

ăшăн

2.
согреваться, становиться теплым, горячим
шыв ăшăнса кайнă — вода стала слишком теплой
яшка ăшăнса çитрĕ — суп разогрелся

ĕнсе

затылочный
ĕнсе шăмми — затылочная кость
ĕнсе кукли çитер — надавать подзатыльников
ĕнсе чикки пар — надавать подзатыльников
ĕнсе хыçне шыв тумлать — вода капает за шиворот
Ĕнсе хыçса илме те вăхăт çук. — погов. Нет времени даже затылок себе почесать.

ĕç

II. глаг.

1.
пить
ăш каниччен ĕç — напиться, утолить жажду
тĕкĕшсе ĕç — пить, чокаясь с кем-л.
шаклаттарса ĕç — пить, чокаясь с кем-л.
шыв ĕç — пить воду
эмел ĕç — принять, выпить лекарство
ĕçмелли шыв —  питьевая вода
ĕçес килет — мне хочется лить
ĕçсе пăх — отпить, попробовать (какую-л. жидкость)
ĕçсе тăран — напиться
Шăнкăр-шăнкăр шыв юхать, шăнкăрч чĕппи шыв ĕçет. — фольк. Ручей звонко журчит, а скворчонок воду пьет.

ĕçтер

2.
вызывать жажду
тăварлă пулă шыв ĕçтерет — соленая рыба вызывает жажду

ĕçтер

3.
поить
лашасене шыв ĕçтер — поить лошадей
эмел ĕçтер — дать выпить лекарство

тритон

зоол.
тритон (◊ шыв калти)

усрав

4.
хранилище
çĕрулми усравĕ — картофелехранилище
тислĕк усравĕ — навозохранилище
пахчаçимĕçе усрава хыв — заложить овощи в хранилище
водохранилище — шыв усравĕ

усал

плохо
погано прост.
усал ĕç —
1) дурной поступок
2) зло, злодеяние
3) плохая работа (нудная, хлопотливая)
усал лаша — дрянная лошадь
усал кăмпа — гриб-поганка
усал сăмах — 1) дурной отзыв о ком-чем-л. 2) нецензурная брань
усал çанталăк — поганая погода
усал хыпар — дурная весть
усал шăршă — дурной запах
усал шыв — помои
усал ят — дурная слава, худая молва
усал кала — дурно отзываться о ком-чем-л.

çăвăнчăк

помойный
çăвăнчăк витри — помойное ведро
çăвăнчăк шыв — помои, грязная вода

уç

14.
освежать, придавать бодрости, бодрить
мухмăр уç — 1) опохмелиться разг. 2) протрезветь
ыйхă уç — снимать сон
сивĕ шыв уçса ярать — холодная вода освежает

хутлăх

7.
употр. в роли служ. имени:

хутлăха, хутлăхне — в, на
вăрман хутлăхне кĕр — войти в лес
пирĕн хутлăха ан кĕр! — не вмешивайся в наше дело!

хутлăхĕпе —
1) по; вдоль
шыв хутлăхĕпе пыр — идти вдоль реки
2) между
карта хутлăхĕпе пыр — идти между заборами

хутлăхра, хутлăхĕнче — среди, посреди, посредине; между
пирĕн урам паркпа стадион хутлăхĕнче ларать — наша улица расположена между парком и стадионом
пӳлĕм хутлăхĕнче сĕтел ларать — посреди комнаты стоит стол

-çке

1.
выражает подтверждение высказываемого
или согласие с собеседником:
да, ну да
конечно, разумеется
ку ĕçмелли шыв-и? — еçмелли-çке — это питьевая вода? — да, питьевая
эсĕ пирĕнпе пыратăн-и? — пыратăп-çке — ты идешь с нами?— иду, разумеется
çапла-çке ĕнтĕ — да уж так

шыв

8. миф.
Дух воды

вĕттĕн

вĕттĕн-вĕттĕн —
1) мелко-мелко
шыв çийĕ вĕттĕн-вĕттĕн хумханать — по воде идет мелкая рябь
2) часто-часто
вĕттĕн-вĕттĕн пускала — идти частыми шагами

лапкăш

площадь, пространство (занимаемое чем-л.)
пахча лапкăшĕ — площадь огорода
шыв лапкăшĕ — акватория, водное пространство

шыв

9. перен.
вода
унăн докладĕнче шыв анчах — в его докладе много воды

шыв

◊
вил шывĕ — фольк. мертвая вода
чĕр шывĕ — фольк. живая вода
шыв вăкăрĕ — зоол. выпь
шыв вутăш — миф. водяной
шыв калти — тритон
шыв качаки — зоол. бекас
шыв лĕппи — поденка (насекомое)
шыв лĕпĕшĕ — поденка (насекомое)
шыв нăрри — жук-плавунец
шыв сарани — водяная лилия
шыв сысни — уст. дельфин
шыв хупаххи — бот. кубышка желтая
шыв чирĕ — мед. водянка
шыва кĕр — купаться
ваннăра шыва кĕр — принимать ванну
шыва кĕмелли тумĕ — купальный костюм

шыва кĕрт —
1) купать
2) церк. крестить, совершать обряд крещения

чăм шыва ӳк — сильно вспотеть, быть мокрым от пота
çăвартан шыв килет — слюнки текут (от аппетита)
шывпа сапса уйăрас çук — водой не разольешь
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду, разоблачить, развенчать, изобличать
çынна элек тăрăх шыва яр — клеветать на честного человека, возводить напраслину на невинного человека
шыва путнă пек çухал — как в воду кануть
шыв сыпнă пек лар — молчать, словно воды в рот набрав

татăл

◊
шыв татăлнă — река вскрылась, начался ледоход
татăлса йĕр — надрывно плакать
татăлса макăр — надрывно плакать

вăрă

III.
только в притяж. ф. 3-го л.
вăрри — устье
шыв вăрри — устье реки
Атăл вăрринче — в устье волги

çемçе

◊
çемçе курăк — диал. пырей
çемçе тулă сорчĕсем — с.-х. мягкие сорта пшеницы
çемçе шыв — мягкая вода
çемçе ӳтлисем — зоол. мягкотелые (моллюски)

вилĕ

◊
вилĕ çыхă — мертвый узел
вилĕ тĕвĕ — мертвый узел
вилĕ шыв — диал. роса

чатлаттар

шлепать (по воде)
шыв урлă чатăрласа чуп — бежать, шлепая ногами по воде

чăхă

◊
ăсан чăххи — тетерка
кĕл чăххи — домосед
лачака чăххи — дупель (птица)
хир чăххи — 1) куропатка 2) фазан
шыв чăххи — кулик

хăях

бот.

1.
осока
тĕклĕ хăях — волосистая осока
вăрман хăяхĕ — лесная осока
мулкач хăяхĕ — заячья осока
шыв хăяхĕ — водяная осока
хăяхлă çырма — река, заросшая осокой

хуплан

1.
накрываться, покрываться, прикрываться чем-л.
йывăçсем çулçăпа хупланĕç — деревья покрылись листьями
шыв пăрпа хупланнă — вода покрылась льдом

сироп

сироп
сахăр сиропĕ — сахарный сироп
чие сиропĕ — вишневый сироп
сироппа шыв ĕç — пить воду с сиропом

ил

◊
алла ил — прибрать к рукам
аса ил — вспомнить
ăша ил — 1) проглотить 2) воспринять 3) думать, беспокоиться о ком-л., чем-л.
вăй ил — окрепнуть, набраться сил
куç илмесĕр пăхать — он смотрит, не сводя глаз
мур илесшĕ! — бран. черт побери!
сăмах ил — взять слово, выступить
ташша ил — отплясывать, плясать вовсю
ху çине ил — брать на себя (какое-л. дело)
сурана ӳт илнĕ — рана затянулась
куçа шур илнĕ — глаз затянуло бельмом
шыв илнĕ — затопило, залило водой что-л.
чуна ил — выматывать душу
ят ил — прославиться, прослыть кем-чем-л.

çăра

◊
çăра шыв — 1) помои 2) пойло, болтушка (для скота)

таракан

◊
çăка тараканĕ — зоол. божья коровка
шыв тараканĕ — водяной жук

тар

4.
исчезать, пропадать, уходить
ыйхă тарчĕ — сон пропал
çăлри шыв тарнă — из колодца ушла вода

тăрă

◊
кĕл тăрри — настой золы, щелок
тăрă çăмарта — неоплодотворĕнное яйцо
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду, разоблачить

тăкăскă

◊
тăкăскă шыв — жесткая вода

кăлар

◊
аçа-çиçĕм кăлар — метать громы и молнии
виçерен кăлар — вывести из равновесия
вут кăлар — устроить пожар
пăрахăçа кăлар — 1) забраковать 2) привести в негодность
юрăхсăра кăлар — 1) забраковать 2) привести в негодность
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду
тинкене кăлар — измучить, вымотать, довести до изнеможения
ухмаха кăлар — свести с ума, лишить рассудка
чапа кăлар — прославить
чуна кăлар — 1) испустить дух 2) вымотать душу
чысран кăлар — обесславить
ят кăлар — ославить, распустить дурные слухи

сăр

◊
Сăр шыв — река Сура

сăрăх

1.
сочиться, просачиваться, протекать, проникать
пробиваться
шыв сăрăхса тухать — пробивается вода
кранран шыв сăрăхать — из крана сочится вода

пиç

◊
питĕм пиçрĕ — я осрамился, мне было стыдно
Хăна килсен аш пиçет, аш пиçмесен пит пиçет. — посл. Для гостей мясо варится, а если не доварится, то хозяин осрамится.
пиçмен пашалу — недотепа
пиçнĕ шыв — кипяченая вода
ăшĕ пиçрĕ — он измучился

авăрлан

II.
быть омутистым, изобиловать омутами, водоворотами
шыв унта та кунта авăрланса тăрать — в реке там и тут водовороты

вĕршĕн

стриж
шыв çийĕн вĕршĕнсем вĕçеççĕ — над водой носятся стрижи

йăпăр-йăпăр

1.
усил. от йăпăр 1, 2.
пĕчăк ача йăпăр-йăпăр чупса пырать — ребенок семенит ножками
валак тăрăх шыв йăпăр-йăпăр юхать — по желобку бежит вода

пĕтĕрĕн

2.
извиваться, изгибаться
шыв пĕтĕрĕнсе юхать — речка течет извиваясь

пакăл-пакăл

1.
подражание бульканью, журчанию
шыв пакăл-пакăл туса юхать — булькая течет вода

пароходство

пароходство
юхан-шыв пароходстви — речное пароходство

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вит

покрывать
одевать
зарывать
проникать
шыв витрĕ ата витĕр — вода проникла через сапоги
халĕ шыв витмест — теперь вода не пройдет, вещь не промокнет
вар витти — понос

йĕпен

обмочиться; мокнут; пĕтĕмпех йĕпен – взмокнуть; шыв кутне пырсан ура йĕпенмесĕр çук, теççĕ – подошедши к воде нельзя не обмочить ног, говорят.

74 стр.

йух

течь, литься
йухăн шыв — проточная вода

курка

ковш
шыв курки — ковш для воды
савăш курки — любовный ковш
çичĕ курка сăра — семь ковшей пива
курка шыв — ковш воды
курканăн-курканăн — ковшами
йатлă курка — именной ковш

куç

I.
глаз
куç тĕкĕ, хăрпăвĕ — ресница
куç хупаххи — веки
куç харши — бровь
куçлă çĕрĕ — перстень
куçа-куçăн, куçран куçа — на глаз
куç хыçĕнче, кут хыçĕнче — заглазный, заглазно
куç кĕски — зеркало
куçран тайăл — ослабеть глазами
куç хыв — высмотреть, пометить
куçлă хура — медовый цвет
куç шурри — белок (глаза)
куç хури — зрачок
куç çулĕ — слеза
куç хĕс — прищуривать глаза
куç хуп — мигать, жмуриться
çăл куçĕ — родник
йĕп куçĕ — игольные уши
шыв куçĕ — полынья
Атăл куçĕ — полынья на Волге
куçлăх — очки
куçран кайни — сглаз
куç чĕлхи вĕр — отчитывать от сглаза
çын çине час сивĕ куç ӳкет — человека легко можно сглазить
куç курла выльани — игра в жмурки
куç хӳри — внешний угол глаза
куç сăмси — внутренний угол глаза

кӳр

приносить, привозить; йĕркене кӳр – приводить в порядок; шыв кӳме кай – итти за водой.

106 стр.

пайан

сегодня
пайанхи — нынешний
сирĕн пайанлăха шыв пур-и? — есть-ли у вас воды на сегодня?

пуç

голова
начало
начальник
главный
колос
покорность
аслине пуç — старшему покорность
пуçлă йĕп — булавка
пуçла — начинать
пуçлан — начинаться
пуç-çап — челом бить, покланяться, молиться; жаловаться, благодарить
пуç çавăр — отуманить
кил пуçĕ — домоправитель
туй пуçĕ — распорядитель свадебного пира
çарă пуçĕ — полководец
йал пуçĕ — вождь деревни, своего народа
шыв пуçĕ — исток, вершина реки
çырма пуçĕ — начало оврага
вар пуçĕ — начало долины
кӳлĕ пуçĕ — начало озера
шурăмпуç — заря
вут пуççи — головня
çул пуççи — проводник
хул-пуççи — предплечие
ал-пуççи — плечо
пуç пÿрне — большой палец
пуç тури — гребень
пуç тăрри, тӳпи — темя
пуç шăмми — череп
пуç йанаххи — виски
пуç тутăри — головной платок
пуç-кашăл — венец
вăл кĕнекене пуçĕпех патăм — я отдал ему эту книгу совсем
пуçламăш — начало
пуçне — кроме, отдельно, особенно, исключая
пăт пуçне пиллĕк пус тӳлес пулать — нужно платить по пять копеек с пуда
пуçах, пучах — колос
хăмла пучаххи — хмелевая шишка
пуçалăх, пуçелĕк — из головы, брус в окне
пуç вĕçĕ — изголовье
пуçлăх — начальник; глава
пуç хирлĕ ӳкер — упасть стремглав п
пуç хур – ложиться ("голову класть")
çичĕ çул йамшăк чупрăм, пĕр турта пуç катмарăм — семь лет я гонял ямщину и не отколол конца ни у одной оглобли
пуç-тах çын — бесшабашный
пуççăрла [Етĕр.] — быть бесшабашным
пуç çинчен пĕркен — закрываться с головой
çын пуçне пĕрер çăмарта пĕçереççĕ — на человека варят по одному яйцу
пуçланса кайать — начинается
ĕçле пуçлать — принимается за работу
ĕрет пуçланса йарать — начинает ряд

сар

стлать, расширить
распространять
шаналăк сар — растели полог
тӳшек сар — постели перину
сартар — велеть  разостлать
килсе сартарчĕ — он приказал постлать
йат сар — распространить молву, прославить
чап сар — распространять молву
сарăл — распространяться, расширяться
шыв сарăлать — река разливается
йывăç çулçисем сарăлчĕç — распустились древесные листья
кĕтӳ хире сарăлса кайнă — стадо разошлось по полю
саркалан — топорощиться
сарăлтар — расширить (понуд. форма)
хăй пахчине сарăлтарчĕ — он расширил свой огород
чап сарăлтарать — он распускает молву
сарлака — широкий
сарлакăш — широта
Атăл сарлака — Волга широкая
пӳрт ăш-чикки сарлака — внутренность избы обширна
сарма — скатерть
сĕтел сарми — столовая скатерть (широка)
хырăм сарлăхĕ — подпруга
сарни — женский наряд из прозрачной ткани, распускаемый полотном от затылка до поясницы
сарăмсăр — немедленно, внезапно

сăрхан

просачиваться, процеживаться; куркашĕчне (курка ăшĕнчен) шыв сăрханать – вода просачивается через ковшик.

168 стр.

сăхăн

течь, просачиваться; ку витре сăхăнать – из этого ведра течет. Ку витререн шыв сăхăнать – из этого веда вода просачивается.

169 стр.

суккăр

слепой
суккăр пирки пуçтаратăп — сослепу собираю
суккăра сĕт те шыв — слепому и молоко вода

супăньла

намылить
супăньлă шыв — намыленная вода

сывлăм

роса
сывлăм шыв — роса

çĕр

земля
место
çĕр-шыв — земля и вода
çĕр ĕçлекен — земледелец
çĕр çырли — клубника
çĕр чавакан — землекоп

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

ик

(ик') или ик, ик (ик', ик') или ик, ик, ик (ик', ик', ик') п. икоте. Шурăм-п., № 27. Карланкăра ик, ик, ик! тăвать пулсассăн... 1b. Çын: ик! ик! тейе пуçласан, тăхăр сыпкăм (глотков) шыв ĕçес пулать, вара чарăнать. Нюш-к. Ик тăврăм. Я икнул.

сайăм

неглубокое место в реке. Но у СПВВ. ТМ. Сайăм = тарăн шыв. (Сомн.).

сакăлта

(сагы̆лда), уступ, образованный в почве; ухаб, обрыв. Яргуньк. Зап. ВНО. Сакăлта, уступ; уступчатый. Ib. Сакăлтана пыриччен, сакăр çулпа пымалла. Т. II. Загадки. Сак, сак, сакăлта, савăрвунă сакăлта. В Хорачка: сагы̆лдак. Сред. Юм. Сакăлта тесе çôл çинчн пĕчикрех лакăма калаççĕ. (Небольшая впадина на дороге). Торп-к. † Сакăрвоннă сакăлта, сакăрвон тенкĕлĕх лашине çапса утми турăмăр. С. Тим. Сак, сак, сакăлта, сакăрвунă сакăлта, (Пусма). Сĕт-к. † Тăхăрвоннă тухури, сакăрвоннă сакăлти, сакăрвон тенкĕлĕх лашине çапса отми турăмăр. N. Малтан тӳрем çĕр, унтан тӳрех сакăлта (обрыв). N. Çĕнĕ çуна, сăрлă ӳрече, сакалтана сикмин — лайăхчĕ. Сам. 71. Сакăлта çыр хĕрринче, тăмлă, хытă çĕр çинче курнăччĕ эп пĕр чечек. Тюрл. Çорконне шыв çорса кайнă та, сакăлта полнă (обрыв). || Углубление в реке. СПВВ. Х. Сакăлта; шывра пĕр тĕлте пĕр пĕчикçĕ кăна тарăн тĕле сакăлта теççĕ. Ст. Чек. Сакăлта = авăр. Буин. Шывра тăнă чух манăн урасем пĕр сакăлтана анчĕç кайрĕç (провалились в углубление). См. сакăлтак, санкăлта.

сакроль

закрой. Сред. Юм'. 'Ôрай хăмине саккрольлă хăмаран тусан, шыв та каймас.

салам пар

приветствовать. Альш. Çул çинче ват çын мĕн тĕл пулсан, ăна куракана пĕрне салам парат, çăкăнат (присядает, делает реверанс). Ib. Салам парат, теççĕ çавна чăвашсем. Шел. 22. Кĕрсен, çĕлĕк силлесе кĕрӳ салам паратьчĕ. СПВВ. † Кĕрекере ларнă ватăсене салам парса тухам-и? ДФФ. Çамрăк хĕрарăмсем (кинĕсем) ваттисене (хуняшшĕпе хунямăшне) пуççапса салам паратьчĕç (в пер-вый день мункун'а). Туй. Татах салам парат кĕрт-сурта, хăрах урипе чăркуççине лара-лара виç хутчин. Пис. Çĕнĕ çын (молодушка) вĕсене салам парса ĕлкĕреймесен, тăкаççĕ те вĕсем. Юрк. Хăй (мăн-кĕрнӳкерĕ) малтан кĕрет те, хăтăшне-тăхлачăшне салам парат. Янш.-Норв. Туй халăхĕсене апат çитерсе пĕтерсен, çĕн-çынна (молодушку) салам пама илсе каяççĕ. Ăна акă мĕнле илсе каяççĕ: унта пуринчен ытла вĕт-шак питĕ нумай пухăнать: хĕрсем, арçын ачасем пухăнаççĕ. Пĕр хĕр çăл хĕрне кĕвентепе икĕ витре илсе анать. Унăн хыçĕнчен çĕн-çын та, тата ытти ача-пăчасем те анаççĕ. Çăл хĕрринче леш хĕр шыв ăсать те, çĕн-çынна çĕклеттерет. Вăт ĕнтĕ киле тавăрăннă чухне ачасем çĕн-çынна сырăнса илеççĕ те: салам пар та, салам пар! тесе кăшкăрса тăраççĕ; çĕн-çынна малалла ниепле те уттармаççĕ, çĕн-çын вара лăп-лăп лапчăнать. Çапла ăна ачасем пӳле-пӳле киле çитеччен виç-тăват хут лапчăнтараççĕ. Çавна салам пани теççĕ. См. Магн. М. 205. Орау. Туй пулсан тепĕр куннĕ упăшки хурăнташĕсене кĕçĕн-çын (молодушка) парне парать, çавна салам панă кун теççĕ. N. Салам панă кун („молодушка на другой день свадьбы у печки делает печке реверанс“).

саламат кĕперри

радуга. Сред. Юм. Саламат кĕперри çăлтан, ел Атăлтан шыв илет. СПВВ. Х. Саламат (сарамат) кĕперĕ, радуга. Бел. Гора. Саламат кĕперри çумăр валли шыв илет çăлтан. См. салават кĕпери, сарамат кĕперĕ, асамат кĕпери, сĕвек кĕперри, сĕрен кĕперри, сӳрекке кĕперри.

салан

разбиться. Артюшк. Çĕлен ӳксе салайса каят та, вилет вара вăл. Яргуньк. Пурçăн тĕвви пулăттăмччĕ, хĕрсен хумĕн (= хĕвĕнчен) тухмăттăмччĕ, салтак пултăм — салантăм, куçран ӳкрĕм — çухалтăм. N. Ăна хĕçпе кассан, хĕç саланса каять. N. Çав чул çине ӳкекен саланса кайĕ. N. Халăх пички шыв турттарнă çĕртех ишĕлсе анчĕ, тĕнĕлĕ хуçăк, ураписем саланнă. Ст. Шаймурз. Старик кăмакана хума хушнă. Ача хунă. Унтан: илсе пар, ачам, тенĕ; вăл илсе панă, вара ачана вырттарса виççĕ кăна пенĕ, кашни пемессерен саланса кайнă. || Расходиться. N. Килĕсене саланаççĕ. Они расходятся по домам. N. Киле саланма вăхăт çитет. М. Сунч. Çак юрра юрласа пĕтерсессĕн, киле саланаççĕ вара. Ягутли. Хĕвел ансан тин саланса пĕтеççĕ (окончательно расходятся). Юрк. Пирвайхи çула пĕр пин нумĕрĕ салансан (разойдется) пит те аванччĕ. || Распускаться. || Разрываться (о снаряде). || Рассеиваться, разбрасываться. Орау. Вăсем саланса (или: саланса-туса) пурăнмаççĕ, пĕр çĕре пуçтарăнса пĕрле пурăнаççĕ, Они живут не разбросанно, а в куче. || Разбежаться (о глазах). Ашшĕ-амăшне. Куçĕсем саланса кайнă, алли хĕрĕ пуçĕ çинчен шуса анса хытса кайнă (у умершего). Б. Олг. Эх, япаласам лайăх лапкара пăхса, коç саланса карĕ, тет. Орау. Ман тĕр тунă чухне куç пĕтĕмпех саланса каять. Ib. Çуркунне тултан пӳрте кĕрсен вара, темме пĕтĕмпе куç-пуç саланса каять. Ст. Чек. Саланнă куç (ӳссĕр çыннăн). || Расползаться. N. Пыйтăсем пĕтĕм тумтир тăрăх саланаççĕ. Вши расползаются по всему платью. || Разлететься. Б. Хирлепы. Хурăн çинчи хур хурчки хурсам çине саланать. (Ястребов несколько, и они разлетаются по гусям). || Разноситься, износиться. Якейк. Çăпата пĕтĕмпех саланса карĕ (совсем не годится носить). Ib. † Порçăн тоттăр эпĕр полсаччĕ, хĕр пуçĕнче çӳресеччĕ, саланса ӳкессĕн туйăнсаччĕ, кăçалхи çолах саланса ӳкрĕ. || Раздеваться. Перев. || Разоряться. Собр. Кимĕ яракан хуçа та саланать, теççĕ. (Послов.). || Начинать болтать всякую чушь. Орау. Кăшт ĕçсен (или: пуçне пырсан), саланать вара ку старик: тем те калаçать, аван мар апла.

салат

солод. Орау. Салат тăвас тырра пирĕн алласа тасатаççĕ малтан, унтан катка çине тултараççĕ. Унта вара шыв тултараççĕ. Салат тырри вара çав каткара икĕ талăк шӳсе ларать. Унтан каткаран кăларса шывне ала витĕр сăрхăнтарса салат вырне тултарса саркаласа хураççĕ. Ăна: салат кăларатпăр, теççĕ. Çиялтан япалапа (шăналăкпа-и, çула пулсан купăста çеçкипе) витеççĕ. Çапла тăнă çĕрте тырри шăтать те, ăна салат теççĕ. Унтан ăна типĕтсе авăртаççĕ, унтан сăра тăваççĕ. См. сăра. Т. II. Загадки. Кăмака çинче хуртлă кĕççе выртать. (Шăтнă салат). Шемшер. † Ташлăр халĕ, инкисем, салатне туса панăшăн. (Сорхори юрри). Вомбу-к. Салат (ăна ырашран тăваççĕ), салатпа палан пĕçереççĕ, йăвăç улми пĕçереççĕ.

салма

салма. Моркар. Салмана ясмăк çăнăхĕнчен тăваççĕ, тата квас салми полать. Сред. Юм. Салмана, йăваласа туса, çĕçĕпе касса тăваççĕ. Ib. Татнă салма, йăпăлти салми, кашăк салми (разные виды салмы). Юрк. Салмасене пирĕн чăвашсем виç-тăват тĕрлĕ тăваççĕ: каснă салмасем, йăпăлти салмисем, татнă салмисем. Салмасене пурне те çăнăхран тăваççĕ: пăрçа çăнăхĕ çине пăртак ыраш çăнăхĕ хутăштараççĕ. Хăш чухне ыраш çăнăхĕ вырăнне тулă çăнăхĕ е пăри çăнăхĕ. Çăнăха шывпа хутăштрса çăраççĕ, тутлă чуста тăваççĕ. Ăна, тата-тата илсе, унаççĕ. Унаçĕсене çĕçĕпе касаççĕ, йăвача пек туса. Ăна каснă салма теççĕ. Хуранти шыв вĕреме кĕрсен, салма яраççĕ. Салми пиçсен, ăна юрма ярса, пăрăç ярса çиеççĕ. Йăпăлти салми чустине малтан йĕтĕрпе пусса сараççĕ, хут пек тикĕс те çӳхе тăваççĕ. Ăна кайран, çине-çине хутласа хурсан, çĕçепе касса вĕтчеççĕ тураççĕ. Лапша пулат. Ăна вара, хуранти шыв вĕреме кĕрсен, хурана ярса пĕçерсе çиеççĕ. Татнă салмана каснă салмапа пĕрех тăваççĕ, анчах унаçне çĕçĕпе касмаççĕ, хĕрарăмсем пӳрнисемпе татса илсе, ывçă тупанĕ çинче çăмах тăваççĕ; кăшт çăтма çăмăлтарах пултăр тесе, çаврака тăваççĕ. Пĕр тиркĕ çăмах тусан, ăна вара, хуранти шывĕ вĕреме кĕрсен, тăвар калаттарнă шыва салмине яраççĕ те, пĕçереççĕ. Салмана хăш чухне ашпа та пĕçереççĕ. Хăш чухне тата паранкă та тураса яраççĕ. Хăш чухне тата, çула пула пуçласан, пултăран ĕлкĕрсен, ешĕл пултăран та тураса яраççĕ... Салма чăвашăн чи юратнă яшки.

саман

время (обстоятельства), период времени. Пшкрт. Мĕнле саман килет — незнай, каласа та итлемесчĕ. Кильд. Авă, халь шыв ăсма ятăм та, халĕ мĕн саман çитрĕ, ачуна пĕре те ятламастăн час килменшĕн, тет. || Миг, момент. Истор. Пĕр саманра карташне темĕн чухлĕ çын пырса тулнă. Хăр. Паль. 31. Пĕр саман та пулсан тытăнса тăтăрччĕ. Янш.-Норв. Лешĕ нимне пĕлмесĕр пĕр самантах çывăрса каять, тет. См. след. сл.

сан

сало (лед). В. Олг. См. сам. ТММ. Сан, лед береговой, первый лед при замерзании реки, лед по берегу реки. Слеп. Прохот çинче сан полать, пăр тохать; сантан пăр полать. N. Хĕлле Атăлăн хăш енче сан пулать, çав енче тырă пулать, теççĕ. (Сан тесе Атăл ларас умĕн юхакан пăрсене калаççĕ). Питушк. Сан (пăр) килет, Сăрă урлă каçма юрамасть. Тюрл. Атăл çине сан кĕнĕ (лед уже идет осенью). Пухтел. Сан юхать (сĕлтĕленсе юхать, çăра шыв пек). || Заносы снега волнами. Собр. † Вăрман хĕррине сан хывнă, епле иртерем-ши лашама. Хурамал. Юр кăçал сан-сан выртать (тикĕс мар, ярăм-ярăм сăрăнтă пек пулса выртать). СПВВ. † Аслă çул хĕрне (вар. хĕррине) сан хывнă, епле ирттерем-ши çунана. СПВВ НИ. Сан — çул çине вĕçтерсе картлă-картлă лартнă юр. ЧП. Аслă çулсем урлă сан хывнă.

сап

рассеивать, разбрасывать, посыпать. Собр. † Тĕрлемес хапхинчен кĕнĕ чух пăхăр сапса кĕтĕмĕр. М. Тув. † Хура шăрçа ярăмне сапса яма пулмарĕ. Ала 55. Алăк урлă каçсанах, эпĕ унăн куçне çăнăх сапса тултартăм та, тухса тартăм. Изванк. Ăна киле юлса ана тăрăх уçăпа (= ывçăпа) тырă сапма пар, турă. („Тĕп саканче пăт чӳклени“). Ау 339. † Кăйăк-хурсем кайăççĕ карталанса, сап-сар сĕлĕ сапсан та чарăнас çук. Орау. Питрен хăйăрпа сапрĕ те, пĕтĕм куçа хăйăр тулчĕ. Янорс. Вара çуннă çĕртен пĕренисене пакурсемпе турта-турта антарса, аяккала сĕтĕрсе кайса, юрпа сапа-сапа сӳнтерчĕç. Завражн. Сапса янă, разметала (обезьяна горох). || Плескать, выливать. Коракыш. Куркари шыва çĕре сапса янă (она). N. Куркапа шыв сап (плескать из ковша). Юрк. Эсир хăвăр: вăл эрехне мĕн тăватăр? тесе ыйтатăр. Эпир ун пек начар эрехе юлашкине пуçтарнисене çапла сапса тăкатпăр. || Класть яички (о пчелиной матке). Вĕлле хурчĕ 3. Çăмарта сапма (тума) амăшĕ çуркунне хуртсем вĕçме пуçлачченех пуçлать те... || Метать икру (о рыбе). N. Пулă вăлчă сапать. Рыба мечет икру.

сапаланчăк

(-џ̌ы̆к), разбросанный, рассыпанный; разбросанно. СПВВ. НН. Сред. Юм. Сôрăхсĕм пит сапаланчăк çӳреççĕ, кайса хăваласа пуçтарса килĕр-ха çавсĕне. Чăв. ялĕ. Анисем сапаланчăк, уй урлă уй выртать. Янтик. Ку кĕпесене ма пит сапаланчăк прахнă (разбросанно). Кан. Сапаланчăк выртакан анасене пĕр çĕререх пухса, вак-тĕвек анасене шултăралатмалла. || Брызги. Дик. леб. 41. Шыв сапаланчăкĕ вĕсене, çумăр çуса йĕпетнĕ пек, лачкам тунă. || Отрепья. Янтик. Ку кĕнеке сапаланчăкне (отрепья) кăçта исе каян эс?

сапăнчăк

(-џ̌ы̆к), разбросанный; разбросанно. Сĕт-к. Утсампа кăçал пит сапăнчăк тохаççĕ. В ночевую с лошадьми ездят одновременно в разные места. Ib. Пирĕн ялăн уйсам пит сапăнчăк, çав сапăнчăкки пăр тивасран (= тивесрен) хӳхĕм. КС. Çар пит сапăнчăк пырать. Войско идет в беспорядке и редко (не плотными рядами). Ярмушка-к. Ку вырăна тĕрлĕ сапăнчăк çĕртен пуçтарăнса ларнă (жители). N. Пĕчĕкçеççĕ çырма, сапăнчăк шыв, вĕт çирĕксем пусса çĕнтернĕ.

сапак

(сабак), кисть ягод, черешок с ягодами. Альш. Щибач. Пĕр сапакне татса ил. Тюрл. Пилеш сапакки. N. Сапак, черешок, напр., у ягоды, черемухи (çупкăм — вся кисточка). Юрк. † Çĕмĕрт-йывăç сапакра, палан-йывăç чечекре. Хурамал. Сапак тесе пилешĕн пĕрчи ушкăнне калаççĕ. АПП. † Пилеш айĕнчен тухнă чух пилеш сапакки саланчĕ. Çутт. 145. Хурлăхан тĕммисем çинче çырла сапаккисем хĕп-хĕрлĕ пиçсе ларнă. Ала 62. † Хура шыв тăрăх çĕмĕртлĕх, сапакне тая лараçке. || Кисточка. Юрк. † Тăваткăл кӳме — сарă кӳме, тăватă кĕтессинче тăватă сапак. || Стручек. N. † Ешĕл сапак мĕшĕн, ай, ешĕл-ши, çамрăк ĕмĕр мĕшĕн те, ай, кĕске-ши. Бур. † Арпус чечек мĕшĕн шурă-ши, ешĕл сапак мĕшĕн ешĕл-ши? Тюрл. Сапак, стручек. Ib. Пăрçа сапакки. || Снизки. ЧП. Вуникĕ мерченĕн сапакки çук. Кĕвĕсем. Вуник пĕрчĕ мерчен сапакĕ çук. Янтик. † Сакăр пĕрчĕ мерчен сапаксăр, пирĕн çамрăк пуçсем телейсĕр. Кĕвĕсем. Симĕс сапак хушшине ӳпке-мерчен ан тирĕр. См. ӳпке-мерчен. || Назв. бус. К.-Теняк. Изамб. Т. Сапак, какое-то украшение. МПП. Сапак, зеленый камень или бусы (украшенне). N. † Йывăçран сапак туни çук, ырă тумтир çумне хуни çук. [См. саяк]. || Петля у пуговицы (и вся пуговица?). МД. † Аçалă-амалă ывăл-хĕр кĕмĕл тӳме сапакĕ. || Membrum virile. Елле. Сапакки ĕçлемест. Non surgit, quasi praemortuum jacet m. eius.— Observare solent Tschuvaschorum feminae virorum suorum gravi aliquo morbo laborantium inguina; quae si matutinis languida atque inertia iacere videriut, invitabilis mortis signum id esse arbitrantur. N. Сапак тесе пĕчĕк ачасен тӳммине калаççĕ.

сапла

чинить, заплатить, пришить заплатку. Юрк. Кунне вăхăт пулмасан, каç ларса саплама та юрат пулĕ. Ib. Сапласа ывăнтăм, тетĕн, ху çаплах çĕтĕк кĕпе тăхăнтаратăн, вăл епле апла? Ib. Санăн кĕпӳсене сапла-сапла та ывăнтăм пулĕ. Якейк. Çăпатая саплаççĕ (= çăпатая хуçсан, ăна саплаççĕ). ||Заткнуть (дыру), заделать. Т. VI, 11. Сивĕ кĕрес шăтăксене саплама малтан хатĕрленĕ мăка (мох) турă умне хурса кĕлтăваççĕ. Бгтр. Вара аллине пылчăкпа сапларĕ, тет те, киле шыв ăсса кайрĕ (кĕçĕн çын), тет. N. † Уратине хуçсассăн, ăвăспала (осиной) саплăпăр. || Заплатить, возместить. Байгул. † Ай, аттеçĕм, аннеçĕм, ĕçрĕмĕр-çирĕмĕр, салат-хăмлине саплас пуль. (Ĕçкĕ юрри). Ib. Тĕслĕрен машинăсем салатаççĕ, кайран сапламалла. Ib. Вăл хăйне хăй саплать. Оно само себя возмещает, „заплатывает“. Т. VI, 59. Çын анине, çаранне ан ĕмĕтлен, хăвăн юлин юлтăр, сана уншĕн турă амăшĕ саплĕ, тет. Пшкрт. Эпĕ ĕçнĕ-çинĕ вырăння сере торă саплатăр (гов. в гостях при выходе). Шибач. Окçа сапла, Регули 164. Ĕçленĕшĕн мана сапларĕ. Ib. Хăшĕ (кам) çĕмĕрчĕ, çав (вăл) саплĕ. || Наверстывать. Орау. Паян кăнтăрла çитичченех çывăртăм, ĕнер çывăрманччĕ те, ĕнерхине те сапларăм. || Покрыть (расход). ТММ. Выльăх сахаллисем, расхут саплама юрĕ тесе, ĕç шырама каяççĕ. Çам. Хр. Пĕр хуран (яшка) пĕçерсе сутсах расхутне сапласа 40 тенкĕ пулчĕ.

сарăл

(сары̆л), расширяться (в стороны), увеличиваться в обьеме. N. Ăшăпа пур япала та сарăлать. Хорачка. Сарăлса каять. Расширяется. || Разбухать, размокнуть. N. Алăк йĕпенсе сарăлнă — хупăнмасть. N. Йăвăç йĕпенсен сарăлать. || Расстилаться, распуститься. Пазух. Хăрантсуски тутăр, шурă çӳçе, сарăлайса ӳкрĕ шыв çине. || Разливаться. Аттик. Юр ирĕлнипе çырмасене шыв тулса сарăлса каять. N. Ванданкă таçта çитех сарăлса кайрĕ. || Расходиться. Кан. Сĕт тăмламĕ сарăлса каймасăр, çĕр пек, тĕпне анса ларать. || Распускаться (о листьях, цветах). N. † Уй варĕнчи олмаççи, çӳлчи сарлать, уй толать, уй илемне вăл кӳрет. С. Дун. † Хурăн çулçи сарă çулçă, сарăлчĕ-ӳкрĕ шыв çине. Толст. Пăртак тăрсан, улма йывăççисем чечеке ларчĕç, анчах чечекĕсем пурте сарăлнă-сарăлманах тăкăнчĕç. N. Акнă япаласем пĕр-икĕ эрнерен ӳссе сарăла пуçларĕç. N. Пахчара çамрăк йывăçсем те аван сарăлса кайнă. || Светить полным светом (о солнце). Никит. Хĕвел тухса сарăлсан... ТХКА 72. Хĕвел тухса сарăлчĕ, ăшăта пуçларĕ. КАХ. Ир хĕвел тухса сарăлсан... Ала 21. Хĕвел тухса сарăлсассăн, хайхи улпут Иван патне карап курма пырать. || Расходиться (о воротных столбах). N. Хапха юписем сарăлса кайнă. || Разьезжаться (о ногах). Орау. Ура сарăлса каять. || Раздуваться, объедаться, наслаждаться. Н. Лебеж. † Çиччĕр, çиччĕр — сарăлччăр, хырăмĕсем çурăлччăр. N. Чĕресси-чĕресси çĕр-çырли, çисе сарăлса (поесть досыта) пулмарĕ. Орау. Чей ĕçсе сарăлтăм пĕтĕмпех (хорошо распарился). КС. Апат çисан, хырăм латах сарăлса карĕ. ТХКА 55. Эсĕр халĕ сивĕре ăшă пӳртре ăшăнса, сарăлса ларас, эпĕр, уялли çынсем, шăнса вилес-и вара? N. † Сарă-кайăк сарăлни олăх выти ( = ути) çоличчен. || Распластаться, расплющиться. Баран. 56. Казаксенĕн ырă учĕсем, сарăлса (распластавшись), çӳлелле çĕкленсе, çĕлен пĕк тăсăлса çырма урлă вĕлт тăваççĕ. Якейк. Пĕре анчах чышкăпа сăмсаран çапрăм, патнех сарăлса анчĕ (или: сарăлса та анчĕ. Распластавшись, упал без чувств). || Широко раскинуться; широко расположиться, занимая большое место. Ск. и пред. 38. Сарăлса ларать (раскидисто) пĕр ватă юман. Ib. 53. Пысăк сĕтĕл умĕнче тăрать Петĕр сарăлса. Баран. 91. Кетĕвĕ-кĕтĕвĕпе выльăх-чĕрлĕх сарăлса çӳрет. Пазух. Тарăн-тарăн çырмара та хурĕ ларать сарăлса. Собр. † Вăрăм чăрăш тăрринче чăпар куксем авăтаççĕ: хамăр тăвансем килнĕ чухне сарла-сарла авăтаççĕ, çичĕ ютсем килнĕ чухне тĕршĕне-тĕршĕне авăтаççĕ. || Упариться (о каше), распариваться (о посуде). Юрк. Пăттисем хуран тĕпне ан лартăр, аван сарăлтăр, тесе, калекпе ялан пăтратах тăраççĕ. Трхбл. Йывăç савăт-сапа, вĕрилесен, сарăлать. || Быть в довольстве. Хурамал. Эпир çырă, эсир сарă, тăвансем, пурăнаяр пăртак сар улма пек сарăлса. О пьяницах. Ырă курса сарăлса пурăнатпăр (в довольстве). Аку 202. Пуян, юрăхсăр ĕçсем туса, сарăлса пурăннă. N. Сарăлса пурăнма юратаканни чĕрĕлех вилнĕ вăл. Юрк. Тăшмансене сарăлма ирĕк памăпăр. Баран. 18. Тинех вара ирĕк çĕрте пурăнăпăр сарăлса. N. Ĕмĕр иртнĕ пик туйнать, пĕр сарăлса пурăнмасăрах. || Развиваться физически. N. Ӳссе сарăлса çитнĕ. Доразвился физически. || Распространяться (о молве и пр.). Изамб. Т. Хыпар сарăлнă. Распространилась молва. М. Тув. † Манăн варли чиперри вулăстипе сарăлнă. Скотолеч. 17. Кăрчанкă сарăлса кайнă (по телу). || Переноситься, расплываться. Ерк. 14. Çавăн çулла туй пулать. Чĕкеçĕн шӳхăшĕ çакăнта сарăлать, вĕри юнлă чĕри çак сывлăшпа сывлать.

сарăх

(сары̆х), желтеть, стать желтым. Çутт. 33. Ыраш пусси пушансан, вăрман тăрри сарăхсан. N. Сарăхса кая пуçланă калчасем çине куççулĕпе пăхатăр. Хурамал. † Çул хĕринчи пултăран тĕнĕл пуçпе сарăхнă. N. Пуринчен ытла лаша тирĕслĕкпе сурăхăнне шыв сапас пулать, ахаллĕн хăйăрлă вырăна тăксассăн, унпа калча сарăхса каять. ТММ. Сарăх, желтеть, напр., при желтухе. С. Дув. Тĕтĕм-сĕрĕм тухса сарăхрĕ. || Бледнеть. N. Ку çын сарăхса кайнă. N. † Ай, çутă сăнăм, хĕрлĕ чĕрейĕм, лайăх çимĕçпа (апатпа) çутăлать, йăвăр хуйхăпа сарăхать.

сарă шыв

капающая весною с крыши желтая вода. Юрк. † Сарă хăмăш тĕпне сарă шыв кайсан, çуркунне пулнине çавăнтан пĕл.

сасă

(сазы̆), звук, голос; шум. См. сас. К.-Кушки. Сасăпа вула. Читай вслух. Орау. Урамра ача сасси. N. Аялтан илнĕ сасă, низкий звук. Алик. † Тăнкăл-тăнкăл мăй чанĕ, мăй чан сасси вăрманта, ыр ача сасси ял çинче. ЧП. Юрă сассине саватăп. Орау. Манăн пĕтемпех сасă пĕтрĕ. У меня совсем нет голоса. Пшкрт: _мэ̆_{н п̚}ор-с’ок са_сси_нэ кы̆чкы̆рат. ЧС. Тулта кăшкăрнă сасă та макăрнă сасă анчах илтĕнет. Синерь. Кукша кайăкра çӳренĕ чухне ача макăрнă сасси илтрĕ, тет. Шурăм-п. Кăмака çумĕнчереххисем хыйă йăтнă та, сасă тухтăр тесе, кăмакана: шат, шат! тутараççĕ. N. Юрлаяр-и сасă тытăниччен. Собр. † Сĕн вăрманта куккук авăтать, сассисем тухаççĕ хирелле. Ib. † Çак аппаçăм туйĕнче юрлаям-и сассăм тытăниччен. Баран. 56. Çавăнтах пурăнас кун-çулĕсем пĕтнĕ, сасă та кăларайман (разбились вдребезги). N. † Акăш килет ту тăрăх, сасси килет шыв тăрăх. Кĕвĕсем. Аякран илтсен, кĕмĕл сасси пек, патĕнчен илтсен, ылттăн сасси пек илтĕнет (пение соловья). Сятра. Сасси çӳхе = сасси çинçе. (Говорится в загадке про „вăрăмтуна“). N. Ку сасса (на этот голос) Ворчинский амăшĕ чупса пынă. ТХКА 50. Вăрманта лаша çинĕ сасса тăнласа çӳрĕпĕр. Ib. 48. Хапха сасси илтĕнчĕ. Алкум алăкĕ уçăлса хупăнчĕ. || Слух, молва, известие. N. Онăн та (и об этом) сасси пĕтрĕ. Может эпир Киева каятпăр пуль, çапла сасси пур. ГТТ. Пушчăра укçа сасси илтĕнет (ходят слухи о найденных деньгах). Абыз. † Пахчи-пахчи купăсти, качка çияс сасси пур, çийин-çийин çийи-ке, пире валли кучан пур. Байгул. † Сат-сат пахчи, сат пахчи, сат пахчинчи сар-кайăк, чĕпĕ кăларас сасси пур. Çакă ялăн хĕрĕсем тухса каяс сасси пур. Сунчел. † Карта çумĕнче куршанкă, куштан пулас сасси пур. Чураль-к. † Поть-потьăльтакки путяни, çурă кăларас сасси пур. N. Ку сасă каллах пирĕн ял çыннисене питĕ хăратрĕ. АПП. † Эпир килтĕмĕр, каятпăр, хыçăмăртан сасă пулминччĕ. Чт. по пчел. Халĕ те тăваççĕ, тени сасси пур.

сахал

(саhал), мало. Якейк. Нумай пĕл те, сахал калаç. С.-Устье. Унпа сахал (этого мало), эпĕ виçĕ тенкĕ хурап. Шурăм-п. Çăлта шапа çук пулсассăн, шыв лайăх мар вара: ăшă, сахалли те сахал. N. Тырă сахал тухрĕ (на веса, или с загона, или с воза — вышло меньше предложенного) N. Социалисăмла революциччен чухăн хресченсен çĕрĕ: сахалран сахал юлса пынă. Арзад. 1908,36. Микиçĕн Çитăрăннинчен 5 кăлтăрмаç сахал. || Редко. Скотолеч. 32. Çак чирпе чирленĕ сурăх чĕрĕлекен сахал. N. Çăпан сахалтан сахал туха пуçланă (чири стали появляться все реже и реже).

сывал

истощиться, усохнуть, убывать. N. Çын сывалнă, çăмарта сывалнă, тет. Пухтел. Сывалнă (о яйце, из которого не выйдет цыпленок). Тюрл. Çăмарта нумай тăрсан сывалать. Еçпепе. Çăмарта типсе сывалать. СПВВ. ЕХ. Çывалнă — çăмарта ытлашши пиçсе, хăвăлланса юлни. Сред. Юм. Çăмарта сывалсан, ôнăн ĕшĕнчи шорри иксĕлет. Янтик. Паян яшка вĕресе нумай сывалнă (выкипел). М. Ăнтавăш. Шыв вĕри кăмакара сывалать (убывает). См. сывăл.

сывла

дышать. N. Сывласа илĕр-ха ирхи уçă шăршăллă сывлăшпа каçхи сивĕрех сывлăша. Никит. Пит канçăр, тесе, пуçне сулакаласа, пысăкăн сывласа ячĕç (тяжело вздохнули). Ст, Чек. Витрене кутак сывласан (шыв ĕçсен, шăршласан), сунас (насморк) пулат, тет. (Стар. погов., поверье). Юрк. Пархатарсăр япаласем, вăтана та пĕлмеççĕ, ывăлне сывлама ирĕк памаççĕ (все беспокоят, утруждают). Баран. 94. Ӳте чĕрĕ усракан (живительный) сывлăша тăранасса пĕлмесĕр сывласа тăтăм.

сывлат

понуд. ф. от гл. сывла. Такмак. Пĕр ункине памăр-ши ут кăкарса сывлатма. ТХКА 47. Сывлатса тăратса, кантара-кантара, ал вĕççĕн утă, курăк... Вишн. 75. Çавăнпа пирĕн нумай çӳресен, лашасене кăкарса сывлатсан, тин шăварас пулать, ăна та сивĕ шыв пама кирлĕ мар.

сывлăм

(сывлы̆м), роса. Ст. Чек. Скотолеч. 34. Йĕпе çул сурăхсене ирхине, сывлăм типмесĕр, уя яма юрамасть. С. Дув. † Ах, тусăмçăм, тусăмçăм, каç та чупса пыраттăм, каçхи сывлăм ӳкиччен. СПВВ. МА. Сывлăм (вил-шыв), роса. Торх. Сывлăмпа шулчăсем çине укнĕ апат, медвяная роса, падь. Сред. Юм. Каç сывлăмĕпе, вечерней прохладой. С. Дув. Вăл хире çав Тăван старик ирхине сывлăм çинчен чупса çаврăннă, тет. N. Шăрăха хирĕç сывлăм ӳксе нӳр кӳрет.

сывлăм шыв

сывлăм шывĕ, роса. Юрк. Сывлăм шывĕ ӳксен, çумăр пулмаст. Чув. пр. о пог. 160. Сывлăм шывĕ ӳксен, çăмăр пулмаст. Если роса выпадет, дождя не будет. Алших. † Çырма шывĕ — сывлăм шыв, ишес пулсан, епле ишем-ши? N. Çумăр хыççăн ирхине сывлăм шывĕ хытă ӳкет.

сымар

больной, нездоровый. N. Сымар = сывмар. N. Кил ăшчиккинче кирек кам сымар пулсан, час-часах юмăç патне чупса каятьчĕç. Чуратч. Ц. Ман сăмаха кĕршшессĕн ( = кĕрĕшсессĕн), эсĕ сымарсене чĕртекен пулăн, тесе каласа хăварчĕ, тет. Регули 178. Эп сымар поличчен онта кайрăм. N. Анне сымаррипе çӳрейменрен, эпĕ пĕрре кӳршĕсен пуссине шыв ăсма кайрăм. N. Килте пурте сымар выртаççĕ. Дома все болеют.

сып

хлебать. ЧС. Шыв парсан çăварĕпе сыпат та, сăмсинчен юхса тухат (лошадь). Юрк. † Çак тăвансем асма (= асăма) килнĕ чух сыпаймарăм ăснă кашăкăма. Алших. Кĕселне сыпсан, кĕсел пĕçернипе, сĕт сыпма каçнă чух пурте кĕсел ăшне кĕрсе вилеççĕ, тет. Трхбл. † Хамăр тăван аса килсессĕн, сыпнă яшкамсене çăтаймăп. N. Анне те пер çăмарта илсе çирĕ, тата пăртак сĕт сыпрĕ. Янтик. † Шĕлешен-кайăк чĕппи мĕн çийĕт? Тулă пĕрчи хыпать, сĕт сыпать. Пирĕн аппа-йысна мĕн çиет? — Кулаçне хыпать, пыл сыпать. ТХКА 60. Ирхине тăрсан, пит-куçа çусан, тин уçланă уйранпа сыпа-сыпа, серте-çăмах яшки çисен... Качал. † Пирĕншĕн, апай, ма макрас? Ларас-сăвас ĕне мер, сыпас-çияс сĕт мер. N. † Сыпма та çук син-пыл пĕçерет, тухма (та) çук хуçи тарават. Б. Хирлепы. Сыпса çимелли апатсем, жидкие блюда. О сохр. здор. Тата кирек камăн та: чирлин те, сыввин те, шыва çăвара сыпса çумалла мар (не следует). Сĕт-к. Пĕр чĕлĕ çăккăр касса илтĕм те, твар пуçса шупа сыпса çиса ятăм. || Выпить. Юрк. Эх, сыпмасăр тӳсесси те пит хĕн çав. Эпĕ акă вырăн çук чухне: вырăн çук, тесе, ĕçетĕп. Ib. Сан пек вырăнта пулсан, эпĕ, чăнласах та, сыпса та пăхмăттăм, тет. Ск. и пред. 44. Сыпасчĕ-çке пăртак йӳççине çакăн пек ĕç хыçĕнчен. || Церковный термин: причащаться. || Переносно. ЧС. Ун чухне Пăла (река Була) ейĕве тухас пек сыпса тăрат, тет. П. Яндоуши, Б. Крышки. Каткара шыв сыпса тăрать. Вода в кадке вровень с краями, т. е. она готова пойти через край. Ib. Ма тулли ямастăн? — Халь те сыпсах тăрат вĕт. Что наливаешь неполно? — Итак уж вровень с краями.

сыпкăм

хлебок, глоток. Шурăм-п. Тăхăр сыпкăм шыв ĕçес пулать.

сырлан

назв. растения, galium aparine, подмаренник цепкий (лепчица). Башк., Рак. Собр. Йĕтĕн пулнă (уродился) сырланлă. N. Сырлан — тумтир çумне пит çыпçăнать. Хорачка. Сырлан çын çомне çыпăçат. || Нюш-к. Сырлан, galium mollugi (возможно, спутано с asperula tinctoria), корень идет на красную краску для ниток. Катмакпа кăлараççĕ тымарне, очень меленькие листочки и цветы. || Баран. 115. Чи хӳтĕ çĕрсенче, кĕçе сарса хунă пек, пĕтĕм шыва шыв сырланĕ хупланă (в пруду). Ст. Чек. Вăрман сырланĕ, назв. растения. Пшкрт. Сырлан — шура, вăрăм, çӳхескер (трава).

сысна курăкĕ

(-_гэ̆), назв. растения, polygonum aviculare. Ст. Чек. Сысна курăкĕ = çул курăкĕ (преобладает на деревенских улицах; также растет по заброшенным колеям дорог). Якейк. Сысна корĕк, potentilla anserina. N. Сысна корăк, назв. растения темнозеленого цвета, с маленькими листьями (стебли длинные и извилистые). Чертаг. Сысна кôрăк(к’), мята. Шибач. Сысна корăк(к’), листья круглые, растет на улице; то же, что çол корăкĕ? N. Сысна курăкĕ, подорожннк. Башк. Сысна курăк, подорожник. Питушк. Сысна курăкĕ (стебель тонкнй, растет на дороге). Алик. р. Сысна курăкĕ, „одуванчик“. СТИК. Сысна курĕк — шыв хĕрринче ӳсет. Вăл чĕлĕкек-курĕк пекех пит нумай пулат. Çĕр палăрми, анчах унăн çулçисем вăрăм, тата картлă-картлă, См. чĕпĕ-курăкĕ.

сысна çури

сысна çӳри, поросенок. Сред. Юм. Сысна çӳри кăтартни (фокус). Фокăс кăтартаканни çатма çине шыв толтарать те: ак килсе пăх, веç сысна çӳрисем чупкаласа çӳреççĕ, тет, Фокăс корас текенни пахма пĕшкĕнсен, ôн пуçне шыв çине лач посаççĕ те, вара сысна çӳри корать.

сив-çу

коровье масло (растопленное и остуженное). Качал. Саканче сив-çу чĕресси çакăнса тăрать. (Чĕре). Юрк. † Хамăртан тăван килнĕ чух, сĕт ярас та пăтă çакас, варрине сивĕ-çу хурас; ютран тăван килнĕ чух, шыв ярас та пăтă çакас, куçне яшка çăвĕ хурас.

сик

(_си_к, Пшкрт: _св_к), прыгать. N. † Урамăр вăрăм утмашкăн, хӳмĕр çӳлĕ сикмешкĕн. Сызр. † Тапарах та сикерех, уратине хуçарах, эпир тепĕре киличчен çĕнĕ урата хурайĕç. Ст.Чек. Тек сиксе çӳретчĕ-ха, халь сапăрланнă. Все хвастался, а теперь, небось, присмирел. Якейк. † Сик, сик (пляши) хора лаша, пире ыр çын хĕр памаçт. Ск. и пред. 76. Маттур пуса-каччисем вăйран тухса сикеççĕ. N. Тăвар сикет. Соль лопается на огне. N. Хам шăнса кайнă та (озябла), сиксе чĕтретĕп. N. Шăнса сиксе чĕтреççĕ. Беседа. Алли-урисем те сиксе чĕтреççĕ. Пазух. Çакă туйăн варринче, хитре хĕрсем хушшинче, сиксе юрлать туй ачи. N. † Эпир сиксе çупнă чух силленеттĕр маччисем. АПП. Карта сикен лаши пур. ТММ. Суккăр автан сиксе авăтат. (Вутă татни). Ау 29°. Суккăр автан сиксе авăтат. (Вăл та пулин пуртă). N. Коçсăр алтан сиксе авăтĕ. (Портă). Орау. Мур йытти, сиксех вĕрет! Юрк. † Куку сиксе авăтат йĕлме йывăçĕ тăрринче. Ала 73. † Куккук сиксе авăтат, йĕлме йывăç янăрать. || Двинуться с места. К.-Кушки. Ау 18°. Тухтăрсем каларĕç, тет: санăн хăраса чĕрӳ вырăнтан сикнĕ, терĕç, тет. Курм. Хам патарах сик (подвинься). N. Тарçи, кансĕрлес мар тесе, тек сиксе пырать (продолжает пересаживаться), тет; хуçи саваласа пырать, тет. Ашшĕ-амăшне. Вăл çапла пĕр сикмесĕр ларнă. Истор. Пĕр сăмах каласах темĕн тĕрлĕ вăйлă кайăксене вырăнтан сикейми тунă. N. Эп сикмерĕм. Я не подвинулся. || Вывихнуться. Изамб. Т. Ман алă сикрĕ. Трхбл. Хĕне-хĕне ал сыпписем сиксе пĕтрĕç. Бил до того, что все руки отбил. Якейк. Тăпра нумай йăтса ман пилĕк сикрĕ. N. Вăл мана: пĕр-пĕр япалу сикмен-и? тесе ыйтрĕ. Эпĕ ăна: сулахай алă ыратать, терĕм. || Падать. N. Шу сикет, шыв сиксе йохать (водопадик). В разн. говорах: сикекен шу. См. лок-лок, локкит. Лашм. † Пĕлĕт юхат, пĕлĕт юхат, сиксе юхан çурхи шывсем пек. Якейк. Улма йăвăççинчен улми сикмест, теççĕ. (Послов.). || Трещать; издавать треск. Собр. Вилнĕ çын чĕрине касса, пурт кĕтессине чиксессĕн, пӳрткĕтесси сикекен пулать, теççĕ. НАК. Кĕтессине никĕс айне вилнĕ çын чĕрнине хурсассăн, çав кĕтес сикекен (шартлакан) пулать, теççĕ. Çавăнпа чăвашсем пӳрт туртнă çĕре пули-пулми çынпа ача-пăчасене ярсах каймаççĕ. || Трескаться. Альш. † Самартан илнĕ сарă арча, çиччĕ тапрăм — сикмерĕ (не треснул). N. Шăнса çитнĕ çĕр сикет. || Взорваться. В. Олг. Вот тиертсе тохнă, час сиксе тохса каймас. || Быть пропущенным. N. Пĕр сăмах сиксе юлнипе, пĕтĕмпех çĕнĕрен çырмалла пулчĕ. Из-за пропуска одного слова, пришлось вновь все переписывать. || Проходить. ЧП. Аслă вăрманта ырă йывăç, çын курмасăр кун сикмест. N. † Куç-çул тухманни кун сикмест. || Стрелять, дать выстрел. Пшкрт: _тэ̆_ллӓ_зӓ удас _тӓ_рэ̆_{м т̚}ӓ, маны̆н пы̆жал _се_кмӓ_рэ̆, тол’кы̆ листон’ы̆ анџак пы̆т-чат! _тӓ_рэ̆. || Заражать, переноситься, переходить. О сохр. здор. Пĕринчен тепĕрне сиксе ерекен чирсем (заразные болезни). Рук. Календ. Прокоп. Чирсем нумайĕшĕ пĕр çынтан тепĕр çынна сикеççĕ. СВТ. Шатра чирĕ çынтан çынна сикет. N. Усал пурăнăç пĕр çынтан тепĕр çынна час сикет. Баран. 46. Ăна вăл хул-пуççинчен сăхнăччĕ, Ехрим старик илсе пыраччен шыççи (опухоль) хулĕнчен мăйне, кăкăрне сикрĕ. || Гнаться, бросаться. Альш. † Каччă тарăх сикмешкĕн çĕнĕ кас хĕрĕ мар эпир. Алик. Кушак, патша çуртне кĕрсен, патша хĕрĕ тăрăх сикма тапратнă. Сунчел. † Ял-ялĕнчи хĕрĕсем, ах люль-люль, хĕрĕсем, качча хирĕç сикетч-ĕçке; хамăр ялсан хĕрĕсем уява хирĕç сикетчĕ-çке. N. † Ял-ялăнчи хĕрсем, ах лӳл-лӳл, хĕрсем, каччи хирĕç сикет-ĕçке; хамăр ялсан хĕрĕсем уява хирĕç сикетĕ-çке. || Итти в случку. Кан. Ĕнесем çине сикмест. || Плескаться (о крупной рыбе в воде). N. Эпĕр Атăл хĕрне пырса тăрсан, пĕр пулă хытă сикрĕ те, эпир шотсăр хытă хăрарăмăр. || Биться усиленно (о сердце). Б. Яныши. Çав Иван Павлăвăн ернипех чĕри сиксе çӳрерĕ, тет. || В перен. знач. Якейк. Ача сиксе макăрать. Плачет громко и продолжительно. Микушк. † Урама тăрăхла шурă пӳртре сарă сăмавар сиксе вĕре-çке (кипит сильно). Чеб. † Сиксе вĕрет çамрăк чун, тăвана курсан чарăнмĕ-ши (не успокоится ли при свидании с родным)? Пазух. Сăмаварсем сиксе те, ай, вĕреççĕ, чейниксене лартсан, чар(ă)наççĕ. Цив. Хĕрарăмсем пӳртре сиксе хĕрсе пир тĕртеççĕ (ткут во всю).

сиксе тух

выскакивать, появиться неожиданно. Кратк. расск. Çав шывран пит илемлĕ, мăнтăр ĕнесем, çичĕ ĕне сикнĕ-тухнă та, шыв хĕринчи курăка çисе çӳре пуçланă пек пулнă. Чума. Мăккăльсем сике-сике тухаççĕ. Выскакивают одна за другой шишки. Якейк. Пуç сиксе тохас пак ыратать. Ib. Пуç ыратса сиксе тохать, голова очень сильно болит. || В перен. знач. ЧС. Манăн чунăм сиксе тухат (сильно перепугался), анчах ăста кайса кĕрес, анне çапса пăрахат. N. Хай кĕмĕл чашăк унăн хутаççинчен сикнĕ-тухнă. Якейк. Она охтарма тапратрĕç те, онăн овольвер кăсийинчен сиксе тохрĕ (нашли). Сунт. Çав самантрах Хватейĕн сăмала пекех хуп-хура çӳçлĕ пуçĕ çинче шурă çӳç пĕрчисем сиксе тухрĕç. || Выпасть (о ясном дне). Ск. и пред. 7. Иртрĕ-кайрĕ тĕттĕм çĕр, хуллен-хуллен сирĕлчĕ. Сикрĕ-тухрĕ çутă кун, çут çанталăк çутăлчĕ. || Случиться, постигнуть, обрушиться. N. † Ним тума та çук ĕнтĕ, пирĕн ӳсĕмре сиксе тухрĕ ку инкек. (Солд. п.). N. Ку япала ăстан сиксе тухрĕ-ши? Беседа. Инкек вăл часах сиксе тухать, инкек куçа курăнса килмест, теççĕ. Дик. Леб. 29. Килĕнче сасартак пысăк хуйхă сиксе тухнă. || Появляться. Кан. Чăвашăн хăйĕн композитăрĕсем те сиксе туха пуçларĕç. Арсений. Ăна хурлакан çын сиксе тухнă (выискался, явился). Шинар-п. Çав сахатрах тĕтĕм сиксе тухрĕ. || Вспыхнуть (о пожаре). N. Çурçĕр вăхăтĕнче Елшелĕн те пушар сиксе те тухрĕ.

сиктер

понуд. ф. от гл. сик. Кан. Этем тӳсмелле мар хаяр аслати пырса çапнă пек çапса, пире ура çине сиктерсе тăратрĕ (заставил нас вскочить на ноги). Орау. Ма ăна тапса сиктермеççĕ-ши? Почему его не вышибут отсюда (напр., с должности). Юрк. † Виççĕн виçĕ улмине татса илĕпĕр, пĕр çĕлĕк çине ярса сиктерĕпĕр, хăшăмăра тухĕ каймашкăн; аслă пăратăн шăпи сиксе тухрĕ. Ib. Çитмĕл пус тенке кам сиктерет? — Тури хуçа сиктерет. Тури хуçана кам сиктерет? — Çумĕнчи майри сиктерет. Çумĕнчи майрине кам сиктерет? — Пылпа кулаç сиктерет. || Двигать, шевелить. ЧП. Ак çак хĕрсем пит... куçне-пуçне сиктерет (глаза так и бегают). ЧП. Куçна ан сиктер. N. Пурнине те вырăнтан сиктереймен. Янтик. Качи-пӳрнене сиктерсенех вупăр каять, тет. Альш. Ку хĕр урине сиктерет те, пĕрчи хурчăка пулса, автана пырса вĕлернĕ. N. Юр çинче пĕр вырантан сиктермесĕр тавлăкшар тăратнă. || Качать (ребенка). Байгул. Тата пĕр маях пӳртре йăмăкăма сиктерсе ларма хушатьчĕç. || Вывихнуть. N. Пĕр хĕр çавăнта ӳксе аллине сыппине сиктернĕ (вывихнула). Якейк. Ах, ача, эпĕ паян тăпра нумай йăтса пилĕке сиктертĕм. || Пустить сильной струей. Çамр. Хр. Крантран тăрук шыв сиктерсе (пустив). || Пускать вскачь. С. Айб. † Укăлчаран тухрăм, ут сиктертĕм; çырла çеçки пуррине пĕлнĕ пулсан, кирлĕ марччĕ ут сиктерме. В. С. Разум. † Яш çын каять утпала, йăлтти-йăлтти сиктерсе. Ib. Пĕр çамрăк полковник нумай шухăшласа тăман, çăмăл ăслăскер, касаксем хыççăн сиктере панă. Ала 65. † Пĕчĕк çырма сулхăн шыв, ахаль ан каç — ут сиктер; Лашман ялин арăмсене сăмах ан пар (не позволяй рассуждать) — тап-сиктер. || Выпалить (из ружья). Изамб. Т. Унччен те пулмарĕ, ик-виç пăшалтан харăс (вдруг) сиктерчĕçĕ (печĕçĕ). || Пропустить (время). КС. Çак йывăçăн улми çул сиктерсе пулать (через год, т. е. раз в два года). N. Пĕр кун сиктермесĕр, не пропуская ни одного дня. N. Кун сиктерсе, е икĕ кун сиктерсе шăнтать пулсан (лихорадка), выльăх лекĕрне кăтартас пулать (лошадь). ТТМ. Çавăн пек ачасене ашшĕ-амăшсем школа каймасăр кун сиктерсе хăварнăшăн пĕре те хăтăрмаççĕ. N. Кашнă кун ирхине те, каçхине те пĕр сиктермесĕр пирĕн пата пыратчĕ. N. Эрне сиктерсе тăваççĕ çавна. Аттик. Çав кӳлле пĕр-пĕр çул памасăр (жертву) сиктерсе хăварсассăн, çăмăр кăлармасăр çĕре типĕтсе хăртса ярăть. || Пропускать. N. Пĕр сăмах сиктерсе хăвармасăр вуласа кăтартнă. || Обойти, пропустить, миновать. Юрк. Унта юнашар ларакан кӳрши юлташне, хăнине, эрех ĕçмен çынна ĕçтермесĕр сиктерсе хăварнă пек, ялан ĕçтермесĕр сиктерсе хăвараççĕ (минуют, обносят при угощении). || Переносить (здание на другое место) || Перевести (с одного места на другое). Сенчук. Атте мана каларĕ: ачам, лашăсене кайса сиктер-ха, терĕ. Ib. Унтан ытти лашасене те сиктертĕм. || Встряхивать, перетряхивать (солому). Якейк. Авăн аштарнă чохне олăм сиктереççĕ (перетряхивают вилами яровую солому). Изамб. Т. Вара кĕреплепе çиелтен хăпарнă улăмне сиктерсе илме пуçлаççĕ (встряхивают и убирают). Ib. Улăма улăм сеникĕпе сиктереççĕ (перетряхивают). || Тревожить. Ск. и пред. 16. Эсир унта кулянни, пирĕн чуна сиктерет (тревожит). || Подозревать (в чем). Сред. Юм. Ăна вăрăпа сиктереççĕ (подозревают в воровстве). || Случать. N. Кĕсрене сиктер. || Ходить (в игре в шашки). Янш. Норв.

силле

(_си_ллэ), угощать. Хурамал. См. сăйла. Юрк. Кил-хуççийĕ паллă хăнана пынă çынна тытăнат силлеме. Апат тăвас умĕн эрехне те çителĕклĕ астивсе пăхаççĕ. Ib. Кил-хуçийĕ тытăнат кĕсене силлеме: пуставĕнчен пĕр савăт эрехне те туртса кăларат. Ib. † Атте-анне пур чухне чунсене силлеме пит лайăх. Ib. † Хамăр тăван лайăх чун силлеме. Альш. Хăнасене силлеме Чĕмпĕртен эрех илеççĕ. Ib. Силлеççĕ юлашкинчен ку хăнасене. Ib. † Хура курка, прака шыв, силлерĕмĕр Кашана. Ib. Татах, йыхравçа силленçи (под предлогом угощения пригласителя) пулса, хăйсем силленеççĕ Елшелсем. Ib. † Хамăр тăван пулмасан, ăçта силлĕпĕр-ши ку чуна? Изамб. Т. Евчĕ кăсене силлеме пуçлат. Ib. Хăнана силлени. Н. Седяк. Йĕтес силлекенсем (сăйлакансем) ак çапла тăваççĕ. Бюрг. † Кил, силлесех юлар-и чунсене хамăрăнах тăвансем сыв чухне. СПВВ. † Çак тăвансем патне килмен пулсан, силлеймĕттĕмĕр эпир чунсене. Ib. † Тăвансем пур чухне пире чунсем силлеме пит лайăх. || В перен. смысле. N. Парăмне парас вырăнне йĕрмĕшсе калаçнă сăмахĕ-юмахĕпе силлет.

симен-кун

симен кунĕ, назв. праздника (1 сентября по ст. ст.). Изамб. Т. Бур. † Тимĕр тукун урапа Симен-кунччен анчах вăл. Сред. Юм. Симен-конĕ иртсен ыраш акмаççĕ; ыраша Симен-конĕ иртсен аксассăн, начар полать, тет. (Народн. поверье). Ib. Симен-конĕ шыв ĕçмесен, хĕлле сивве шăнмас, тет. (То же). Ib. Симен-конĕ иртсен, çăл шывĕ ăшăнать, йохса кӳленсе тăракан шывсĕм, тар(а)сари шывсĕм сивĕнеççĕ, тет. Календ. 1903. Ĕнисем çăварнире пăрулаççĕ те, Симĕн-кунĕнче сума пăрахаççĕ. СТИК. Симен-кунче шыва пĕр татăк пăр ярат, тет. (Означает начало осени, холод). Нюш-к. Симен-кун иртсен аслати авăтсан, кĕр вăрăм килет, тет.

Симиел

назв, сел.? Ст. Ганьк. † Симиел шывĕ — сивĕ шыв.

Симĕс кӳлĕ

назв. озера около села Ново-Якушкина, б. Самарской губ. Н. Якушк. Симĕс кӳлĕ: шыв çав кӳлĕре кăвакрах тĕслĕ, ăна вырăсла „Голубое море“ теççĕ. Çав питĕ тарăн; çынсем: унăн тĕпĕ çук, теççĕ.

симĕслен

зеленеть. N. Уйра ыраш калчисем симĕсленеççĕ. Орау. Йăвăçсем симĕслене пуçларĕç. Деревья стали зеленеть Кан. Хĕрарăмсем çеç кĕписем симĕсленесрен (от травы) хăраççĕ. Ура çинче тăраççĕ. Алик. Шыв симĕсленсе кайнă. Вода покрылась зеленью. Собр. † Ситмĕл те çичĕ тĕслĕ çĕр çинчи курăкĕ симĕсленсе лараççĕ. N. Уй-хирсем симĕсленме пуçларĕç.

сипле

починить, ремонтировать. Хочехмат. Ск. и пред 72. Сиплет тулта Михетер туй кӳмине пĕчченех. СПВВ. ТМ. Сиплени — кив япалана тӳрлетни. Сред. Юм. Пӳрт, кĕлет сиплес, кĕрĕк сиплес, сиплетес (понуд. ф.). Имен. Пӳрт сиплес = пӳрт хушас (подновлять, починить избу). Ib. Сипленĕ, чиненный. Хурамал. Пӳрт сиплерĕм = пӳрте сӳтсе тӳрлетрĕм. Ib. Манăн çак кĕрĕке сиплемелле (надо поправить). Суждение. Пур тĕлтен те, ун ĕçне турлетсе, эмеллесе, сиплесе пынă. || Лечить, поправлять. СПВВ. N. Манăн пĕтĕм çан-çурăма сипленĕ... || Сделать воду теплой, т. е. разбавить холодной горячую воду? Ст. Чек. Сиплес — вĕри шывпа сивĕ шыва хушса лĕплентерес. Ib. Ан сипле, мана сивĕ шыв кирлĕ. Срв. сим.

сирĕн

р. п. от местоим. эсĕр. || Синерь. Сирĕн-пирĕн сысна хĕсĕнĕ. (Мăк). Вишн. 74. Вара сирĕн шыв сĕрмелли хатĕр пулса тăрать.

сирпĕнчĕк

(-_бэ̆нџ̌э̆_к), брызги. Дик. леб. 38. Тинĕс хумханнă чух шыв сирпĕнчĕксем пирĕн пуç урлах каçа-каçа каяççĕ.

сирпĕт

(-_бэ̆_т), брызгать, плескать, ЧС. Хăшĕ витресемпе шыв йăтаççĕ, хăшĕ çуннă çĕртен кĕлтесене сирпĕтеççĕ. || Выгнать, выкинуть, разогнать. N. Сирпĕтсе кăлартăм. Выкинул. ГТТ. Сирпĕтсе кăларса ярăп. N. Вара эпир ерешмен каррисене таткаласа, ерешменсене сирпĕтсе янă пулăттăмăр. N. Учитĕлсем халăха вĕрентме тытăнкаланă: анчах вăл ĕçшĕн (за революционную пропаганду) вĕсене вырăнĕсенчен час сирпĕтнĕ (в дореволюционное время). || Разбрасывать. N. Чукун-çулсене таста сирпĕтсе янă (на войне). Чăв. к. Симĕс шăрçа сирпĕтрĕм, сентĕрене тивертрĕм. || Шевырять, отбросить. Çĕнтерчĕ 58. Кĕнчелине сирпĕтсе ярса. Толст. Халĕ эпир хытă пынипе лашапа урапана сирпĕтсе хăвартăмăр (отбросили). Трхбл. Мĕн çыпăçан? Ак сирпĕтсе ярăп! Что пристаешь? Вот швырну!

сис

(_си_с), чуять, замечать. Юрк. † Йывăç тăрри тапранмас, çил-тăвăла сисрĕ пулĕ. Чунăм-чĕрем ыратмас, çул каясса сисрĕ пулĕ. Ib. Çĕр çăташшĕ!.. Ку ырлăха сисменĕр (не к добру,) капла хăтланса çӳрет (безобразничает). IЬ. Хăй анăраса ун патĕнчен епле тухса кайнине те сисмест. Бгтр. Шыранă чохне асамçа аллинчен, сисеччен (незаметно), тĕк çине корак орине япăрт! кăларса пăрахрĕ. Изамб. Т. Упăшки те ăна сисмест. Б. Яуши. Вара ача питĕрнине сиссе аялтан тухма тытăнчĕ, тет. N. Сисменне симĕс - кайăк („так смеются над непонимающим“). Орау. Сисимарăмăр та, ара тухса карăмăр. Ib. Кинематогрăфăн картинкисем улшăннине сисме те çук, пит хăвăрт иртсе каяççĕ. Картины кинематографа быстро проходят перед глазами. Вопр. Смоленск. Çăмăр çăвассине сиссен, çырмари шыв иксĕлет. N. Çынна сисмен çĕртен вĕлерни (нечаянно). N. Ашшĕ-амăш сисиччен авланнă. Якейк. Çын сисиччен кил çавăрса лартрĕ. Ib. Йăван çын сисиччен аланса прахрĕ (вăрласа илни çинчен). Йăван аланнине çын та сисмерĕ. || Узнавать. Н. Карм. Пирĕн енчисем те пĕртик сисе пуçланă.

сула

сола, назв. болезни животных. БАБ. Вĕсене (животных) шăши пуласран, сула пуласран сыхла. (Из Моленья). Пшкрт. Ута сола полса (сола полсан, час вилет; на шее появляется шишка, нужно ее проткнуть). Хорачка. Сола, болезнь на шее лошади; она çĕмĕрес полат хыпкăчпа. Шибач. Лашана сола полчĕ. Тюрл. Выçă лаша шыв ĕçсен, сола полать; йăваланать. Сола полсан, сăмсаран йон кăларас полать, иртсе каять. Сред. Юм. Инесĕне, выçă нăмай çӳресен, сôла полать (чирлет). Скотолеч. Сула пулсан, лашан хырăмĕ купсе каять. Чертаг. Сôла — болезнь лошади (сăмса ăш-чикки сивĕнет). Якейк. Сола — болезнь лошади, опухоль на шее, раздробляют щипцами, зубами. Ib. Сола полсан, лашайăн мыя чышкă пак моклашкă тохать, сăмса шăтĕксем пăр пак сивĕнсе каяççĕ. Сола полсан, лашайăн холхисене чĕреççĕ. Ib. И, сола илмен пуçна! (Говорят, когда погоняют ленивую лошадь). Орау. Сула (не манка, манка = сап). СПВВ. ТМ. Сула — чир ячĕ.

сулă

солă, плот. Орау. Çантах, инçех мар, пĕрене суллисем пулнă та, çанта ишсе тухнă. Якейк. Он пакки пирн хамăрн та солă туса ямалăх та пор (или: солă туса ярсан та пĕтес çок). Таких людей у нас много. Баран. 152. Çуркунне, пăр кайсанах (как только кончится ледоход), сулă хывса, шывпа антарса яраççĕ. В. Олг. Окçа çок, солапа йохма каяс полат Вастрăккăна çитиччен (до Астрахани). Пазух. Шурă Атăл хĕррине шаксем хыврăм; шаккăмсем кайрĕç сулă пулса. || Перевоз, паром. Хурамал. Пысăк шывран çурхи шыв вăхăтĕнче сулăпа каçаççĕ. Ăна кимĕсем çине хăма сарса тăваççĕ. СПВВ. ТМ. Сулă — шыв урлă каçмалли кимĕ. К.-Кушки. † Каçмăп, теттĕм, Сĕве урлă, каçарчĕç(ĕ) сулăпа. Чураль-к. † Шур Атăл пулли — шур пулă, сулă çинче сыхларăм. Альш. † Атăл çинчи шур пулла сулăпалан сыхларăм. Сĕт-к. Çорхи шупа йохтарса ямаллискерсем, пĕр сола т(ă)вас та, кайччăр! || Конопляиный плот для мочки. Сĕт-к. Ман çырта виçĕ солă йĕтĕн порччĕ, пор те йохса карĕç. Орау. Сулă антараççĕ; кантăр сулли (для мочки). Шурăм-п. Пуса Илен-кунччен ан татăр, сулăсене мăнаçи (аслати) çапать. Изамб. Т. Çапсан, Пукрава сулă-сулăпа шыва хываççĕ.

сулхăн

(сулhы̆н), тень, прохлада, холодок; прохладный, тенистый. См. сулхăм. Янш.-Норв. † Кăçал урпа пит пулчĕ, сулхăнпала (холодок) выртăмăр. N. Уйăх сулхăнĕпе (тенью) çĕр тĕттĕмленет. К.-Кушки. Эс пĕтĕмпех сулхăнра (в тени), пуçă кăна сулхăнра мар. Ты весь в тени, только голова не в тени. О сохр. здор. Тата вĕсем (деревья) вут-кăвартан та пăртак чараççĕ, шăрăхра та сулхăн (прохладу) туса тăраççĕ. Ст. Шаймурз. † Атăлсем тулли, шывĕ сулхăн. Микушк. Каç сулхăнĕ — вечерняя прохлада, ир сулхăнĕ — утренняя прохлада. Ала 69°. † Хура вăрман касрăм — çул хыврăм, ут пуçĕсе (= пуçĕсене) сулхăн ӳки (= ӳкĕ-и), тесе. Ib. † Хăмăш та касрăм — хуш (= хушă) турăм, пуçа та сулхăн тăвасшăн. Пазух. И те, шанкăр уяр, ай, çил сулхăн, янтăрать-çке Хусан чул лапки. Юрк. † Шыв хĕрринче палан пиçет-çке, сулхăн çутти шыва ӳкет-çке. Ib. † Аслă улăхăн ути çук, ути пулмасан та çырли пур, çырли пулсан та тути çук, те шыв сулхăнĕпе пиçнĕрен. Сред. Юм. Сулхăн — 1) тень, падающая от предмета; 2) зонт. ЧП. Утă капан мĕлки сулхăнĕпеле. Бугульм. † Хăпартăм çӳлĕ ту çине, лартăм йывăç сулхăнне. Т. VI, 37. Каçхи сулхăнтан та, ирхи сулхăнтан та эсĕ упраса, эсĕ сир. („Чуклеме кĕлли“). ЧП. Ешĕл хурăн айĕнче утă çултăм: ута сулхăн ӳки (= ӳкĕ-и), тесе. ГТТ. Çĕр уйăх сулхăнне çаклансан, çĕр çинче хĕвел тĕттĕмленни пулать. N. † Пирĕн урам урлăшне юхат шывăн сулхăнĕ. N. † Пĕчĕкçĕ пĕр (пуçăм) çырма, сулхăн шыв, сулхăнĕнчен турă сыхлатăр, Кан. Чăтма çук хĕвел хĕртет, лашасем те сулхăналла кĕресшĕн. || Мрачный, невеселый. ЧП. Пирĕн çак тăвансем мĕшĕн сулхăн? || Зонт. СТИК. Янтик. Сулхăна пĕр, сложи зонт. Нюш-к. Сулхăн тăратса пырать. Идет, раскрыв зонт.

супăне

сопăне (субы̆н'э, собы̆н'э), черпалка для подъема воды из колодца, сплетенная из лыка или бересты; зобня. Зап. ВНО. СПВВ. МС. Супăне — пушăтран шыв ăсма тăваççĕ. Чертаг. Супăне — çăлтан шыв туртса кăлараççĕ (ăна пушăтран тăваççĕ). Ст. Яха-к. Çав супăне аври вĕçĕнче кăларнă пылчăка (тину из ключа, родника) вăл хăй ăшăнче чĕлхе вĕрчĕ (нашептала) те, çав пылчăка хăех çисе ячĕ. См. супне.

сур

плевать. Б. 13. Халăх сурать — кӳлĕ тăвать, пĕччен сурать — типсех пырать. Орау. Сур ăна питĕнчен. Плюнь ему в рожу. В. С. Разум. КЧП. Эпĕ сана çапла каларăм пулсан, мана эсĕ куçран сур. Юрк. Ни çăтса яраймаст, ни çăварĕнчен сурса кăлараймаст (не может выплюнуть). N. Ĕçлекенĕн алли çине турă сурман, теççĕ. (Стар. послов.). К.-Кушки. Суртăм, суртăм, ниепле те сурса тасатса кăлараймарăм. Плевал, плевал, и никак не мог проплеваться. N. Ултă кун юнлă сурса выртрăм. N. Кам çак сăмаха сире калать, куçне сурăр. N. Хĕвелçавăнăш çиять те, хуппине сурса пăрахать (выплевывает). Кан. Иртсе çӳрекенсем кăна курсан, пуçĕсене суллаççĕ те, лач! сурса пăрахса, лашисене пушăпа çапса, часрах чуптарса иртсе каяççĕ ку вырăнтан. Ядр. Сор та вĕр, наплюй. || Впитывать, пропитывать, проходить насквозь (о воде). Ст. Чек. Выртан каска шыв сурат (впитывает воду). Кр.-Чет. Ват каскана шыв сорать. (Поговорка. Так говорит старик во время выпивки среди молодежи, когда на его долю достается больше). Кудаши. Йӳçе шу сорнă (= шыв витнĕ). Ib. Çĕре шу сорнă, вода прошла насквозь, т. е. до сырого слоя. Ib. Тонтире витĕрех шу сорнă (= витĕрех кайнă). Ib. Çĕре шу ик-виç вершок сорнă. Трхбл. Йывăççа шыв сурнă. Ib. Шыв сурнă йывăç йывăр пулат, час типмес. Ядр. Шыв çĕре сорать (= витĕр каять, идет сквозь). || Выходить в виде пены из дерева (о воде, о соке). Янтик. Йывăç шыв сурать. (Говорят, когда во время колки сырых дров от удара топором выходит вода). Б. Аккоз. Хурăн шыв сурать. (Говорят, когда на месте надреза коры березы выходит сок и образуется на этом месте нечто похожее на пену). || Стрелять. Сред. Юм. Пăшал персен: пĕри сôрчĕ ĕнтĕ, тем вĕлерчĕ, теççĕ. || Ворожить, наговорить. ЧС. Алине пĕр курка шыв илсе сура пуçларĕ: хут çине пăхнă пек каласа сурса кайрĕ (старуха). Якейк. Атя-ха, инки Мария, куç чĕлхи сорма, тем полч, кĕçĕр иккĕн те çуримарăмăр. N. Алла кастартăм, тимĕр чĕлхи сур-ха часрах. N. Вăл часрах çавине пăрахать те, ватăрах çынне чĕнет аллине сурса яма. Чăвашсем 38. Е пĕсмĕлле, пĕр турă, ампрах (= ан пăрах). Амин. Пичĕкери сăрампа, хăнам-вĕрлемпе, çунатлă кайăкăмпа, хуранлă путтăмпа (= пăттăмпа) асăнатăп, суратăп. Амин. Т. VI, 29. Пĕчĕкери сăрапа, хăнам-вĕрлемпе, çунатлă кайăкăмпа, хуранлă пăттăмпа асăнатăп, суратăп. Амин. ЧС. Тата хăшĕ, аммăшĕ çимĕкре ваттисене хывнă каç: вăл ваттисене хывасси пирĕн килте малашне ан пултăр, вĕсем пичĕ çине сурам, тесе, çĕре лач! тутарса сурчĕ, тет. Ходар. Ăна (старухе, лечившей от куç ӳкни) анне пĕр пĕремĕк пачĕ те, вăл çав пĕремĕк çине ак çапла каласа сурма тапратрĕ (т. е. ворожить). Арçури. Вĕрет, çурать, пӳсмăрлать. В. Олг. Осал чĕлки сорни.

сурăх-ури

сорăх-ори, сурхури, сорхори (-h-), букв. — „овечья нога“. Зимний праздник молодежи, сопровождавшийся в недавнем прошлом гаданием, когда впотьмах в хлеве ловили руками за ногу овец. Прежде (по крайней мере в северной части Чувашии) он совершался в З-ю пятницу после Николина дня (6 дек. по ст. ст.), а позднее в одних местах сурхури стали называть ночь под рождество, в других — ночь под новый год, в третьих — ночь под крещенье. Помнили и старое время празднования сур-хури, т. е. З-ю пятницу после Николы. В общем, праздник этот по времени совпадал с русским рождеством и святками с их гаданиями и уже представлял смешение чувашского и русского праздников. На этом основании русский христианский праздник рождество (в чувашской переделке „раштав“) в некоторых местах чуваши назвали словом сурхури или сорхори (сорхори конĕ — 25 декабря по ст. ст.). Последнее название известно в северной части Чувашии, а слово раштав в этом значении там не употребительно. В южных частях, напротив, рождество почти исключительно обозначается словом раштав, а сурхури означает лишь гаданье под новый год (сурхури тытни). Изамб. Т. Хăшĕ-хăшĕ сурăх ури тытаççĕ. Картара, тĕттĕм çĕрте, шур сурăх тытсан, ул арăмĕ сарă пуласса пĕлтерет. Хĕрача тытать пулсан, упăшки сарă пулассине пĕлтерет. Камăн сурăхĕ хура, улă арăмĕ хура пулассине пĕлтерет. Суккăр, уксах сурăх лексен, арăме çуккăр, уксак пулассине пĕлтерет. Бисяр. Çĕнĕ-çул каç тĕттĕм çĕрте сурăх ури тытаççĕ: кама шурă сурăх лекнĕ, унăн арăмĕ шурă пулать, теççĕ, кама хура сурăх лекнĕ, унăн арăмĕ хура пулать, теççĕ. Шарбаш. Сурăх-урисем те, çăварнисем те лайăх иртертĕмĕр, N. Сорăх-орисĕр, раньше святок. Ала 30. Ачасен юри. Çиттĕр, çиттĕр сурăх-ори, сурăх-ори, сурăх-ори терĕмĕр, сорăх-ори çиттĕр, ай, курăнать, атьăр тухăр, ачасем, урам тăрăх кайăпăр, килĕрен киле çӳрĕпĕр, килĕрен кукăль чӳклĕпĕр; мучи пире кӳртетни. Кӳртмесессĕн, каятпăр; кӳртет, кӳртет, ан кайăр; кинемей, пире кукăль пар, паратни та памасни, кукăль парсан, каймаспăр; парать, парать, ан кайăр. Ib. 100. Сорăх-ори йорри. Сорăх-ори Кĕркори, Ваççа хĕрĕ Варвари, Тӳми çохи латтым çок, кĕтĕмĕр те тохрăмăр. Пĕри така, тепĕри пытяк, мекекек, мекекек! Шурăм-п. Сурăх-ури чухнехи вăйăсем. 1. Пуслăх тăратса йăвантараççĕ: арçын пулсан, пуслах йăваннă енчен хĕр илет; хĕр пулсан, çав енне качча каять. 2. Пуçа путалка тăхăнса уçă хапхаран тухаççĕ: ниçта лекмесĕр тухса кайсан, хусах — çак çулта авланать, хĕр — качча каят, тухаймасан — çук. З. Пӳрт умне кайса итлеççĕ. Укçа шутланнине, укçа сасси илтес пулсан, (пуян çĕртен илсе) пуян çĕре кайса, пуян пурăнмалла. 4. Ампар умне кайса итлеççĕ: тырă юхнине илтсен, пуян çĕре каятăн, кушак-кайăк кăштăртатнине илтсен, чухăн çĕре каятăн. 5. Йĕтем çине выртса итлеççĕ: пуртă сасси илтсен, тепĕр çĕн-çулччен вилетĕн. 6. Çăл кайса питреççĕ. Упăшка пулас ача çĕрле тĕлĕкре çăл уççи илме пырать. 7. Таса юр çине кайса выртса, хăйсен кӳлепине хăвараççĕ. Ирччен çавăнта тыр пĕрчи пырса выртас пулсассăн, аван çĕре кайса, пуян пурăнатăн, йытă пăх мĕн тупсан — вилетĕн. 8. Чăх тытаççĕ. Малтан урайне çатмапа шыв, çăкăр, тенкĕ, кăмрăк, кĕл хываççĕ. Вара, чăххисене ярсан, вĕсем мĕн сăхнине пăхаççĕ. Çăкăрпа тенкĕ (украшение из серебояных монет) сахсассăн, пуян çĕре каятăн, кĕлпе камрăк сăхсассан, чухăн çĕре каятăн. Шыв ĕçсессĕн, эрех ĕçекен çынна каятăн; чăхху, урай çине ярсан пăтратса вĕçсе çӳрес пулсассăн, упăшку вĕçкĕн (çăмăл çын) пулать, лăппăн çӳресен, йăваш, лайăх çын пулать. 9. Аслăк çинчен улăм тухса çыртаççĕ. Камăн тырă пĕрчиллĕ лекнĕ, çавă пуян çĕре каять, пушши лекнĕ пулсассăн, чухăн çĕре каятăн. 10. Чашăк çинчи шыв çине çурта ирĕлтерсе яраççĕ. Çурта тăмламĕ шыв çинче путса чашăк тĕпне тивес пулсассăн, качча каятăн; путмасассăн — каймастăн. Çурта тăмламĕ сивĕнсен, çӳле хăпарать. Вара, çак тирĕк тĕлĕнче тăрсассăн, пуян çĕре каятăн, кăмрăкпа кĕл тĕлĕнче тăрсассăн, чухăн çĕре каятăн. 11. Кĕнчелеççи çинчен сус туртса илсе, хуллен йăвалаççĕ те, çунтараççĕ. Кĕлĕ çӳлелле хăпарас пулсассăн, авланатăн, çӳле улăхмасан — авлаймастăн. Кĕл сарă пулсассăн, матку сарă пулать, кĕл хура пулсассăн, матку хура пулать. 12. Шăтăрнак шутлаççĕ. Пĕр хушăра мăшăр тухсассăн, ху та мăшăрланатăн, мăшăр тухмасан — авланаймастăн. 13. Улăм пĕрчисене çатма айне хурса нăриклеттереççĕ. Çав упăшка пулас ачан ятне каласа парать. Улăм пĕрчи миI ми! киI киI тет. Хĕрĕ: манăн упăшка пуласси Микит, тет. N. Хĕрсем сурхурине хăмла парсан: пирĕн те каяс, эпир те сурхурине хăмла панă, теççĕ. N. Эпĕ санăн çыруна илтĕм сорхори тепĕр конне, декабĕрĕн 26-мĕшĕнче. Чертаг. Сôрхори, сôрхори, пĕр вĕç вакра, пĕр вĕç картара. Тораево. Ме, ме, сурхури, çулталăкра пре (= пĕрре) килет, юрлăр, юрлăр, ачасем. Куклĕ парас сасси пур: парать-и, памасть-и? Парать, парать, ан кайăр. (Из „сурхури юрри“). Якейк. Сорхори чопнă чох ачасам кашнă çын панчех коккăль татăксем кăсия чикеççĕ. Каран çав коккăльсене сорăхсене параççĕ. Çапла тусан сорăхсам лайăх порнаççĕ, хонаççĕ, теççĕ. Бгтр. Сурхури ачисем — ребята, бегающие в этот праздник по домам. Пир. Ял. Улахра сурхури кукăли çинĕ чух чухăн ачисемпе пуян ачисем хушшинче тавлашу тухса каять. Абаш. Сорхори чох килтĕм. N. Сорхори кон килтĕм. Пришел (приехал) в день рождества. N. Сорхори витри — симĕс витри, симĕс витри коптăрт! тет, айта, тантăш, киле кас (= каяс). N. Тепĕр эрнерен сорхори салачĕ поçтаратпăр. Бгтр. Сурăх ури. Ӳте кĕнĕ кун (первый день мясоеда, т. е. день рождества) каçпа ачасем урама пуçтарăнса тăраççĕ. Вара такмакпа хутаç тупса тухаççĕ те, урамăн чăн хĕрĕнчи пӳртрен пуçласа, килрен киле кĕрсе çӳреççĕ. Çӳренĕ чух ĕлĕкрех: „сурăх ури, сурăхсам питек туччăр-и, арăмсам ача туччăр-и, хĕрсем хĕсĕр пулччăр-и!“ тесе кăшкăратьчĕç. Халĕ пирĕн апла кăшкăрма пăрахнă. Пӳрт-умне хăпарсан, унта сикеççĕ, тĕпĕртетеççĕ. Вара пӳрте кĕреççĕ те, тропарие кондак юрлаççĕ, ĕлĕкрех апла юрламасчĕç. [Здесь приведено описание сурхури до Октябрьской революции, в переходный период от язычества к христианству, когда старый народный обычай уже стал вытесняться и заменяться обычаем „славления христа“. Ред.]. Юрласа пĕтерсессĕн: „пăрçа çакăн çӳлĕш пултăр“, тесе, пăрçасене чăштăр-чаштăр çӳлелле сапаççĕ. Пӳртре кĕçĕн-çын пулсан, е хăна-хĕр пулсан, ăна та пăрçапа сапаççĕ. Вара: кĕрпе пур-и? çу пур-и? тăвар пур-и? тесе ыйтаççĕ. Вара вăсене пăрçа, кĕрпе, тăвар, тата хăшĕ çу параççĕ. Тухса кайнă чух сурăх-ури ачисем: „сак тулли ачи-пăчи, урай тулли питекки, пĕр вĕçĕ шывра, тепĕр вĕçĕ картара“, теççĕ. Пур çын патне те кĕрсе пĕтерсен, пĕр яракан çын патне килеççĕ те, пăрçапа пăтă пĕçерме тапратаççĕ. Кашни кĕтшер (понемногу) вутă йăтса килеççĕ, тата хăйне валли кашăк илсе килеççĕ. Апат пиçиччен ачасем темĕн тĕрлĕ те выльляççĕ, юрлаççĕ. Пиçсессĕн, çуллă туса çиеççĕ, вара киле тавăрăнаççĕ. Ĕлĕкрех, апат çисен, кĕлетке тума каятьчĕç: юр таса çĕре каятьчĕç те, унта месерле выртса, кĕлетке туса хăваратьчĕç. Тепĕр кунне ирех кайса пăхатьчĕç. Камăн кĕлеткине йытă е кĕрĕк мĕн (= кирек мĕн) таптана, вараланă пулсан, çавă вилет, тетчĕç. Халĕ пирĕн апла тума пăрахнă. Хурамал. Сурăх-урине çĕнĕ çулпа крещение хушшинче тăваççĕ. Хĕрсем нумайăн пухăнса салат пухса сăра тăваççĕ. Сăрана хатĕрлесен тепĕр кун ирхине икерчĕ хураççĕ те, каç икерчине пĕçереççĕ. Унта пасар çăнăхĕнчен (из крупчатки) вĕтĕ йăвасем пĕçереççĕ, вăл йăвасене чепчек теççĕ (тутарла). Каç пулсан ват çынсем пухăнаççĕ. Вăлсем укçа параççĕ те, вăсене хĕрсем сăра ĕçтереççĕ. Ваттисем кайсан, çамрăксем ĕçме тытăнаççĕ, купăс-кĕсле каласа ташлаççĕ, сăра ĕçеççĕ, çупа икерчĕ çиеççĕ, чепчек валеçсе параççĕ. Унтан хĕрсем каяççĕ сурăх-ури тытма. Сурăхсем хупнă витене кĕреççĕ те, камăн аллине мĕлле сурăх лекет, пĕрер сурăх тытса, мăйне паллă япала çыхса яраççĕ. Тепĕр кун кайса паллаççĕ: ватă сурăх лекни, ватă качча каять, теççĕ, çамрăк сурăх лекни çамрăк çынна каять, теççĕ. Унтан анкартине каяççĕ, капантан тырра шăлпа çыртса туртса илеççĕ те, пучахне йăваласа, тĕшшине суса пăхаççĕ: тĕшши ытă (нечет, непарно) тухсассăн, тепĕр çулччен качча каймасть, тĕшши тĕкел (чёт, парно) тухсан, качча каять, теççĕ. Унтан каяççĕ пуян çын çурчĕ патне, кĕлечĕ хыçне тăрса итлеççĕ: пуян пурăнас пулсан, укçа сасси илтĕнет, теççĕ; çавна: тăн итлерĕмĕр, теççĕ. См. Магн. М. 97.

суслан-кайăк

слово это в загадках встречается в значении услан-кайăк. Такое смешение, по-видимому, обьясняется непониманием значения обоих этих слов. Тогач. Икĕ текерлӳк выйĕ выйлĕ, суслан-кайăк шу ĕçĕ. (Лаша шу ĕçни). Т. II. Загадки. Суслан-кайăк шыв ĕçет, икĕ текерлĕ вăйă выляççĕ. (Лаша шыв ĕçни). См. услам, услан_.

сут

суд, представители суда. Трхбл. Сутăн куçне куриччен кутне кур, теççĕ. (Послов.). Хора-к. Сутсенчи ĕç — таканасенчи шыв. Орау. Сучĕ хăçанах пулса иртрĕ, купийи (копия) халь те килмест. Кан. Сут та вут, теççĕ вĕт. Тӳлемеллех килет вĕт-ха манăн. Баран. 58. Сут умне тăр, явиться перед судом. Ib. 57. Хăвна (= хăна) тивĕçлĕ çĕре эсĕ сутпа шыраса илĕн. N. Сут айне тунă (тĕрĕс мар вĕрентнĕ тесе айăпланă). Сут стариксемпе калаçрĕ те, урапи çине ларса тухса кайрĕ. Альш. Сутсем кĕсен анисене килсе пăхмалла, тет. Пазух. Вунçич çула çитрĕм те, хĕрсем куçран ямарĕç; çирĕм ик çула çитрĕм те, сутсам куçран ямарĕç. Н. Байгул. Арăмпа юнашар тăраймарăм, сутсем умĕнче тăтăмăр. ЧП. Мĕшĕл ялĕнче яш ача, сут курмасăр кун сикмес.

сӳн

гаснуть. Изванк. Çуртасем сӳнсе ларсан, эпир пурте кӳме çине хăпарса лартăмăр. Чув. пр. о пог. 24. Хĕвел тухăçĕ хĕрелсе нумайччен тăрсан, уяра каять (çăмăр час пулмасть), часах сӳнсен, йĕпене каять (çав кунах çăмăр пулать). Если при восходе солнца небо в течение долгого времени остается красным,— к вёдру (дождя не будет), если заря очень скоро погаснет,— к ненастью (в этот же день будет дождь). Кан. Çăлтăрсем сӳнĕçĕ вăтанса. Якейк. Куçĕ-пуçĕ сӳнн'ĕнт (= сӳннĕ ĕнтĕ, глаза посоловели от дремоты) кон, выртса çăвăрмалла анчах. Ib. Куçĕсем сӳне пуçларĕç ĕнтĕ. (Говорят про пьяного, когда у него еле смотрят глаза). || Исчезнуть, пропасть, прекратиться. N. Виçĕ кунтан питне кантăр вăрри пек типен шатра тухать, вăл кайран хăех çӳнет. Полтава 62. Пурнăç сӳнет ним уссăр (утрачивается). Орау. Пурăнăç сӳнчĕ. Жизнь испорчена. М. Васильев. Ĕçпех пĕтет çамрăк сăн; тертпех сӳнет порнăçăм. ЧО. Эсир ку ĕçе тасаттармасан, сирĕн çурт-йĕр йăлт сӳнĕ (вымрет), терĕ. Г. А. Отрыв. Ун йăхĕ çук, сӳннĕ (вымер). Кан. Анчах çуртне туртса илчĕç те, ĕç сӳнсе ларчĕ. Бел. Гора. † Пуçран хуйхă сӳнес çук. Ib. † Пуçăм çухалнине сиснĕ пулсан, татах та ытларах калаçас мĕн тăвансемпе, пуçăмра хуйхăсем, ай, сӳниччен. ЧП. Пуçăмри пуç хуйхи сӳниччен. От. Чек. Чечекĕ сӳне пуçларĕ ĕнтĕ. Оспа стала сходить (шелушиться). || Лопаться. КС. Хăмпă сӳнчĕ. Пузырь лопнул (водяной, мыльный). Сред. Юм. Шыв çинче полакан хăмпу сӳнет (лопается).

сăвай

(сы̆ваj), свая. Череп. Сăвайсене чыстă шыв кăларса кайнă. Собр. Пуртăсăр, савăлсăр, сăвайсăр кĕпер хăват. (Пăр шăнни). Бюрг. † Ах тантăшçăм (ячĕ), иксĕмĕрĕн хутлăха кĕмĕлтен кĕпер хывнăччĕ, ылттăнтан сăвайне çапнăччĕ. Чуратч. Ц. Сăвай çапнă чухне папне шанлаттарни таçтанах илтĕнет. Орау. Çапла темиçе çапсан (в игре „пурне сумалла“), кам алла çиялтине пĕлмесен: сăвай кĕрет-и? тесе ыйтаççĕ. Çапла çапнине: сăвай çапатпăр, тесе кулаççĕ.

сăвăслан кайăк

назв. неизв. зверя. Повидимому, изменено из услан кайăк. Собр. Сăвăслан кайăк шыв ĕçет, икĕ тетерлĕк (вар. текерлĕк) вăй выллять. (Лаша шыв ĕçни). См. суслан кайăк.

сăлан йăвăççи

слань или настил из хвороста на мельнице. Орау. Сăлан йăвăççисем ытла çĕрсе кайнă-ха, çĕнĕрен сарас пулать. Вершник хыçăнчи вершникрен шыв сикекен вырăна, йăвăçран шыв çырса çĕре ан чакалтатăр тесе сарнă йăвăçсене сăлан йăваççисем теççĕ. || Назв. кустарника. Н. Айб. См. шăлан йывăççи.

сăмсалан

проростать (картофель, зерно). Изамб. Т. Сăмсаланнă, начал пускать ростки (картофель, а шăтнă — когда появляются более длинные ростки). КС. Акнă тырă сăмсаланать. Календ. 1906. Вăрлăха малтан тăварлă шыв çине яраççĕ, вара сăмсаланнине анчах акаççĕ. || В перен. знач. N. Вăл кăшт сăмсалана пуçласанах, хăш-хăш çынсем ăна кăмăл тăва пуçланă. КС. Çавсем çĕр илнĕ çĕре сăмсаланатех çав (старается войти в пай при покупке). Ib. Пур ĕçе те сăмсаланас пулать. Надо приниматься за различные отрасли. Ib. Çын пĕр-пĕр ĕçе сăмсаланать.

сăн

(сы̆н), внешний вид, облик, лицо, наружность; красивая внешность. Ал. цв. 45. Ун витĕр пăхсан, хĕрĕн сăнĕ ватăлмасть, хитреленсе, çамрăкланса пырать. Якейк. † Майра сăн пек пирн (= пирĕн) варлич, эпĕр тохса кайнă чох пăхса тăрса йолĕ-ши, выртса йăванса йолĕ-ши,? Ib. † Апи тунă сăнăмпа хĕрсем куçне йоримарăм, улпут куçне йорăп-ши. (Солд. п.). Ib. Кăмакая шораттăрç те, сăнĕ кĕч (= кĕчĕ), атту ним манер çокчĕ. ТЬ. Атă тăхăнч (= тăхăнчĕ) те, çын сăнĕ кĕч (= кĕчĕ). Ib. Молча кĕрсе шор кĕпе-йĕм тăхăнч те, çын сăнь кĕч. Ст. Шаймурз. † Сайра вăрман çинче юр тăмаст: шухăшлă чĕрере сăн тăмаст. Собр. Тĕлĕкре эрех ĕçсен, çын сăнĕ каят, теççĕ. Шибач. Сăн кĕрсе кайрĕ. Никитч. Митюк тата çын сăнне яриччен, ураран ӳкиччен, никăçан та ĕçмен. Микушк. Вăл çапах сăна хытарса (скрывая страх) кĕнĕ те, ик алса туль ылтăн тултарса тухнă. Суждение. Сăна ӳкерет (безобразит), куç-пуçа тĕксĕмлетет. (Ĕçкĕ). Макс. Чăв. К. I, 59. Пире мĕн кĕçĕнтен, ай, çын çинĕ, пирĕн сăн ӳкмесĕр, ай, мĕн тутăр? N. Сăн кĕре пуçланă, стал поправляться (лицом). Абаш. † Эпĕр ăшран колянни сăнтан пăхсан палăрмаçт. Капк. Эрех вырăнне краççин ĕçнĕ те, вилет вĕт... Этем сăнĕ те юлмарĕ. ЧП. Сутă сăнăм. N. Сăнне янă, потерял прежнюю красоту. Пшкрт. Сăнтан тохнă, стал некрасив, пал с лица; потерял облик человека (стал негодяем). Стал(а) старорбразным(ой). N. Вĕсемшĕн çамрăк чухне ватă сăн кĕресрен хуйхă. Юрк. † Пирĕн çамрăк пуçра сăнсем çук, сăнсем пулмасан та ăссем пур, калаçса йăпатма чĕлхем пур. Тим. † Пĕввĕр те пур, сăнăр та пур. Сала 206. † Пирĕн çамрăк пуçра мĕшĕн сăн çук? Кĕçĕнтен хуйхăпа та ӳснĕрен. Т. Григорьева. Сăна сĕтел çине хумалла мар, теççĕ. (Послов.). АПП. † Шур укçу çине ан пăх, аппа, сăнă юлĕ ун çине. N. Пуçăма çыхсан, сăнĕ каять (платок потеряет свою красоту). || Румянец. Тим. † Курнитсара çыру çырнă чух, хĕвел çути ӳкрĕ пит çине; çĕнĕ уйăхра тунă савнă тус, хĕрлĕ сăнĕ ӳкрĕ пит çине (на ее лице играет румянец). С. Айб. Хриттуна сăн кĕнĕ (появился румянец), тет. || Цвет. Эльбарус. Симĕс сăн çĕр çине ак хăçан ӳкет: йорсем кайса пĕтме пуçлаççĕ, çырмари çорхи шыв та выйсăрланса карĕ. Ib. Хальчен çĕр шап-шар йорпа витĕнсе выртнăскер, халь ĕнтĕ темĕн тĕрлĕ, анчах симĕс сăн ытларах, во порне те çĕнтерет. Кн. для чт. 144. Куккук ытла пĕчĕк кайăк мар. Унăн сăнĕ кăвак пулать. Кам. Враг. † Аккăш килет сассипе, кăвак чечек çуттипе, хĕрлĕ чечек сăннĕпе. Абаш. † Симĕс кĕпен сăн каять. Кайин, кайин, кайтăрах: пиççи вырăнĕ (место рубахи, где опоясывают поясом) йолатех. Собр. † Хусан арчи — сăрлă арча, илсе сăнне ямарăм. || Вид, образ. Ала 60. † Хам тăвансем аса та, ай, килнĕ чух сăнăсем пĕр ӳкрĕç те куç умне. Н. Якушк. † Ах, аннеçĕм, аннеçĕм, мăшăр витре илсе шыва ан, шыв çине ман сăнăма пăх, шыв çинче манăн сăн пулмасан, эпĕ çуккине çавăнтан пĕл. Турх. Çамрăк сăнĕпеле çамрăк ӳсет, çамрăк ĕмĕрĕ иртет те, сăнĕ ӳкет. Якейк. Пиçнĕ çырла сăнĕ пор (у красавицы). N. Вăл Настяна сăнĕпе кĕлеткине тăвас тесех тунă та, ăсне кĕртсе çитериман. В. С. Разум. КЧП. Çакă çыннăн сăнĕ пур та, ăсĕ çук. У этого человека красота есть, да ума нет. N. Ман килти сăн йохса тохрĕ. Регули 982. Ним сăн те (ним ĕç те) çок. || Изображение. Синерь. Вĕсем хĕрлĕ тăн шăтăкне кайнă та, вăсем тăнтан ача сăнĕ тунă та, унăн куçне тăхлан кĕртсе лартнă. || Портрет. А. Турх. В. С. Разум. КЧП. Коридорта Луначарскипе Якăвлĕв сăнне (нельзя: сăнĕсене) çакрăмăр. Н. Сунор. Ман пата хăн (= хăвăн) сăна ӳкерсе яр. N. Çакă сăнăма асăнмалăх патăм савнă тусăма. N. Хам сăна ӳкерттерсе яр, тенĕччĕ. Сан сăмаха итлесе, пĕр тенкĕ парса ӳкерттертĕм. || Сходство. Регули 1389. Пăластăк ашшĕ сăнĕ пор. || Отражение. Янтик. Сирĕн урай пит таса-çке: сăн курнать саçим (зеркалит, т. е. отражает предметы, как в зеркале). Ачач. Хĕвел пĕрре тĕксĕм çутă пĕлĕт татăкĕ айне кĕрет те, пĕлĕт татăкне хура сăн çапать. Çутт. 157. Уйăх та тухрĕ те, хăй сăнĕпе шывра выльляма пуçларĕ, N. Эсир: шур хут сăнĕ çапнă, тетĕр (т. е. побледнел от сидения над книгами); ăна шур хут сăнĕ мар, вăл пирĕн ачасене епле те пулин вĕрентес тесе тăрăшнин сăнĕ çапнă, теççĕ. N. Вара вăйлă халăхăн культурĕн сăнĕ вĕсем çине ӳкет, вĕсене хăш чухне витĕрех çапса тухать. Шурăм-п. Ача, урай çинче те, тата урай пит çутă пирки аялта урайĕнче ларакан пукансенчен, сĕтелсенчен сăн ӳкет. Ib. Ман каллах ун патне шалти пӳлĕме кĕрсе, сăн курăнакан пукансем çине ларса курасси пулмарĕ. || Зеркало. В. Олг. || Маска. Çеçмер. Хăш чохне ачасам аташса çӳресе çорçĕр те иртсе каять. Хăшĕ тата сăн тăхăнаççĕ. Сăнсем полаççĕ качака евĕрлĕ, вăрăм коккăр мăйракаллă, çăмламас.

сăрла

(сы̆рло), красить, выкрасить, придать окраску. Шел. П. 20. Хăшĕ-хăшĕ укçашăн шыв сăрласа сутаççĕ. В. Олг. Сăрланă коршак. Горшок, покрытый глазурью. Собр. † Пирĕн пичче сăрине сар сахăрпа сăрланă. || Украсить резьбой. Чутеево.

сăрă хурт

трутень. Н. Карм. Сăрă хурт пыл тумасть, шыв кӳрет только. Календ. 1906. Вĕллере виç тĕрлĕ хурт пулать: хурт ами, ĕç хурчĕ, татă сăрă хурчĕ.

сăрăх

(сы̆ры̆х, сŏрŏх), течь, протекать, стекать, просачиваться. N. Ĕçекен шыву сăрăхса аннă пек (льется), тытти-сапписĕр йăнăшса пурăнатăн. Этем йăх. еп. пуç. кай. 66. Акшарлă шыв (известковая вода) шăтăкăн маччи витĕр сăрăхса тумласа ӳкет, е пăс пулса пĕтет. В. Олг. Шу сăрăхса ларат вĕтререн (= витререн). СПВВ. Сăрăхса юхать. Хурамал. Типĕ çĕрте шыв сăрăхса (или: сăрхăнса) пĕтет (çĕре каять). || Сохнуть. Слеп. Çол сăрăхса илет-ха (сохнет). см. сăрăк.

сăртанкă

(сы̆рдаҥгы̆), возвышенный. Сред. Юм. Ана ахаль пит лайăх, тульккĕ пăртак сăртанкăрах вырăнта та, çôрконнехи шыв мумине йохтарса анать. См. мума.

сăрхăн

(сы̆рhы̆н), стекать, сочиться, просачиваться, течь. Изамб. Т. Çĕвене ярсан, çĕве сăрхăнат. Если свернувшееся кислое молоко влить в мешок для получения творога, то вода стекает. Толст. Шыв пĕрер тумламăн сăрхăнса курка тулли пулсан... Хастарлăх З2. Утнăçем сăрхăнса тумласа пычĕ. Календ. 1906. Çĕнĕ чӳлмекре шыв пит час сăрхăнать. Ib. Тата кашни ял тавра, кашни кил тавра канав алтса çавăрас пулать, унта вара шыв йĕпе-сапа хыççăн сăрхăнса анать те, çĕр часах типсе каять. Кан. Çиелтен кăвакăн-симĕсĕн курăнакан çу майлă йăлтăртатса юхать, сăрхăнать. Ст. Чек. Шан сăрхăннă. Вода из чана или из кододы вся утекла. КС. Ăсла сархăнса юхать (вытекает понемногу, капая, не свободно, с трудом выделяясь из того материала, который положен в шан). Ib. Ала виттĕр сăра сăрхăнать (просачивается). Сред. Юм. Тăлана пôсса кӳртсен, шывĕ сăрхăнтăр тесе, патак çине авăрласа лартаççĕ. || Впитываться. Каша. Шыв çĕре сăрхăнат (впитывается). Вишн. 69. Çапла çăмăр шывĕ çĕре ӳксен, çав тĕрлĕ тăпра витĕр çĕр айнелле сăрхăнса анать. Сред. Юм. Ĕнер çунă çамăр тавна (давно) сăрхăнса пĕтнĕ. || Иссякать. N. Çырма сăрхăнса пĕтсе выртать (иссякает). || Исхудать. КС. Лаша сăрхăнчĕ (или: туртăнчĕ). Орау. Çак уйăхра пĕре сăрхăнас пулать ĕнтĕ (придется поработать до истощения). Ib. Ай-ай, çын сăрхăннă! Чир ахалех иртмест çав. N. Эсĕ пит сăрхăнса кайнă-çке. Мĕн пулнă сана.

сăсар

(сы̆зар, сŏзар), куница. Нюш-к., Чутеево. Питушк. Сăсар, куница (сарă, лиска йытă пак). Тюрл. Сăсар — кайăк, хорт ватаканни. Чертаг. Сăсар, куница (на шее белое пятно, но не кругом). Альш. † Сăрт хĕрринче сăсар кăшкăрат, тин çуралнă ача сасси пек. С. Тим. † Сатра сăсар чĕппи макăрат, халĕ çуралнă ача пек. П. Пинер. † Тантăшсем килеççĕ асăнса, сăсар тиррисе витĕнсе. Такмак. Сăсар тирне шыв витмен, тет. Пазух. Кĕленчерен хӳме эп хӳтертĕм, сăсар чĕппи тытса та ярас пек. Сенчук. Пирĕн тăван килет асăнса, сăсар тир тăлăпĕ витĕнсе. N. † Çакă ялăн ачисем сасар пекех чупаççĕ. N. Урама тухрăм — ухă ывăтрăм, сăсарлă юмана тивертрĕм, сăсарĕ пурне пĕлмерĕм. СПВВ. † Укалчаран тухрăм — ухă ывăтрăм, сăсар йывăçне тивертрĕм. Зап. ВНО. Çакă ялăн ачисем сăсар пекех чупаççĕ-ĕçке. Ib. Сăсар кайăкĕ шыв ĕçет, икĕ текерле вăй вылять. (Вариант этой загадки: услан кайăкĕ шыв ĕçет...). Мыслец. При охоте на сăсар употребляется веревка, которая называется сăсар тытмалли кантра. Стюх. † Хура вăрман хыçне юр çунă, унта хĕрлĕ сăсар йĕр хывнă. ЧП. Хура сасар. || Назв. ручья, высыхающего летом. Симб.

сăтăр

(сы̆ды̆р, сŏдŏр), вред. Ст. Чек. Сăтăр — çăмарта вăрлани; кушак сĕт-турăх çисен: ах мур, сăтăр тусах çӳрет, теççĕ. Якейк. Йăтă çăмарта йăтма, хор-чĕпписам тытма пуçласан: сатăр тума вĕреннĕ, теççĕ. Ib. Кошак сăтăр тума вĕреннĕ (кошак апат-çммĕç, сĕт-çу çима вĕренсен калаççĕ). О земл. Кĕрхи тырра ана çинче шыв тăни çĕртсе пит нумай сăтăр тăвать. О сохр. здор. Тусан ăша кĕрсен, çынна пит нумай сăтăр тăвать. Ib. Пирĕн сывлăха сыхлас тесен, пĕр-пĕрне сăтăр тăвас пулмасть, пулăшса юратса пулăшса пурăнас пулать. Хурамал. Çынна ахалех мĕн сăтăр тумалла (зачем вредить)?. Стюх. Сăтăр турĕ, напроказил, испортил. Пшкрт. Сăтăр ту = сал ту. Истор. Анчах Глинскийсем халăхшăн тăрăшма мар, хăйсем халăха сăтăр туса пурăннă. N. Темĕн тĕрлĕ сăтăр пур, курайман çын сăтăрне çитни çук. || Разорение. Хорачка. Вольăк вилет или что — сăтăр полчă. || Грабеж. Питушк. Ай ман картана çĕмĕрнĕ, сăтăр туса тохнă. Шел. 20. Пӳлерсене час-часах питĕ сăтăр тăватьчĕç. Истор. Половцсем вырăссем хыççăн пырса, пур çĕрте те сăтăр туса (грабили) çӳре пуçланă. || Озорство. СПВВ || Злой, вредный, озорной. Пшкрт. Сăтăр çын, пет сĕмсĕрленет, пет толашат, ялтан ытлашши тума хытланат. Хорачка. Сăтăр çын, сăтăрлат çынна, пустой петая кӳртет. Ст. Чек. Тухрăмăр та сăтăр килет.

сăтăр

(сыды̆р), тереть. Чăвашсем 35. Икĕ йывăççа пĕр çĕре сăтăрса, вут кăлараççĕ. Собр. Куçă тĕкне сăтăрсан пĕр тĕкĕ тухсан, хăй тăванĕ килет, теççĕ. Кан. Чыстиех вăйсăрланса çитсе, хырăмĕпе юра сăтăрса йăнăшать. КС. Кусатран урапана сăтăрать. || Натирать, обтирать, потирать, растирать. N. Ман алла амальпе сăтăр-ха (потри мне руки). Латыш. Ачине арăк çине хурать те, кĕлте çыххипе сăтăрса çапла каласа ларать: тыр вырнă чух ача кĕлте çыххи нишне кайнă, вăл ниш тухтăр. Хурамал. Çипе ăвăспа сăтăраççĕ (шаркнуть). Скотолеч. Малтан тăлапа сăтăрас пулать (растирать). Туперккульос 75. Типĕ тутăрпа сăтăраççĕ. Гладить. Юрк. Чи юлашкинчен хĕрĕ ларакан çĕре çавăтса пырсан (кобылу — кĕсре-выльăх), чĕлпĕрне çине тăхăннă тумтирийĕн тӳнтер енĕпе тытса, хĕрне (невесту) виç тапхăрччен тыттарат. Вăл та çапла тумтир аркипех тытса парат. Виç хутчен çапла сăтăрса тытса парсан, выльăхне вара кĕрӳшĕ каллех витине хупса хурат. ППТ. Вара чӳклеме пĕлекентерех çын куркапа çав ăсса улăхнă (принесенную) шыва ăсса илет те, çурăм тăрăх сăт(ă)ра-сăт(ă)ра: çырлах! çырлах! тесе, шыв ярат. (Уй чӳкĕ). Сунт. Кив самаскă лайăх уйăрăлтăр тесен, ăна вĕри утюкпа пусса сăтăрса тухмалла. || Скоблить, сгребать. Т.-И.-Шем. Çтена çинчи çуртисем çунса пĕте пуçласан, вĕсене çтена çинчен икерчĕпе сăтăрса илсе, хывнă чашчă çине пăрахаççĕ. ТХКА 72. Вăрман хĕрринче шĕшкĕ-качкине пĕтĕмпех сăтăрса пĕтернĕ. Эпĕ шала кĕтĕм. || Мазать (замазкой). || Проводить черту (по земле). Череп. || Рвать. Сред. Юм. Пĕр карман нăх (= нăк) сăтăрса тôхрăм (= татса тôхрăм). КС. Çĕмĕрт сăтăрас, срывать (особенно). Орау. Паян эпĕр хăмла сăтăртăмăр (снимали хмель). || Тащить, волочить. Чхĕйп. Çав хĕртнĕ чула тĕпелтен пуçласа пӳрт таврала сак тăрăх сăтăрса (= сĕтĕрсе) çавăрнă та, тула тухса вилнĕ çын хыççăн утса янă. Ир. Сывл. 24. Тапаланать малалла „букçир“ тенĕ япала, пилĕк паршă сăтăрса. Альш. † Çулă пăтта хайăрнă, хур тукмакне сăтăрнă. См. сĕтĕр. || Драть, загребать. N. Ку çын икçĕр тенкĕ сăтăрат (загреб, сгорстал), тет те, килне каят, тет. Юрк. Пирĕн улпутсем жалованье пит лайăх сăтăрнă. || Убежать, удрать. Ст. Чек. Ачасем хуçаран хăранипе киле сăтăрнă. || Бить. Хурамал. Çитменне тата, этемсем ака тунă чух лашисене çапла çапаççĕ тесе, упана пыра-пыра чăпăрккапа сăтăрнă тилĕ. || Уничтожать. П. Сормово. Салтак хĕçе сулса ячĕ, тет те, вăрмана сăтăрса касса анчах тăкрĕ, тет. N. Пулемйотпа сăтăрса тăкаççĕ. N. Сисмен хутран хай хулана çĕмĕре пуçланă, вара пĕтĕмпе çĕмĕрсе (сăтăрса) тухнă. || Склонить на свою сторону. Юрк. Вырăссем вĕсене хăйсем алли айне туртса иличчен, кĕсем (эту) хăйсем енне сăтăрса илме тăрăшнă. || Вытирать. Ст. Чек. Типĕ япалапа хытă пусса шăлса илес. || Волочить. КС. Сăкманне сăтăрса пырать (волочит).

сăх

впитывать, всасывать. СПВВ. КС. Вăл вырăнта пĕртте шыв тăмасть, пит сăхакан çĕр. Учите детей. † Нимĕçсен пилĕк-улт çулхи ачисем ĕç тупаççĕ, тет: хăшĕ чӳрече çинчи шыва сăхаççĕ, тет, хăшĕ урай шăлаççĕ, тет, вĕтĕ выльăха ачасем пăхаççĕ, тет. Сред. Юм. Çĕр çăмăра сăхнă. N. Йăвăç çăвĕ пекех шăмми-шаккине сăхса кĕтĕр. Баран. 121. Хурăн тымарĕсем тăрана пĕлмесĕр çĕртен сĕткен сăхаççĕ. || Сосать, пить. Çĕнтерчĕ 38. Нумай сăхнă пирĕн юна. Сред. Юм. Конĕпех сăхса ларчĕç. (Чĕнмессĕрех сăра ĕçнĕ çĕре пырса, пит нăмайччин ĕçсе ларсан калаççĕ). || Убавлять, ослаблять. N. Чĕре хуйхи вăя сăхать. || Цедить. N. Сăхса илнĕ, выцедили воду всю из самовара. || Черпать. Кив-Ял. Яшка сăхмалли, половник.

сăхăн

(-hы̆к), просачиваться; впитываться. О сохр. здор. 66. Ун пек чашăксен ăшне шыв та, нимĕн те сăханса кĕмест, тата вĕсене çуса тасатма та аван. Изамб. Т. Шыв сăхăнат (уходит в землю). || Копать, стекать. Золотн. || Просыхать. Тюрл. Çол сăхăнчĕ. Дорога просохла. Сред. Юм. Çôл ĕнер пылчăкчĕ, паян тавна сăхăнса пĕтнĕ. || Похудеть. Сред. Юм. Пирĕн лаша пăркôн самарччĕ, халь темме пит сăхăнса кайрĕ. N. Чуну вăйĕ сăхăнса тухĕ.

Сăхăт

назв. речки. Кан. Анаткас Тушкил ялĕнчен Сăхăт ятлă шыв юхса тухать.

сĕлешен-кайăк

назв. птицы. Пазух. Çавă çавра кĕмĕл чашăк çине хĕрĕх те пĕр аршăн, ай, юр çурĕ, хура сĕлешен-кайăк йĕр турĕ. Хура сĕлешен-кайăк, ай, мĕн çиет? Шурă тулă çиет — шыв сыпать. Срв. сĕлемен-кайăк.

сĕлĕк

пиявка. А. Турх. О сохр. здор. (Таса мар кӳлĕшĕ) ăшĕнче шыв пыйтисем, сĕлĕксем, шапасем, тата ыттисем те вилсе çĕреççĕ. См. сĕлек, сĕлĕп, сĕлĕх.

сĕлĕх

(_сӧ̆_лӧ̆_х), пиявка. Шел. 64. Сĕлĕх пекех сăхать вăл. СПВВ. ИА. Усал юн ĕçме çын ĕнси çине сĕлĕх лартаççĕ. СПВВ. Сĕлĕх — сĕлĕп, усал юна ĕçекен шыв кайăкĕ. Ядр. Сĕлĕх çитĕнет. См. сĕлек, сĕлĕк, сĕлĕп.

сĕлкĕш

(-г _гэ̆-), невеселый, грустный, скучный. Скотолеч. 34. Вăл (овца) апата начар çиет, сĕлкĕш (салху) çӳрет. К.-Кушки. Мĕн сĕлкĕш тăран? Что ты грустен. Альш. Пĕр икĕ кунтанпа сĕлкĕш çӳрет (ходит грустныЙ). СПВВ. ИФ. Çын, пĕр-пĕр нуша пулсан, пит сăмахламас, ун çине пăхсан шелçеççĕ пулат. Темĕскерне халь вăл ку яхăнта кăлăх сĕлкĕш çӳрет, теççĕ. Зап. ВНО. Сĕлкĕш пулнă. (Говорят про человека, когда он начинает расхварываться). Ст. Чек. Ку çын ма сĕлкĕш ларат (хуйхалă, салху ларат). N. Ăна юхса выртакан шыв пăтранса, йывăçсем сĕлкĕш, турачĕсене усса, тискер, ют çынна кĕтсе илнĕ чухнехи пек туйăнать.

сĕлтĕ

(_сэ̆л_дэ̆), щелок. СПВВ. ЕХ. Сĕлтĕ = кĕл тăрри. Рак. Пуçа мунчара сĕлтĕпе çусан, пуçри лĕкĕ пĕтĕмпех тухса ӳкет. N. Пӳрте, пăлтăра, сахалтан та эрнере пĕрре, вĕри сĕлтĕпе çăвас пулать. Собрн. по мед. Выртса пурăнакан тумтирсене те вĕри сĕлтĕпе çуса тасатмалла. Календ. 1907. Çиелтен шурă, таса пире сĕлтĕ çинче çуса хурас пулать. Ib. Чирлĕ çын тумтирне уйрăм тытас пулать. Çума сĕлтĕпе çăвас пулать. О земл. Кĕл витĕр вĕри шыв ярсан, вăл поташ сĕлтĕ пулса анать.

сăлтĕш

(_сэ̆л'_дэ̆_ш) сало(в воде). См. сĕлкĕш. К.-Кушки. Сĕлтĕш — пăр çине улăхнă шыв, унта юр, пăр катăкĕсем пур). Сĕлтĕш килчĕ. Ib. Сĕлтĕш кайрĕ ĕнтĕ, час пăр каять. Ст. Чек. Сĕлтĕш = юрлă шыв. СПВВ. ФИ. Сĕлтĕш — шывлă юр. (В Тюрл. шĕлтĕш).

сĕмлĕ

с оттенком. Альш. Тата тепĕр тĕслине „кукша кăвакал“ теççĕ, вăл хура сĕмлĕ пулать. Ib. Хырăмĕ (у чăмкăç'а) темĕскерле хĕрлĕрех сĕмлĕ шурă. Букв. 1904. Тĕттĕм кăвак сĕмлĕ шыв çинче, ешĕл хăмăшсем хушшинче лăпкăн ишсе пынă чух, ытарма çук илемлĕ. Якейк. Ачи этем сĕмлĕччи-ке (необыкновенный, может быть, хорошая и плохая сторона). Череп. Хура сĕмлĕ, шурă сĕмлĕ, сарă сĕмлĕ, кăвак сĕмлĕ, с оттенком черного и пр. Баран. 144. Ӳте çĕнетсе çĕнĕ пайсем кӳртсе, юрăхсăра тухнă кивĕ пайсене юн хăй ăшне пухать. Çавăнпа хăй хурарах сĕмлĕ пулать.

Сĕнче

(џ̌э-), назв. речки, Сульча. Шел. 79. Çирĕм чалăш хушшине юхать Сĕнче пĕтрĕнсе. СЧЧ. Вăл Сĕнче хамăрăн çырма ячĕ. Собр. † Кăвакалĕ хăла, мăйĕ ула, хăш Сĕнче кукринче çӳрет-ши? АПП. Сĕнче хĕрри çĕмĕртлĕх, çĕмĕрт чечекĕ тăкăннă шыв çине. Т. IV. Аслă Сĕнче çинчи кĕлĕ. См. кĕлĕ.

сĕрек

„суша“. N. Шыв хушшинче сĕрек (тĕрек) пултăр, вăл шывран шыва уйăртăр, тенĕ.

сĕрек кĕперри

(сӧ̆рэк), радуга. Питушк. Сĕрек кĕперри çăл куçĕнчен шыв хупартать. Ib. Сĕрек кĕперри карнă, татах çумăр пулать. Собр. Пӳрт урлă евен утăп. (Сĕрек кĕперри). См. сĕвек кĕперри.

сĕт

(_сэ̆_т, _сӧ̆_т), молоко. Изамб. Т. Пĕр-пĕр çыннăн ĕни пулмасан, ăна çынсем чӳлмекпе сĕт парса яраççĕ, ул вара чӳлмекне кӳнĕ чухне пĕр чĕлĕ çăкăр илсе килет. Ăна вара: ĕни сĕтлĕ пултăр, тесе, ĕнине çитерме каласа хăварат. ЧС. Вĕсене (погорельцев) халăх хура ĕне сĕчĕ ĕçтерме хушрĕç, мĕншĕн тесен чăвашсем: хура ĕне сĕчĕ чĕрене çунтармас, теççĕ. Слеп. Сĕт чакни, сĕт типни. Ib. Ĕнен сĕт типрĕ. Ск. и пред. чув. 52. Сĕтпе шыва кӳртнĕ пек, вĕсем таса çитĕннĕ. Орау. Пирĕн, пĕре ят пăсăлнăскер, сĕтпе шыва кĕрсен те тасалас çук. Ib. Сĕтĕнче çурри шыв. Молоко пополам с водою. Султангул. † Хура ĕне килет макăрса, сĕтне су та сахăр ту. Якейк. † Ай, аки, Мари пор, сĕтпе шăва кӳртнĕскер; ай, пичи Йăван пор, сар тоттăрпа тытнăскер. Альш. Хĕвел тухăç енче таçта пĕр çырма пур. Шывĕ — сĕт, тет. Выртса ĕçсессĕн, сĕт халлĕнех кĕрет, тет, çăвара. Илсе ăсса ĕçсессĕн, шыв пулат, тет. Регули 1116. Сĕт çи (сĕт çийĕ) шăннă. Вишн. 65. Сĕт ан йӳçтĕр тесе, сĕт тыткалакан савăтсене таса тытас пулать. Ib. 62. Сĕтпе пĕçернĕ маннă е хуратул пăтти. Çутт. 89. Çулталăк хушшинче ĕне миçе уйăх сĕтсĕр пурăнать? Буин. Сĕт анать. С. Алг. Сĕт çулĕпе кайса, çу çулĕпе килмелле пулинччĕ. Ала 63°. Вара вăсем юлашкинчен çак сăмахсене калаççĕ: сĕт çулпа тухса каймалла пултăр, çу çулпа кисе кĕмелле пултăр, теççĕ. Сред. Юм. Сĕтлĕ пăтă — сĕт ярса пĕçернĕ пăтă. Сборн. по мед. Ĕмкĕчĕ çине чăмлак, хырнă кишĕр, сĕт пăтти хурас пулмасть. Вомбу-к. Сĕтпе пашалу çăраççĕ. Ib. Сĕтпе çăмарта хăпартаççĕ. Ib. Сĕтпе чуста хораççĕ. Икково. Кошак сĕт вăрлать. Кошка тайком пьет молоко. Баран. 99. Лайăх пăхсан, ĕне сĕтне ытларах антарать. Шишкин. † Эпир ăма питĕ хитре, сĕтпе колач çинĕрен. N. † Аннен кăмаки шор кăмаки, сĕтпе-порпа шоратнă, килес килет, кас (= каяс) килмеçт. См. Магн. М. 189. Кан. Сĕт парĕ кансан çех, пăруланă ĕне сĕт çителĕклĕ антарать. N. † Ырă аттеçĕм, тетĕп, ырă аннеçĕм, икĕ кăкăру сĕтсене пахил ту. Хурамал. † Пĕчĕкçĕрен пысăк пултăмăр, атте-анне кăкри сĕчĕпе. N. Тин çуралнă ачасем пек пулса, чуна аванлантаракан таса сĕте юратăр. || Молокообразное содержимое в шелухе несозревшего зерна хлеба. Тюрл. Ыраш шăрка таксассăн сĕте ларать. Ходар. Сана мăн турă, мăн турă амăшĕ, пӳлĕхçи, пӳлĕхçи амăшĕ, çĕнĕ тырă-пулă сĕчĕпе пуççапатпăр, çăмăллăх пар. (Моленье). Сред. Юм. Ыраша сĕт кĕнĕ. (Ыраш шăркана ларса пĕтсен, пĕрчи пола пуçласан калаççĕ). || Фамильное прозвище. Якейк. Сĕт Ерхип.

сĕткен

[_сэ̆_ткэн'), сок. О сохр. здор. Сивĕ тытакан çынна сивĕ таса шыв е сивĕтнĕ вĕренĕ шыв сĕткенĕпе, шур-çырли сĕткенĕпе хутăштарса парас пулать. Айдар. † Вăрманта йывăç пит нумай, сĕткен кĕни пит сахал. Н. Тим. † Хура вăрман варринче пушăтлăх; кам пĕлĕ-ши унăн сĕткенне (когда они в соку?) СПВВ. ПВ. Сĕткен, сок дерева. Ib. Ку вуплăн пĕр сĕткенĕ те çук.(Говорят о затверделой вобле). Сĕт-к. † Ыр ĕçсе те ыр çиса, сăпаççипах ыр çынне; эпĕр ĕçнĕ вырăнне сĕткен полса йолтăр-и. (Ĕçкĕ йорри). || Влага. Календ. 1904. Çĕр сĕткенĕ пĕтет.

стайкка

кадка. СТИК. Ст. Чек. Стайкка = шетник, кадка. Корсун. Стайка, кадушка (= касмăк). Юрк. Виççĕн (втроем) виç ушатпа шыв йăтрăмăр, виççĕн пĕр стайк(к)ака хыврăмăр.

стан

станок. || Деревянный станок, где укрепляется жом, пресс (у маслобойки). Станок для ковки лошадей. М. Васильев. Стана кĕртсе лашана таханлама тытăнать. Чертаг. Стан çине лаша кĕртсе тăратаççĕ. Ib. Лаша таканлатмалли стан. || Стойло. Юрк. † Икĕ турă ут, пĕр кĕрен, тапăçаççĕ стантан тухасшăн. || Стан колес или ободьев. Кан. Пĕр çул хушшинчех вăл 100 стан ытла авса сутнă. || Кан. Чутеево. Пĕкĕ авкăçĕ или пĕкĕ станĕ, тукăн авкăçĕ или тукăн станĕ (из дубового чурбана). || Козлы. Б. Олг. Вот татнă стан. N. Чос çормалли стан. || Прялка. Н. Карм. || Форма. Ст. Шаймурз. † Йыснаçăм йысна, улпут пек, станра шăратнă çӳрта пек. Лашм. † Станпа каснă сурпан-пуç пурçин çитмесĕр тек тăрат. Альш. † Çинçе пĕвĕм ӳсет-çке, станран тухнă çурта пек. Н. Лебеж. † Аттеçĕм килĕнче пӳ ӳстертĕм, стана (от слова „станок“) хывнă сарă çурта пек. Сред. Юм. Тăхлан çĕрре çĕрĕ станĕ çине ярса килтех тăваççĕ. Бугульм. † Кĕмĕл çĕрри стантан тухайман, ачисем ачана çитеймен. || Формочка. Юрк. Хуран куклине чăвашсем, тăваççĕ: ашран, тăпăртсăран. Çуртăри чустине сĕтел çине хурса сараççĕ, йĕтĕрпе кустарса çӳп-çӳхе тăваççĕ. Ăна вара станпа, е сăмавар питĕрекеннипе, е эрех куркипе çап-çаврака касса илеççĕ те, вĕсенĕн ăшĕсене вĕтçеççĕ туранă аша е тăпăртса илсе хураççĕ. Чустине хире-хирĕç çыпăçтараççĕ, куклĕ пек тăваççĕ. Хуранти шыв вĕреме кĕрсен, хурана ярса пĕçереççĕ. Ĕлкĕрсен, тиркĕ çине ăсса çиеççĕ. Ашран тунă пулсан, ăна юратаканнисем уксуспа çиеççĕ. Уксуса юратманнисем ахалех те пит юратса çиеççĕ. || Печатный станок. N. Станпа пустарса кăларса тăма хатĕрлесе хунă кĕнекесем çукчĕ. Не было книг для издания. Юрк. Чăваш юррисем çинчен станпа пустарнине санăнне вуласа кăтартрăм, сана пит мухтат. Ib. Аран çырупа каçат илтĕм, унта манăн чăваш ташшисем çинчен станпа пустарнă. Ib. Станпа пусса кăлар, печатать и издать. N. Манас марччĕ тесе, пуçтарса çырса станпа пустарăпăр.

çав

вон тот, вон этот (означает предмет более отдаленный). Панклеи. Карчăкки: тор! тор! çав йытта çапса пăрах-ха, старик! тет. Регули 745. Çавна исе пар. Ib. 639. Çав сохалсăр старик (çав старик сохалсăр) салтакра çӳресе. || Этот, тот (упомянутый раньше). Чаду-к. Вăл каланă: пирĕн апи çук, çавна (её) шыраса çӳретĕп, тенĕ. Шурăм-п. Михаля: çавна кайса илес-ха, тесе, чупса кайрĕ те... Альш. † Ватта-вĕтте мĕн илем, çамрăксене çав илем. Ib. Елшелин те, таçтан килет шывланса хай Чăнлă юппи, çав тăрат шывланса. Вишн. 71. Çавсем (эти названные предметы) пурте çĕреççĕ те, шыва каяççĕ, шыв вара çавăнта шăршлă пулать. Ib. 61. Çав çинин мĕн кирлинчен ытлашши çăва каять те, ун йышши çын мăнтăрланса каять вара. Изамб. Т. Тепĕр кунне ирхине: çав Михалян (у этого Михайлы) виç сурăхне илсе кайнă, тенине илтрĕмĕр. СТИК. Çавăн (у этого человека) хĕрне калаçаççĕ (= çавăн хĕрне килĕшмешкĕн калаçаççĕ). Юрк. Çав вăхăтра (в это время), мĕскерлескер-тĕр (какая-то личность), пĕр çын, алăка уçса, еррипе кăна кĕрет те. Орау. Çав вăхăтра çынсам ун патне мĕн пулнине пĕлме пырсан, аçа çапса та вĕлерчĕ, тет. N. Эпĕ калах çав лашана пăхатăп. Я опять ухаживаю за тою (же) лощадью. Т. VIII. Çав каçхине, в тот вечер (в упомянутый вечер). Байгул. † Хура вăрман хĕрри хурлăханлă: хура чĕкеç лармас — çав хуйхă (вот в чем горе). || Такой (ставится вместо пропущенного собственного имени). Артюшк. Çав, çав çĕрте вăкăр пур. В таком-то месте есть бык. N. Çав тытнă. Такой-то покойник поразил болезнью. || Иногда подчеркивает подлежащее. Ст. Ганьк. † Таппăна (ловушку) ăçта хуратăн? — Юман тăрне хуратăп.— Юман тăрăнче мĕн лекет? — Сарă-кайăк, çав лекет. || Соединяется с наречием авă. Юрк. Пĕр тăван та пĕр пулмаст, теççĕ чăвашсем, авă çав сăмахсем пирĕн тĕп-тĕрĕс ĕнтĕ. Ib. Пирĕн йăха, пирĕн киле ырă кин килсе кĕменччĕ... — Авă çав тĕрĕс иккен, тет хунямăшĕ. || Заключает в себе ссылку на прежнее, указывая на факт, который вытекает или является последствием предыдущего или следствием других наличных обстоятельств. По-русски здесь могут стоять разные обороты. Сĕт-к. Кĕрконне, çав Ваçок кайсан, Ольон пит коллянатьчĕ. (Здесь „çав“ не указ. местоимение). ППТ. Çыннисем те тата, пурте, чăнахах, чир-чăр тесе пуль çав, ăçта тĕл пулнă, унта çаптараççĕ (позволяют бить себя прутьями, во время „сĕрен“). || Иногда употребляется для большей яркости и картинности изложения. БАБ. Старик кăна: мĕн чухлĕ пулĕ ĕнтĕ санăн вăю? терĕ, тет. Ку калат, тет: нумаях мар: çак çĕр варрине пĕр ылттăн юпа лартсан, çав юпаран тытса çĕре çавăрса ярăп çав, терĕ, тет. Шурăм-п. Шалти пӳлĕмри чӳречесем çинче сарă, хĕрлĕ, кăвак чечексем пур çав. N. Тăнă та çак çын (встал), вăл тăриччен пӳрт пулса ларнă (построилась) çав, пăхмали те çук (очень хорошая)! ППТ. Вăсем çапла, çăмартана, тепĕр иккĕ-виçĕ çăмарта çиесчĕ тесе, хăвăрт хыпса яраççĕ, анчах урăх лекмес çав вара. См. еще прим. в Оп. иссл. чув. синт. II, 232. || Иногда выражает согласие (соотв. русск.: да, конечно, разумеется). СТИК. Çапла, пурăнма питĕ хĕн çав пирĕн пек çынсене (çав придает выражению оттенок соглашения и грусти). Изамб. Т. Энтри ухмахланнă темест-и? — Çапла, тет, çав. Усен ăрăвĕ çав. || Употребляется для выражения подтверждения слов собеседника. Юрк. Апла ĕнтĕ, пулĕ çав (ну да), теççĕ итлесе ларакансем. Альш. Карчăк калат: кай çав (ну да, ступай), аранчĕ (немного) сана та парĕç, тет. Сред. Юм. Çырмара çан чôл шыв йохнă çĕрте те пĕрмай çав шывва кĕрсе çӳрет. Шывпа йохса кайтăр çав (в конце повышение голоса). || Хотя, правда. Т. VII. Амăшĕсем: хĕрĕм, пурăнма аван-и? тесе ыйтаççĕ, тет. Хĕрĕ: аван та çав, эпĕ тăнă çĕре ялан кĕтӳ хăвалаççĕ, тесе калать, тет. Изамб. Т. Тепле унпа ĕмĕре ирттермелле.— Ирттерĕн çав! Не знаю, как с нею прожить век! — Ничего не поделаешь, проживешь! (т. е. таково положение вещей). || Изамб. Т. Эсир миçен çав? А вас сколько человек? А велика ли ваша семья? (Так спрашивает человек, уже знакомый с семьей). || Ставится в безразличных и неопределенных ответах. Трхбл. Аван çывăртăн-и? — Çывăрнă çав ĕнтĕ. N. Мĕшĕн сахал ĕçлерĕн? тет.— Ĕçĕ сахал мар та, çурмалла ĕçĕн çав ĕнтĕ вăл (условия работы исполу известны): çурри ăна, тет. || Уж. КС. Апат телĕшĕнчен ашшĕ хĕрĕ çав (уж). || Соотв. русск. частице же (произносится с оттенком раздражения). Йӳç. такăнт. 7. Пĕçер ху тата, пĕлен пулсан! Пулать çав арçын (бывают же такие мужики)!. || С вопр. част. „и“ соотв. русскому что ли это. N. Сирĕн ялсем-и? — Çук, чураппансем-и çав, кушкăсем-и... (Они) из вашей деревни? — Нет, не то черепановские („черепановские что ли это“), не то кошкинские... Альш. Çапла пулчĕ çав пирĕн ĕç! Вот такие-то у нас были дела... (Заключает рассказчик повесть о том, что с ним случилось). || Дело в том, что... (заключает в себе возражение или противоречие с предыдущим). N. Эсĕ мĕшĕн ăна театăра ертсе каймарăн? — Унăн укçа çукчĕ çав. N. Эпĕ ăна хамах кӳлсе парăттăм та, манăн алă ыратат çав. Основу çавăн см. особо.

çавăнта

(-да), тут, там; туда. В. С Разум. КЧП. Ăçтан илтĕн, çавăнта кайса хур. Откуда взял, туда и положи. Юрк. Çавăнта, çĕнĕ çын чухне, хунямăше шыв йăтса кĕме хушсан, карташĕнчи пусран витре шыв ăсса кӳртсе пама ӳркенекен, çын-и вăл, этем-и? (Гов. свекровь).

çавăр

(с'авы̆р), вертеть, вращать; перевертывать, навертывать. ЧС. Ашшĕ унăн сăмахне итлесе тараса (колодец) патне пынă та, каткана (бадью) çавăрса улăхтара пуçланă. Ск. и пред. чув. 99. Чупать ав вăл васкаса, урисене çавăрса. Собр. † Кăвак лашасе кӳлер-и, хĕврисене çавăрса тӳлер-и. N. Ăçта выльăх-чĕрлĕхĕн пуçне те çавăрса лартат (ие). Бугульм. † Пĕчĕкçĕ çĕлĕк, çавра çĕлĕк, çавра-çавра ларта пĕлмерĕм (не мог надеть как следует). Кан. Пуслăх пек рычак тытнă та, çавăра тăрать (так и вертит, угрожающе). || Повертывать, размахиваться (чем). Макс. Чăв. К. I, 60. Кĕтĕм эпĕ хура, ай, вăрмана, пуртă çавăрайми йывăç пур (так как лес очень густ, то нельзя размахиваться топором). N. Енне-енне çавăрса тăратса. Образцы. Самар çуни — сарлă çуна, çаврайăттăм пӳрт умне. || Повернуть; завернуть. Тайба-Т. Пĕчĕккеççĕ лаша — турă лаша, çунине çавăрса хуринччĕ (а если бы повернула!). Çутт. 31. Шкула кĕнĕ чух урисене çавра-çавра пăхса тасатать. Изамб. Т. Лашана хапха патне çавăрса кил. Заверни лошадь к воротам. Бур. † Кил-йышĕ килте пулинччĕ, хирĕç тухса илинччĕ; лаши матур пулинччĕ, вăр çавăрса ларинччĕ (надо: лартинччĕ). N. † Çавăрма çук сылтăм хула, ытарма çук савнă сар хĕре. || Перевертывать (настроение; одежду, при перешивании). Баран. 42. Йытă улашни выçă кашкăрăн чĕрине шарах çурать, пĕтĕм ăшчиккине çавăрать. N. Халата çавăрса çĕлетрĕм. || Обращать внимание. N. Псков, Новгород таврашĕнчи юçлĕх çĕрсене типĕтсе çереме çавăрĕç. N. Унăн чирлĕ выртакан вырăнне канмалли вырăна çавăрĕç. Т. VII. Ĕлĕк пĕр арăм чире хывнă тет те, çемйисем хире кайсан: турăçăм ырлăха çавăрччĕ! тесе юрласа çӳрет, тет. || Возвращать назад, привести (о судьбе). N. Хăçан та пулсассăн вăл сана киле çавăртăр (пусть вернет домой). N. Темлерен çавăрăнăп-и анчах. Пазух. Кĕркуннехи уçăма тур ут пусĕ малашне. Ан йĕр-ха, атте-анне, турă çавăрмĕ-и малашне. Н. Карм. † Çӳлĕ тусем çинче çавра кӳлĕ, çил çавăрса кӳртрĕ пĕр çулчă; пирĕн тăвансемех пит аякра, тур çавăрса кӳчĕ пĕр çĕре. Календ. 1907. Çĕре çапла тума, çапла ĕçлеме нумай расхот та, вăй та тухать. Анчах ун вырăнне, тухнă расхота, пĕтнĕ вăя çавăрса, нумай усă кӳрет. Ерех 16. Нимле те алла çавăрма çук, ытла йывăр çул килчĕ. Янтик. † Ах йыснаçăм Якку пур, сана пулас марччĕ, такçтан турă çавăрчĕ. Альш. Пулăçăсене ку ача калат: турă çавăрнипе татах çаврăнтăм çав (опять пришлось здесь пройти), тет. || Кружить, бушевать (о буре). Сред. Юм. Ах тор, паян тăман çаврать (буран кружит). Епле çӳрет çôл çӳрекен çын! Коракыш. Çанталăк пит кансăр пулнă, çил-тăман тем пек çавăрнă (бушевала пурга). N. Айĕн-çийĕн çаврать (буран). Кан. Час-часах çил-тăмăн тухса çавăрать. || Кружить голову. АПП. † Хӳмесем çинчен ан çӳрĕр, çамрăк пуçăра çавăрса. N. Тем хам пуçа хам çавăрса порнап. Янтик. † Çын сăмахĕ хыççăн ан кайăр, çын сăмахĕ пуçа çавăрать. Полтава 14. Çамрăк илем анчах мар хĕрсен пуçне çавăрать. N. Мĕкĕтепе Петĕр, вĕсен пуçне такам çавăрнă пек, карчăк сăмахне итлесе, тумтирсем, çĕлĕксем тăхăнаççĕ те, чупаççĕ хупаха. || Обдумывать. Ск. и пред. чув. 21. Лайăхрах ыйтса пĕлем, ăспа пуçра çавăрам, унтан вара ĕненем. || Проплыть вокруг. N. Ку шӳкке пулат, тет те, кăна хăвалать, тет. Пĕтĕм кӳле çавăраççĕ, тет. || Обернуть. Сборн. по мед. Тутăр татăкĕ илсе, ăна кача-пӳрне çумне çавăрса. N. † Йори илтĕм çут пиçхи, çавра-çавра çыхмашкăн (обернув вокруг), йори килтĕм çак хоçа патне, çавра-çавра поплеме. || Украсть, присвоить. N. Иван: эпир сутăçсем пулă сутма пурсан, пуллине ак çапла çавăратпăр, тет. Хăй сутăç умĕнчен лушкипе çăва йăлт хăй патне пуçтарса илчĕ, тет. || Обойтись (в течение известного времени). Тим. † Алăкран тухми çӳпçи пур, аллă пилĕк сурпанĕ пур, аллăшне парне парсассăн, çул çавăрма çитĕ-ха, пилĕкĕш хăне (= хăйне) юлĕ-ха. || Обходить, подносить. Мусир. Çитмĕл курка çитмесен, çавра куркапа çаврас (обнести), тет; çавра куркапа çавăрăнмасан, тимĕр куркапа тивертес, тет. || Собирать в одно место. Ст. Чек. Хĕрĕм, кĕтĕве çавăрса хăвар-ха. Дочка! собери-ка стадо в одну кучу. || Рыть. В. Буян. Çав шăтăкра патша ывăлĕ çĕр тĕпĕнче хăйăр çавăрнă. || Свить (гнездо). Сред. Юм. Çерçи йăва çавăрнă. Воробей свил гнездо. Баран. 150. Пурте йăва çавăрса чĕпĕ кăларăççĕ. Ib. Тилĕ... вĕçен-кайăксен çĕре çавăрнă йăвисене шыраса тупать. || Строить (дом). Сред. Юм. Ô çын халь çорт пит çаврать. Он теперь строится во всю (строит дом, усиленно занят постройкой дома). Кан. Халĕ вăл пĕр уйăх хушшинче килне çавăрса çитере пуçларĕ (стал достраивать), пӳртне тимĕр витнĕ. N. Пӳртсем лартрăр-и? Кил-çорт çавăртăр-и? Çуртăрă-йĕрĕре çавăртăр-и? Кил-картиш çавăрайрăр-и? Построились ли вы? (Так спрашивают в разных говорах погорельцев). N. Кусем хăйсем пĕр тĕрлĕ ял çавăрса пурнаççĕ. || Городить. Пазух. Тимĕртен анкарти эп çавăртăм, йĕтемиине шăвăçран сартартăм, юпине ылттăнран, ай, ларттартăм. Альш. Кив çурт çинче (на прежнем месте деревни) анкартисем çавăра-çавăра, тыта-тыта пĕтернĕ. N. Пирĕн атте картишне шурă хăвапа çавăрнă. Якейк. Холая чолпа çавăрнă. Город огорожен каменною стеною. || Класть (печь). Изамб. Т. Кăмака çавăрас. || Точить (о токаре). КС. Йĕке çавăр, вытачивать веретено; чашăк çавăр, вытачивать блюдо. || Обойти. Бюрг. † Анкарти тулашĕнче мулкаç вылят, пĕр çавăрса пулма-çке (= пулмаст-çке). N. Эпĕ çĕр çинче çӳрерĕм, пĕтĕм çĕре çавăрса тухрăм (обошел всю землю). || Вышивать. N. Мĕн ĕçлетĕн, тăхлачă? — Йывăр тĕр (тĕрĕ, узор?) çавратăп. || Оторачивать. Алших. † Çипирккене хăнтăрсем эп çавăртăм. || Отделывать. Тим. † Пурçăн пиçиххи ярапине çавăрса пулмарĕ укапа. Пуянăн та сарă ачине çавăрса пулмарĕ çамрăк чух. Бур. † Ука кирлĕ çухана (вар. суха) çавăрма; хайла (уменье, сноровка) кирлĕ юрăсене юрлама. Ib. Тулĕсене пурçăн туртăр-а (у „тарай енчĕк“) ăшĕсене ука çавăрăр-а? Срв. Оп. иссл. чув. синт. I, 177. Лашм. † Улача кĕпе аркине çавра-çавра тыта пĕлмерĕм. || Закруглять. Альш. † Эпир ларас вырăна çавăрса тунă иккен тенкелне. || Увлечь, seduire. N. Ăна час çавăрма пулать. Её легко увлечь. Алешк.-Сапл. † Ылттăн ука çуха çавăрать, маттур ача сар хĕр çавăрать. АПП. † Вăрман хĕрринчи сар-кайăк, сала çаврас сасси пур... Тим. † Пирĕн савнă туссем ялта мар, сире çавăрмашкăн эпир мар. || Расположить к кому-либо; склонить. КС. Ун кăмăлне çавăрсан, тем чул та сăпаççипа калăттăмччĕ сана. N. Халăх кăмăлне çавăрас шухăшпа, вăл комиссияна (= комиççие) халăхран та суйланă çынсене кӳртмелле тунă. Бюрг. † Хамăн тенĕ тантăша пĕр çавăрса пулмарĕ мулпалан. N. Вăл патшалăхра мĕн те пулсан нумай вĕтĕ-вĕтĕ çĕр тытакансем туса, вĕсене хăй енне çавăрасшăн. Кубня. † Ай-хай савнă тусăм, хура куç! çавăрса пулмĕ-ши хам çумма? Юрк. Сирĕнпе пĕрле ĕçсе çиме пире çăкăр-тăвар çавăрчĕ. Ib. † Килес çукчĕ эпĕ çак киле, сирĕн çăкăр-тăвар çавăрчĕ. || Уговорить, убеждать (сильно раздраженного). Сред. Юм. Темле çиленнĕ çынна та хай маййăн çаврать (может уговорить). Альш. Унтан çавăра-çавăра хай хĕре йӳнерех хака килĕшеççĕ те, çураçаççĕ. Орау. Калаçкаласа аран-аран çавăртăм (уговорил). Альш. Карчăк хĕр тупать, карчăк каччă çавăрать. || Привлечь на свою сторону. Кан. Ку ĕçе пĕччен майлама çăмăлах мар, Ортяккова çавăрар. Кан. Ку кооператив халăха çавăрма (привлечь) пĕлменнинчен килет. || Ловко говорить, говорить обстоятельно. N. Халĕ вĕсем вĕсене хирĕç пит аван çавăрса çыпаçтараççĕ (ловко отвечают на выпады их). ТХКА 58. Ăслă, тăнлă çынсем аван, сăмаха çавăрса, ырă кăмăллă калаçнине илтсен, илемлетсе шăнкăл-шăнкăл шыв юхнă пек шăкăлтатса, кăмăла-чĕрене пусарса, лаплантарса, пит ăслă, вырнаçуллă, çыпçуллă çырнине вуласан, калаçнине илтсен, ах, вара, çавра-çил пек, ман шухăш кĕвĕçпе явăнать. КС. Ăна хирĕç лайăх çавăрса хучĕ. Ловко отпалил (ответил) ему. N. Çавăрса калаçаймаçт. Шемшер. † Йори килтĕм çак хоçа патне, çавра-çавра поплеме. Конст. чăв. Çапла сан пек çавра-çавра каласа ăнлантаракан пулнă пулсан, капла пулас çукчĕ эпир, терĕç. Лашм. † Пĕчĕкçĕ çĕлĕк, çавра çĕлĕк, çавра-çавра ларта пĕлмерĕм; çак тусăм килсен, çавра-çавра калаçа пĕлмерĕм те, калаçа пĕлментен сивĕнчĕ. || ЧП. Выртрăм, ăйхăмсене çавăраймастăп (не могу уснуть) || Спеть куплет. Кильд. † Пĕр çавăрса илсе пĕр юрлăтăм, ăшăмра мĕн пуррине калăтăм. Кĕвĕсем. Чĕкеç килет сассипе, çавăрса юрлать юррине. || Уплетать. Кан. Нимрен ытла, кĕселе атте юратсах çавăрать. || Иногда выражает силу, ловкость, законченность действия. СТИК. Çавăрса çырт, укусить.

çавăрăн

çавăрн, çаврăн (с'овы̆ры̆н, с'авы̆рн, с'авры̆н), вертеться, вращаться. Чураль-к. Ылтăн пахчара — ылтăн тенел; ылтăн тенелте — ылтăн урапа; çав урапа епле тенел тавра çавăрнать, çавăн пекех çав хĕр ăшчикки çав ачашăн çавăрăнтăр. (Из наговора „хĕрсен пуçне çавăрмалли“). N. † Çӳлĕ ту çине арман лартрăм çиле хирĕç çаврăнма; кăçал пире, килес çул сире, тĕнчи çапла çаврăнат. Ск. и пред. чув. 11. Вутăн йĕри-тавра старик выртать çаврăнса. || В перен. смысле. Альш. † Ай-хай çинçе пӳçĕм, çамрăк кăкăрçăм: çаврăнат-çке купăсăн майĕпе. IЬ. † Кĕмĕл çĕрĕ, ахах куç, çавăрнат пурне майĕпе, ай-хай пуçăм — çамрăк пуç, çаврăнат хĕвел майĕпе, ах кăкăрçăм çамрăк кăкăр, çаврăнат купăс майĕпе. Синьял. † Вăта пурнери кĕмĕл çĕрри пурне майпе çавăрнать; йăс шăнкрав пек сассăм пур, купăс майĕпе çавăрнать. || Повертываться. N. Юрă сассипе хула çавăрăнса ларассăн туйăнать. N. Ку кашкăр хăш енне хăвăрт çавăрнайманнине, вĕреннĕскер, пĕлнĕ пулнă. N. Ку пĕрре çапат, тет те, тепĕр енелле çаврăнса ларат, тет (изба). N. Ман енелле çаврăнса тăр. Шорк. Малтан хăй, окçа çок тесе, йĕрет, кайран эпĕ окçа паратăп: ме, ил, тетĕп, вăл манран çавăрна тăчĕ. Сам сначала плакался, что денег у него нет; потом я ему предлагаю, а он взял да отвернулся от меня (выражение недоумения, неожиданности). N. Çаврăнса кайтăр! Чорт с ним (чтобы его перевернуло). || Кружить. С. Айб. † Ĕнтĕ çил çаврăнать, çил çаврăнать; çĕмĕрчипе хăви авăнать. Юрк. † Шурă Атăл хĕрринче шурă хăйăр, паян çаврăнса çуна юр пекех. N. Сасартăках пĕр ушкăн вĕлле хурчĕ вĕçсе пынă та, ун тĕлĕнче çаврăнса тăра пуçланă. Альш. † Улăхрăм çӳлĕ ту çине: тир хуранĕ вĕрет çаврăнса. Вĕрет, вĕрет, çавăрăнаймаст, ман кăмăлăм сиртен тăранаймаст. || Кружиться (о голове). НТЧ. Вăл çапла, çиес килет тесе чарăнсанах, манăн пуç çавăрăнса кайрĕ (закружилась). Курм. Шывра çапла шухăшласа тăнă çĕртрех пуç çаврăнса килчĕ те, весерле кайрăм-ӳкрĕм. Баран. 56. Аялалла сирпĕнсе аннă чух ик-виç хут вĕл-вĕл çаврăнса илнĕ те, лаши-мĕнĕпе вĕçлĕ чул çине пырса çапăннă. Кĕвĕсем. Пĕр çырмасăр шурă хут варланмас, пĕр шухăшсăр çамрăк пуç çаврăнмас. || Свертываться. Çутт. 68. Чĕрĕпсем хăранипе иккĕш те йăпăр-йăпăр çăмха пек çавăрнса выртрĕç. || Объехать, обойти. НТЧ. Чĕнсе çавăрăнсассăн, киле тавăрăнать. Когда объедет всех с приглашениями, возвращается домой. N. Эпĕ çĕр çинче çӳрерĕм, пĕтĕм çĕре çавăрăнтăм. Ага 70°. † Утлан утланасса, ай, сар утна, çаврăн Хусанах та хулине. М. Сунч. Вара пур юмăçсем пухăнса ял тавра хĕрсене сухаласа çаврăнма хушрĕç. С. Айб. † Кĕçнерникун çунă юр çинче йĕс таханлă ут йĕрри пур. Йĕс таханлă ут йĕррине йĕрлесе, çеçен хирте виççĕ çаврăнтăм. N. Пĕре йăвăç (или: пӳрт и пр.) тавралла çавăрнтăм. Я обошел раз вокруг дерева (или: дома и пр.). || Сделать круг. Изамб. Т. Йĕкĕт тепĕрре çавăрăнчĕ те (на пашне), ашшĕпе пĕрле апат çиме ларчĕç. || Ворочаться (о лежачем). Рак. † Хамăр савнă туссем те ăсăма килсен, кĕске çĕре виççе те халь çаврăнатпăр. || Кружиться (о суводи). N. † Наратла çырми — çич çырма, çич çырмара çич кукăр, пĕрех кукăр çавăрнать. Кан. Хăвăртрах çавăрăнакан кукăрсенче, пур çĕртепе пĕрех, шыв тăрать. || Развеваться. Альш. † Ман пуçăмра хрансус явлăк уйăхран çӳле çаврăнтăр. || Окружать. Шемшер. † Хора порçăн пиçиххи пилĕк тавра çавăрнать: воник çыххи — ал çыххи, аллăм тавра çавăрнать. || Катиться. С. Дув. † Хура вăрман виттĕр тухнă чух, çавра çĕлĕк юлчĕ çаврăнса. Трхбл. Шăл урайне, тантăш, тасарах, кĕленче çăмарта çаврăнтăр. || Размахиваться. Буин. † Çаврăнайса утă, ай, çулмашкăн çави аври вĕрене пулинччĕ (вар. çави аври кирлĕ вĕрене). || Обращаться. Собр. † Вĕрене курка сарă курка нумай çаврăнчĕ аллăмра. || Быть около (кого), вращаться. Изамб. Т. † Пĕчĕках та пĕвĕм, çамрăк чĕрем, çаврăнайинччĕ сирĕн умăрта. || Возвращаться периодически. Рак. † Атте-анне килĕнче (вар. килне) хăна пулар (вар. пулар-а), уйăхпала (вар.-палан) хĕвел пек çаврăнса. Хурамал. † Эпир вылясси-куласси çулталăкра çавăрнать (возвращается через год). Альш. † Пятам, пянам килне хăна пулăр, уйăхпала хĕвел пек çаврăнса. || Приходить обратно, возвращаться. Альш. Ĕмĕр пулсан, çаврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. N. Хĕвел епле çаврăнат, эс те çавăн пек киле çаврăн. N. Çак çăкăра çиме тепĕр хут темиçе патша (= патшалăх) урлă, аслă шывсем урлă çаврăнса килсе çимелле ту. Эй сĕт кăкăри, пилле! теççĕ те, вара ывăлĕ амăшин кăкăрне: кăкăр сĕчĕ, пилле, çавăр! тесе чуптуса илет. (Салтак ăсатни). Б. Яныши. Пăртак тăхтасан, çомăр каллях çавăрăнса пирĕн çиялла пура (= пыра) пуçларĕ. || Вернуться домой (напр., из похода). || Приходить, наступать (о времени). Толст. Чăнах та çав вăхăт çавăрăнса çитнĕ. || Обвиваться. Альш. † Çĕр çырлисем ӳснĕ чуне тĕрлĕ курăка çавăрăнат. Ib. † Çĕр çырлисем ӳснĕ чухне тĕрлĕ курăкпа çаврăнат. || Превращаться. N. Ăна сут тунă чух, вăл айăпланса тухтăр, унăн кĕлли çылăха çавăрăнтăр. N. Çĕр çинчи чечек çынна çавăрăнĕ. N. Шыв юна çаврăннă. || Переходить (во что). Юрк. Тытăннă калле тутара çаврăнма (переходить в татары). Баран. 165. Çурçĕр енелле кайнă çемĕн сăрт тинĕсленсе пырать, тӳрем çĕре çаврăнать. Ib. 100. Чипер пăхса ӳстере-ӳстере, начар йăхах авана çаврăнса пырать. || Уходить обратно. Панклеи. Пĕр опи çавăрнса карĕ (ушел обратно). N. † Туйăма курма килнĕ тăшманăм çаврăна туха кайтăр-и? Хир-б. Мирон шарламарĕ, эпĕ шутларăм: ку çавăрăнса каять пулĕ, терĕм (я подумал, что...). || Перемениться. N. Çанталăк сивĕрен улшăнса ăшă енне (çур енне) çаврăнса пырат. N. Тĕнче çаврăнат çав вăл. Времена переменчивы. || Итти окольною дорогою. Альш. Çула хиртен каяççĕ, типĕ çулпа çавăрăнса. Ib. Эсĕ çавăрăнса-çавăрăнса кай (кружным путем). N. Çав çын трахтир паччĕн, арман паччĕн çавăрăнса çитеччен, лешĕ ун валли пӳрт тутарнă, лаша, ĕне, сурăх, качака илсе панă. N. Леш тĕл пулнă çын каллех таçтан çавăрăнса ун умне тухрĕ, тет. || Расположиться, стать благосклонным. Юрк. † Ютран тунă тус час çавăрăнмас (не скоро расположить его к себе). N. Чуптумасăр хĕр çаврăнмĕ. Микушк. † Сирĕн кăмăлăрсем пит пысăк, вунă сăмах каласа çаврăнас çук. Тим. † Пирĕн савнă туссенĕн кăмăлĕ пысăк, курса калаçмасан çаврăнмас. Пазух. Çумăр çăвать — йĕпетет, хĕвел пăхать — типĕтет; пиртен тантăш сивĕнет, кайран хăех çаврăнать. Тайба-Т. † Кĕмĕлех те çĕрĕ ахах куç, çавăрăнат-ĕçке çыру майĕпе; пирĕнпе те тантăш, ачасем çаврăнат-ĕçке уллах майĕпе. || Поддаваться уговорам, соглашаться. Ильмово. Вара каччи çаврăнать те, хĕрне курасшăн пулать. Потом жених соглашается и высказывает желание повидать невесту. Альш. Çавăрăнĕ-ха çапла тусан, капла тусан. || Увлечься. N. Во час çавăрнать. Её легко увлечь. || Перестать сердиться. Шибач. Эп никçан та çавăрăнмастăп (не откладываю гнева, не перестану гневаться, сердиться). Кан. Кашкăр çилли çавăрăнман, çавăрăнма та шутламан. Ib. Неушлĕ, ниепле те çавăрăнмĕ (не простит)?... Хамăрăн вĕт... Чем люди живы. Çавăнтах ун çилли çаврăннă. ЙФН. Ват çын сăмахĕ час çавăрнмасть. (Может значить: 1) не ясно говорит, 2) не скоро проходит гнев). Синьял. † Эп савнинчен сивĕнтĕм, калла çавăрнать ан тийĕр (т. е. мое расположение не вернется). || Быть красноречивым (о речи). Альш. Авă, эсĕ ватă çын ватă çынах: санăн чĕлхӳ-çăвару çавăрнать мĕн каласне, епле каласне (т. е. ты знаешь наговоры). N. Чăваш юрри вырăнне çавăрăнман чĕлхе-çăварпа вырăсла юрлаççĕ. || Выводить мотивы. Çатра-Марка. † Симĕс пĕкĕ авăнмаç, çамрăк кăккăр çавăрнмаç (юрлаймасть). КС. † Юрла пĕлмен кăккăр çаврăнмĕ (грудь не выведет мелодий). Ib. Кĕсле çавăрнмасть, кĕвĕ лайăх тухмасть (не точно производится мотив). Юрк. † Симĕс пĕкĕ авăнмĕ, турти çумне çыпçăнмĕ; пирĕн çамрăк кăкăр çаврăнмĕ, ватă çумне çыпçăнмĕ. N. † Мĕн çамрăкран хуйхă курнăран, çавăнпа кăкăр çаврăнмас. Ск. и пред. чув. 26. Манăн кăкăр çавăрăнмасть, пысăк хуйхă курнăран. || Навиваться, виться. Юрк. † Пирĕн хирĕн варринче çаврăнса ӳсет пĕр тулă. Ib. Унăн кăтрисем çаврăнса ӳснĕ, явăнса ӳкнĕ. || Строиться. Микушк. Эпир кĕнĕ кил-карти, эпир тепре киличчен, хула пулса çаврăнтăр. (Такмак). || Переходить на чью сторону (метаф.). Юрк. Аптăранă енне, халтан кайнăскерсем, тытăннă лешсем енне çаврăнма (они). || Побывать. Альш. Ан хĕс куçна, хамах пĕлеп, çаврăнăп-ха каçпарах. || Пребывать. Микушк. † Эпир ларнă вырăна хĕрт-сорт ларса çаврăнтăр. (Такмак). Собр. Пĕчикçеççĕ, çап-çаврака, пӳртрен пӳрте кĕрсе çӳрет, нихçан та çаврăнса тухаймас. || Заниматься. N. Çу хута терлĕ-тĕрлĕ ĕçпе çаврăнса пурăнса эпĕ, Петр Алекçейĕвичран урăх нимĕн çинчен те ыйтса пĕлеймерĕм. || Удосуживаться. Тим. † Çырла пиçтĕр аллăм çаврăначчен (пока я удосужусь). || Накопляться (о делах). Альш. Праçник тесен те вăл хăйĕн ĕçĕ çавăрăнса килекен тĕлте, е пĕр ĕçрен тепĕр ĕçе тытăннă чух, пулан праçнике кăна калат, е пĕр-пĕр тĕлтен пурăннă пурăнăçра пĕлме кирлине кăна астăват. || Беспокоиться. Чураль-к. † Чун савнине курмасассăн ăшчик вăр-вăр çавăрнать. N. Хамăра тохса кайнине шотласан, питĕ ăшчик çавăрнать. Абаш. † Калла-малла шотласан, ăшчик вăр-вăр çавăрнать. N. † Ай-хай çамрăк пуçăм, айван ăсăм, çавăрнат-çке шухăш майĕпе. N. † Шукăшла-шукăшла ларсассăн, шукĕшĕ майпе пуç çавăрнать. || Употреб. в качестве вспомог. гл. Çутт. 143. Шăшисем хуппине йĕри-тавра кăшласа çавăрăннă. Абыз. Качча тухакан хĕр каларĕ, тит: атте, эп пĕрер курка парса çавăрнам-ха, тит.

çавăрăнса ӳк

повернуться, перевернуться. Б. Яныши. Учĕ шыв урлă тапăлтаттарса чутах каçатьчĕ, анчах каялла тепĕр хут çавăрăнса ӳкрĕ. Эльбарус. Пĕве, пирĕн çыртан пĕвеленĕскер, çавăрăнса ӳксе шăр! турĕ те, тĕппипех татăлса карĕ. || Случиться. N. Ан кул, час хăв умна çаврăнса ӳкĕ (с тобою случиться то же самое, над чем смеешься?).

çавратинки

песенный припев неизв. знач. Самар. † Хусан шывĕ хура шыв, çавратинки, çавратинки, хура шыв.

çак

(с'ак), вешать. Абаш. Çӳçĕнчен поталăхран çакнă. Повесили (его) за волосы к потолку. Ал. цв. З. Çав тимĕр алăк çăри уççисене патша хĕрĕ пиçиххийĕ çинче çакса çӳрет. Ишвк. Старикки пĕр юмантан токмак çакса ячĕ те, токмак çилпе силленсе йоман çомне çапăнать. N. Ялавне питĕ васкаса кăларса çакнă ку! Кто-то („этот“) что-то уж очень поторопился вывесить флаг. Ала 19° Виçĕ чĕлĕ ил те, юлашкине йывăç туратĕнчен çакса хăвар (сухари). Альш. † Ĕнтĕ ятăр кайнă, чапăр кайнă кĕмĕл çакнă хулана. (Вероятно, описка вм. çапнă, где чеканят серебро). N. Витре ăшне курка çакаççĕ. || Начать варить в котле. СТИК. Вут чĕртсе, хурана çакса ятăм. Затопил очаг и поставил похлебку или что-нибудь другое. (çакас имеет в этом случае смысл не повесить, а начать варить, напр.: яшка çакрăн-а-ха? (Начала варить?) Сиктер. Вут чĕртсе хурана çакса яраççĕ. || Носить. Чăв. й. пур. 24. Вăл вăхăтра унăн çине çакмалăх та тумтирĕ пулман. N. Ĕлĕк хĕрарăмсем кĕмĕл çакса çӳренĕ. || Водить. Рак. Лешне хупа пĕрле илсе тухмарăн-ам? — А мĕн çакса çӳрес ăна кунта илсе туха... || Посадить (на спину). Букв. 1908, 17. Катуç чăлхине хывнă та, Маруçа çурăм хыçне çакса шыв урлă каçара пуçланă. || Байгул. Чăхă улăм пĕрчи çаксан, çын вилет, теççĕ. (Примета).

çамрăклан

омолодиться. Норус. Çамрăкланмалли шыв (иначе: çамрăк шыв), вода, которая молодит.

çанталăк

погода. См. çавăнтавлăк. Çамр. Хр. Çуркунне йĕпе çанталăксем пулаççĕ. ТХКА З. Çанталăк пĕр килмест çав. N. Çанталăк уçă та типĕ тăрать. Погода бывает холодной и сухой. N. Ирхине хĕвел тохать — çанталăк ăшăтать, каçхине хĕвел анать — çанталăк сивĕтет. ГТТ. Çанталăк тӳрленнĕ, тӳлек çанталăк. N. Çанталăк йосо халĕ. N. Кунта çăмăр çăвать, çанталăк ирсĕр тăрать (грязь). N. Кунти çанталăксене çырап. N. Çанталăк сивĕ пулчĕ, мана сивĕ ленкрĕ (простудился). Анат-Кушар. Ай-ай, çанталăк темĕскер ăшăтмарĕ-çке. Что-то все стоят холода! Вопр. Смоленск. Хĕвел пĕлĕте ларсан, çанталăк йĕпене каять. Ib. Вĕтĕ çăмăр çусан, çанталăк авана каять. Н. Шинкусы. Çав вăхăтра çанталăк ăшăтнă пек пулнăччĕ. ЧП. Кăçал çанталăксем уяр пулчĕç. Баран. 101. Çанталăк ăшшалла кайсан. N. Калчана кайнă вăрлăха типĕ çĕре аксан та, вăл тикĕс, час шăтса тухĕ тесе, шанма çук, çанталăк уяра кайсан, калчана кайнă вăрлăха акни килĕшмест. В. Олг. Çанталăк сивĕтсерчĕ (= сивĕтсе ячĕ). Пшкрт. Çанталăк ояртат (оярат). М. Сунч. Çанталăк уяр тăрсан, чăвашсем çăмăр учукĕ тунă. Юрк. Вĕт çумăр çусан, çанталăк авана каят. Скотолеч. 19. Сивĕ çанталăкра, ăшă çанталăкра. В холодную, в теплую погоду. СВТ. Лайăх ăшă çанталăкра тула илсе тухса çӳреме юрать (ребенка). К.-Кушки. Çанталăк ĕеленсе кайрĕ, кайса килес, теттĕм. Разыгрался буран (зимою), а то я хотел было съездить. Регули 407. Паян (лайăх, сивĕ) çанталăк. Капк. Тулта çанталăк арçури пекех ахăрать (о вьюге). Орау. Çанталăк ахăрчĕ, настала бурная погода. Шибач. Çанталăк йосаннн. N. Çанталăк пăсăлса çитрĕ. О сохр. здор. Хĕлле пит сивĕ çанталăксенче. Шурăм-п. Çанталăк сухăмланат, становится прохладнее. Ib. Çанталăк ăшăтса кайнă пек пулчĕ. Орау. Çанталăкки çавăрнсах карĕ. Испортилась погода. Якейк. Çанталăк сивĕтсе праххăр ялтах. Стало совсем холодно. Ib. Çанталăк сохăмлатрĕ. Стало прохладно. Ib. Çанталăк мĕлле паян. Какая погода? Тораево. Ухмахăн амăшĕ ухмаха ырçа айне хупăрĕ, тет, çине сĕлĕ тăкăрĕ, тет, унта чăхсам ярчĕ, тет. Чăхсам тĕпĕртеттерсе çияççĕ, тет. Ухмах ырçа айĕнче: çанталăк тĕпĕртетет, тесе шухăшлат, тет. || Климат. Орау. Кунта çанталăк пит типĕ (здесь климат сухой), пĕр нӳрĕк те çук. || Страна. Пшкрт. Онта çанталăк пет йосо. Ib. Чоллă çанталăк, чоллă вырăн. Ib. Йот çанталăкра (на чужбине) çамрăк ăсна ан çухат. Ib. Çанталăкра корса çӳренĕ. N. Кунти çĕр тискер çанталăк. N. Çанталăк вĕçĕ-хĕрринчи халăхсене пурне те салам яратпăр. || Солнце. Шурăм-п. Çаксене пурне те хатĕрличчен çанталăк кăнтăрларан та иртсе каять. || Вселенная, небесное пространство, видимый мир, земной шар. N. Пулине хурана ятăм та, хуран мана çу пачĕ. Çуне çурта çутрăм та (засветил), çанталăк та çутăлчĕ (рассвело). Ал. цв. 6. Малалла кайнă çемĕн çанталăк кун çути пек çутăран çутă пулса пырать. Н. Сунар. Çанталăк, каç пулса, тĕттĕмленех-тĕттĕмленех пынă. Хорачка. (В поминки) çорта çутнă чоня калаччĕ: тĕттĕм çанталăкă çутă полтăр, рая ток! теччĕ. Ib. Çанталăк тытакан торă. Синьял. Икĕ пăт тулă пур, çанталăкпе акса çавăрнăп. (Куç пăхни). С.-Устье. Икĕ пĕрчĕк тулăм пур, çанталăк тавра сапса çавăрăнăп. (Куç). Н. Сунар. Икĕ пăт тулăм пур, çанталăка йĕри-тавра сапса çавăрнăп. (Икĕ куç). Собр. Çăл патне çитсен, хайхи ачасем: илме тухăр! тесе кăшкăрса каланă. Вара хайхи шыври ăстарик тухса илсе, аялти çанталăка илсе кайнă (увел в подземный мнр). Алик. Кайсан-кайсан, çĕлен çури çынна калать, тет: куçна хуп, çăварна кар! çапла каласан, çынпа çĕлен çури аялти çанталăка анса кайнă (в подземный мир). Ib. Çавна каласан, çынпа çĕлен çури çӳлти çанталăка хупарнă (на землю). Синерь. Иван аялта çӳрет, тет: пит аван, тет, çанталăк (под землю). Череп. Çанталăк = çут тĕнче, тĕнче. Янш.-Норв. Çак çутă çанталăк, этот свет, белый свет. Юрк. Çут çанталăк = тĕнче. Сорм-Вар. Корăкран лутра, çанталăкпа тăпă-тан. (Çул). С.-Устье. Курăкран лутра, çанталăка витĕр кайĕ? (Çул). ЧС. Ача çуралсан, унăн ятне эрне иртечченех хурсассăн, вăл ача ку çанталăкра нумаях пурăнаймаç. N. Çанталăка шăнăçами (= шăнăçайми) пусăк салам. Торп-к. Çанталăкра виççĕ çук. (Пĕлĕт çине хăпарма пусма çук, шывăн турат çук, кайăкăн чĕчĕ çук). Янтик. Пирĕн патăрти çын, Ишеке турра пуçапма кайнă чухне, Ишек панчи ялта чӳречерен шыв ĕçме ыйтнă, тет: çыннисем ак çапла каланă, тет, кăна: пуш мар хал), çанталăк сармалла, тĕнче пĕрмелле, лаç лартса чан çапса хĕр хухлетмелле, тесе каланă, тет. (Çанталăк сармалла = пиремеç тумалла; тĕнче пĕрмелле = кукăль тумалла; лаç лартса чан çакса = кӳме лартса хăнкрав çакса). Собр. Çăвăнчен çурта ятăм та, çанталăкĕпе сарăлчĕ. Альш. † Ама хĕрĕ пуличчен, ăмăрт-кайăк пулас мĕн, тăват кĕтеслĕ çанталăка (светлое пространство под землею) сарăлса вĕçсе çӳрес мĕн. N. Çанталăк çĕмĕрлсе анать пулĕ, терĕмĕр. Собр. Çанталăкри уйăхĕ пĕтĕм çĕре çĕр туса тăрат; уйăх çутă пулмарĕ, хĕвел çутă пулайрĕ. Ib. Çанталăкри хĕвел пĕтĕм çĕре кун туса çутатса тарат: çĕр çинчи халăх ăшăнат, çĕр çинчи тырпул пиçет те, тулат. N. Çурçĕр енчен уяр çанталăк килет. Ст. Чек. Çанталăк пĕрĕнсе çитет (собирается дождь). Н. Байгул. Тăваткăл шур тутăр вĕçтернĕ чухне уяр çанталăк пĕлĕт туртрĕ.